Хань әулетінің Мин Хуандиі

Кіріспе

Хан әулетінің императоры (58–75)

Хан императоры Мин (28 маусым 15 – 5 қыркүйек 75 ж.с.), туған аты Лю Янг, сондай-ақ Лю Чжуан және Хан Минди деп те аталады, Шығыс Хан әулетінің екінші императоры. Ол император Гуангудың төртінші ұлы және екінші тақ мұрагері болды. Император Миннің билігі тұсында буддизм Қытайға тарала бастады. Император Мин – еңбекқор, қабілетті империя басшысы, адалдық танытып, өзінің шенеуніктерден де адалдық талап еткен. Ол генерал Бан Чаоның жорықтары арқылы Тарым бассейніндегі қытай билігін кеңейтіп, сондай-ақ Шионғнудың ықпалын жойды. Император Мин мен оның ұлы император Чжанның билігі Шығыс Хан империясының алтын ғасыры деп есептеледі және Мин мен Чжанның билігі деп аталады.

Отбасылық негіздер

Лю Яң император Гуангу мен оның алғашқы сүйіктісі, ханшайым Инь Лихуаның ұлы ретінде 28 жылы дүниеге келді. Император Гуангу, Гэнши императорының қызметінде болғанда, 23 жылы Иньмен үйленген. 25 жылы император болғаннан кейін, оны императрица етіп тағайындауды қалаған, бірақ ол ұлы болмағандықтан бас тартты. Оның орнына, Лю Цзян (劉疆) ұлы бар Консорт Гуоны қолдады, сондықтан император Гуангу Консорт Гуоны императрица, ал принц Цзянды 26 жылы мұрагер ханзада етіп тағайындады. Дегенмен, ханзада Янның 28 жылы тууы да маңызды оқиға саналды.

Донхай герцогтігінен мұрагерге дейін

39 жылы император Гуанву өзінің барлық ұлдарын, тәжді ханзада Цзяннан басқа, герцогтер етіп тағайындады, ал ханзада Ян Донхай герцогі болды. Ол өте жас болса да, ақыл-парасатымен танылып, жағдайды дұрыс бағалау қабілетімен көзге түсті. Император Гуанву оған қатты риза болды. 41 жасында императрица Го императордың құрметінен айырылып, оның үздіксіз шағымдары император Гуанвуды ашуландырды. 41 жылы ол оны тақтан түсіріп, ханзада Янның анасы, Консорт Иньді императрица етіп тағайындады. Император Гуанвудың жаңа титулына орай, императорлық герцогтардың барлығы ханзадаларға көтерілді. Императрица Го тақтан түсірілгеннен кейін, оның ұлы, тәжді ханзада Цзян, тәжді ханзада болып қалуына алаңдап, бірнеше рет орнын ауыстыруды сұрады. Император Гуанву анасы мен ұлын бірдей тақтан түсіруге бастапқыда тартынды, бірақ 43 жылы ханзада Цзян мен Янның орнын ауыстыру арқылы мәселені шешті. Ол ханзада Цзянды Донхай ханзадасы етіп, ханзада Янды тәжді ханзада етіп тағайындады. Осы кезде ханзада Янның есімін Чжуан деп өзгертті, мүмкін, «күн» деген мағына беретін Ян әрпі жиі қолданылатындықтан, есім табу заңы халыққа көп қиындық тудырады деп ойлады. Жаңа есімнің де мәселелері болды, және Чжуан руының көптеген мүшелері өздерінің есімдерін өзгертуге мәжбүр болды. 51 жылы оның болашақ императрицасы – әйгілі әскербасы Ма Юаньның кіші қызы, Консорт Ма, оның күйеуі болды. Ол кезде ол 12 жаста, ал ол 23 жаста еді. Ол оның сүйіктісіне айналды, бірақ одан ұл тудыра алмады. Оның сіңлісінің қызы, Консорт Цзя, сондай-ақ тәжді ханзада Чжуанның күйеуі, бала тудырды – Лю Да (劉炟). Сондықтан Консорт Ма Консорт Цзяның ұлын өзінің ұлы ретінде қабылдады. Тәжді ханзада Чжуан ретінде, ол император Гуанвудан маңызды мәселелер бойынша пікір білдіру үшін жиі шақырылатын. 51 жылы ол Хан мен Сюнну қарым-қатынасындағы маңызды дұрыс шешім қабылдауға қатысты. Осы кезде Сюнну ішкі соғысқа ұшырап, екіге бөлінді: Солтүстік Сюнну Чаню Пуну (蒲奴) биледі, ал Оңтүстік Сюнну Чаню Би (比) биледі. Хан Оңтүстік Сюннумен одақтасқан, ал жауап ретінде Чаню Пуну Ханмен бейбітшілік орнатуды қалап, хэцин некесін сұрады. Ханзада Чжуан император Гуанвуға осы ұсыныстан бас тартуды ұсынды, себебі Солтүстік Сюнну Оңтүстік Сюннуды Ханнан алшақтату мақсатымен ұсыныс жасаған. Император Гуанву келісті. 57 жылы император Гуанву қайтыс болды, ал тәжді ханзада Чжуан император Мин ретінде таққа отырды.

In AD 39, Emperor Guangwu created all of his sons, other than Crown Prince Jiang, dukes, and Prince Yang was made the Duke of Donghai. He quickly became known for his intelligence even in his young age, and he often made quick judgments of situations that turned out to be correct. Emperor Guangwu became very impressed with him. At the age of 41, Empress Guo had lost the emperor's favor, and her constant complaints angered Emperor Guangwu. In AD 41, he deposed her and made Duke Yang's mother Consort Yin empress instead. All of the imperial dukes were promoted to princes to accommodate Emperor Guangwu's new title for Empress Guo—Princess Dowager of Zhongshan (after appointing her son Liu Fu (劉輔) the Prince of Zhongshan); Duke Yang was made the Prince of Donghai. After Empress Guo was deposed, her son, Crown Prince Jiang, became concerned about remaining crown prince, and repeatedly made requests to be replaced. Emperor Guangwu was initially hesitant to depose of both the mother and son, but in 43, he resolved the situation by switching Princes Jiang's and Yang's positions. He made Prince Jiang the Prince of Donghai, and made Prince Yang crown prince. At this time, he also changed Prince Yang's name to Zhuang, perhaps because Yang (which means "sun") is such a commonly used character that the law of naming taboo would cause the people too a lot of trouble. The new name was not without its own problems, and many members of the Zhuang clan were forced to change their names. In 51, the woman who would eventually become his empress – Consort Ma, the youngest daughter of famed general Ma Yuan – would become a consort of his. At the time she was 12, and he was 23. She would become a favorite of his, but would never bore him a son. Her niece (the daughter of her older sister), Consort Jia, also a consort of Crown Prince Zhuang, did gave birth to a child—Liu Da (劉炟). So consort Ma adopted Consort Jia's son as her own. As crown prince, Zhuang was often requested by Emperor Guangwu to render opinions in important matters. In AD 51, he was involved in making a correct major decision in Han's relationship with Xiongnu. By that point, Xiongnu had a civil war and divided themselves into two side—with North Xiongnu ruled by Chanyu Punu (蒲奴) and South Xiongnu ruled by Chanyu Bi (比). Han had become allied with South Xiongnu, and in response, Chanyu Punu, also wanting peace with Han, requested a heqin marriage. Prince Zhuang suggested that Emperor Guangwu refuse the proposal, reasoning that North Xiongnu had only made the proposal to alienate South Xiongnu from Han. Emperor Guangwu agreed. In 57, Emperor Guangwu died, and Crown Prince Zhuang succeeded to the throne as Emperor Ming.

Ерте билік

Атау табуы болғандықтан, Чжуан (c=莊) тегі бар адамдар өз тегін Ян (c=嚴) деп өзгертуге мәжбүр болды. Император Мин империяның ыждағатты және қабілетті басқарушысы ретінде жылдам танылды. Ол сыбайлас жемқор шенеуніктерді жою үшін көптеген шаралар жасады, оларды ұстаған жағдайда көбінесе өлім жазасына кесті. Дәстүрлі тарихшылар оны оның ағаларына жасаған әділ қарым-қатынасы үшін мақтады, оларды құлатылған император Гуодың анасы, император жесір Иньнен туғандай қарады. 58 жылы оның үлкен ағасы, Донгхай князі Цзян (бұрынғы тәж мұрагері) қайтыс болғанда, ол князьдар мен жоғары лауазымды шенеуніктерге князь Цзянның Лученгте (c=魯城, қазіргі Цзинин, Шаньдун) жерлеу рәсіміне қатысуға бұйрық берді, бұл өте сирек кездесетін құрметтің белгісі еді. 59 жылы Доңпин князі Лю Цанның (劉蒼) ұсынысымен император Мин конфуцийлік рәсімдерді енгізді, онда император өзіне көмектескен шенеуніктерді құрметтеп, кішіпейілділік танытты. 60 жылы ол өзінің сүйікті әйелі Маны (оның анасы, император жесір Иньтің де сүйіктісі) императорлық дәрежеге көтерді және оның асырап алған ұлы, князь Даны тәж мұрагері етіп тағайындады. Сол жылы Хан әулетін қайта орнатуға көмектескен әкесі, император Гуангудың генералдары мен шенеуніктерін құрметтеу үшін император Мин, император Сюаньның ізінше, олардың 28-інің суреттерін сарай мұнарасына ( "Юнтай 28 генералы" деп аталды) салды. Кейін тағы төрт сурет қосылды. Алайда, Ма Юань, императордың әкесі болғандықтан, бұл құрметке ие бола алмады. Оның билігінің басында Солтүстік Сюнну Хан мен оның одақтасы Оңтүстік Сюннуға үнемі қауіп төндіріп отырды. Император Мин Солтүстік Сюннумен бейбітшілікті сақтау үшін әртүрлі әскери және экономикалық тактикаларды қолданды және көбінесе сәттілікке жетті. 65 жылы ол солтүстік шекараны және Оңтүстік Сюннуды қорғауға, сондай-ақ Оңтүстік Сюнну халқының Солтүстік Сюннуға қашуына жол бермеуге жауапты Дуляо әскерін (度遼營) құрды. 66 жылы, кейіннен Қытай тарихындағы алғашқы императорлық университетке айналған император Мин астана Лоян қаласында жоғары лауазымды шенеуніктер мен маркиздердің балалары үшін конфуцийлік мектеп салды. Оңтүстік Сюнну ақсүйектерінің балалары да оқыды.

Due to a naming taboo, people with the surname Zhuang (c=莊) were forced to change their surname to Yan (c=嚴). Emperor Ming quickly established himself as a diligent and capable administrator of the empire. He did many things to try to stamp out corrupt officials, often putting them to death if they were discovered. One thing traditional historians praised him for was his fair treatment of his brothers by the deposed Empress Guo, treating them as if they were also born of his mother Empress Dowager Yin. In 58, when his older brother, Prince Jiang of Donghai (the former crown prince) died, he ordered that the princes and major officials to attend Prince Jiang's funeral at Lucheng (c=魯城, in modern Jining, Shandong), a highly unusual honor. In 59, at the suggestion of his brother Liu Cang (劉蒼) the Prince of Dongping, Emperor Ming instituted a number of Confucian rituals, in which the emperor personally honored the officials who had helped him, to show humility. In 60, he created his favorite Consort Ma (who was also a favorite of his mother Empress Dowager Yin) empress, and created her adopted son Prince Da crown prince. The same year, to honour the generals and officials who had assisted his father Emperor Guangwu in re establishing the Han Dynasty, Emperor Ming, perhaps echoing what Emperor Xuan had done, had the portraits of 28 of them drawn on a palace tower (known as "Yuntai 28 Generals"). Later, four more portraits were added. However, Ma Yuan, because he was the father of the empress, did not receive this honor. During the early part of his reign, North Xiongnu continued to be a constant threat to both Han and her ally South Xiongnu. Emperor Ming engaged in a variety of military and economic tactics to try to maintain peace with North Xiongnu and was largely successful. In 65, he established a permanent border defense force, known as the Duliao Army (度遼營), in charge of protecting the northern boundaries and South Xiongnu, and also to prevent the people of South Xiongnu from defecting to North Xiongnu. In 66, in what would eventually evolve into one of the first imperial university in Chinese history, Emperor Ming built a Confucian school at the capital Luoyang, for the children of high officials and marquesses. South Xiongnu nobles' children also attended.

Чу мен Хуайян

Император Мин билігінің басында жомарттығымен және бауырларына деген әуесқойлығымен белгілі болды. Алайда, бұл олардың кейбіреулерін сол кездегі тыйым деп есептелген әрекеттерге түсірді, нәтижесінде император Мин оларды қатаң жазалады, сондай-ақ император Миннің тақтан тайдыруына әкелген екі ірі жаппай қырғынды тудырды. Осы оқиғалардың біріншісі 66-67 жылдары болды және салыстырмалы түрде қансыз аяқталды. Гуанлиннің амбициялы ханзадасы Цзин император болғысы келді және өзінің қол астындағы адамдармен бірге бүлік көтергісі келді. Ол жайлы хабарланғаннан кейін, кінәсін мойындады, ал император Мин бастапқыда оны кешіріп, Гуанлин ханзадасы лауазымында қалдырды, бірақ саяси билігінен айырды. Бірақ кейіннен ханзада Цзин императорды қарғыстыру үшін бақсыларды жалдады. Оны ұстағаннан кейін император Мин бастапқыда ешқандай шара қолданбады, бірақ 67 жылы ханзада Цзинге өзіне-өзі қол жұмсауға бұйрық берді. Келесі оқиға бұдан гөрі қанды болды. 70 жылы Чу ханзадасы Ин – ерекше жағдай, император Гуан-Удың екі императрицасынан емес, Консорт Сюйден туған жалғыз ұлы – алтын тасбақалар мен жаде крандар жасау үшін бақсыларды жалдады және оларға ерекше нығметтер тілеген жазулар ойып жазды – сол кездегі үлкен тыйым. Сонымен қатар, ол революциялық жазбалар жазғаны анықталды. Император Мин оны өлімге кеспеді, бірақ оны княздігінен шеттетуге, жер аударуға және қарапайым халыққа айналдырды (бірақ 500 үй шаруашылығынан тұратын шағын иелікпен). 71 жылы ханзада Ин жер аударылып, өзіне-өзі қол жұмсады. Алайда, тергеу осымен аяқталған жоқ. Император Миннің бұйрығымен ханзада Иннің серіктестері (бірақ оның отбасы емес) қатаң түрде азапталып, сұраққа тартылды, ал олар айтқан әрбір күдікті тұтқындалып, одан әрі азапталып, сұраққа тартылды. Тергеушілердің өздері осы мүмкіндікті пайдаланып, көптеген адамдарды жалған айыптап, құлыққа қатысқан деп айыптады. Тергеу барысында ондаған мың адам азаптаудан немесе өлім жазасынан көз жұмды. Тек Ма императрицасының араласуынан және тергеушілердің бірі Хан Лангтың (寒朗) көндіруге тырысуынан кейін ғана тергеулер азайды. 73 жылы Хуайян ханзадасы Янның императорды қарғыстыру үшін бақсыларды жалдағаны туралы хабарлама түсті, осыған ұқсас оқиға қайталанды. Ханзада Янның бірнеше серіктесі өлімге кесілді, сондай-ақ көптеген басқалар да Чу стиліндегі тергеуден кейін өлім жазасына кесілді немесе жер аударылды. Ханзада Янның өзі өлім жазасына кесілмеді, бірақ оның әкімшілік деңгейінен Фулин ханзадасы болып төмендетілді, оның княздығында бар болғаны екі округ болды.

Emperor Ming was, early in his reign, known for his generosity and affection for his brothers. This, however, apparently caused some of them to engage in behavior that were considered taboo at the time and caused them to be severely punished by Emperor Ming, leading also to two major mass executions that blotted Emperor Ming's reign. The first of these incidents happened in 66–67 and was relatively bloodless. The ambitious Prince Jing of Guanglin wanted to be emperor, and he plotted with people under him to rebel. When he was informed, he confessed, and Emperor Ming initially spared him and permitted him to remain the Prince of Guanglin but stripped his political powers. However, later Prince Jing hired warlocks to curse Emperor Ming. After he was discovered, Emperor Ming initially took no action, but in 67 forced Prince Jing to commit suicide. The next incident would not be so bloodless. In 70, Prince Ying of Chu—incidentally, the only son of Emperor Guangwu not born of either of his empresses but of Consort Xu—hired warlocks to create golden turtles and jade cranes, and carved characters calling for unusual blessings on them—a major taboo at the time. Further, he was discovered to have written revolutionary writings. Emperor Ming did not put him to death, but deposed him from his principality, exiled him, and made him a commoner (but with a small fief of 500 households). In 71, Prince Ying committed suicide in exile. However, the investigation did not end. By Emperor Ming's orders, Prince Ying's associates (but not his family) were harshly tortured and interrogated, and anyone that they named as a co conspirator was arrested and further tortured and interrogated. The interrogators themselves used this opportunity to falsely accuse many others of conspiracy. Tens of thousands of people died, either of torture or execution, during the investigation. Only after Empress Ma's intercession and persuasive petitions by one of the interrogators, Han Lang (寒朗), did the interrogations taper off. A similar incident happened in 73, when Prince Yan of Huaiyang was informed to have hired warlocks to curse Emperor Ming. Several of Prince Yan's associates were executed, and there were also many others who were executed or exiled after Chu style interrogations were carried out. Prince Yan himself was not executed, but was demoted from his commandery level principality to be the Prince of Fulin, with only two counties in his principality.

Солтүстік Сионнуға қарсы науқандар және Сиюға билікті қайта нығайту

73 жылы Солтүстік Сяңнудың Ханға қарсы үздіксіз шабуылдарынан ашуланған император Мин генералдары Гэн Бин (耿秉) мен Ду Гу (竇固)ға Солтүстік Сяңнуға қарсы ірі әскери жорық ұйымдастыруды тапсырды. Олар аз ғана жетістікке жетті, бірақ бұл Солтүстік Сяңнуға Ханның енді кері соққы беруге қабілетті екенін көрсетті. Ду, жорығының бір бөлігі ретінде, көмекшісі Бан Чаоны Сию (қазіргі Сіньцзян және бұрынғы кеңестік Орталық Азия) мемлекеті Шаншанға (Такла-Макан шөлінің шығыс жиегінде) сапарға жіберді. (Сию мемлекеттері ұзақ жылдар бойы Солтүстік Сяңнудың үстемдігіне бағынып, ауыр салықтарды көтере алмағандықтан, жиі Ханнан араласып, Батыс Хан әулеті тұсында, император Удың билігінен бастап орнатылған үстемдікті қайта орнатуды сұрады. Бірақ император Гуанву мен Мин оларды үнемі қабылдамай, Ханның Сиюға жорық жасауға жеткілікті күшті емес деп санады.) Бастапқыда Шаншан патшасы қуанып, Хан елшілерін құрметті қонақтар ретінде қарсы алды, бірақ уақыт өте келе құрмет азайды. Бан Солтүстік Сяңну елшілерінің келгенін сезді. Ол Солтүстік Сяңну елшілерінің қайда екенін анықтап, түнгі шабуылда Сяңну елшілерін тас-талқан етті. Шаншан патшасы қорқып, бірақ біршама қуанды және қайтадан Ханның үстемдігіне бағынды. Император Мин Банды жоғары лауазымға тағайындап, оған енді оңтүстік Сиюдағы ең күшті мемлекет – Ютянға (“Хотанға”) сапар жасауды тапсырды, ол Солтүстік Сяңнумен тығыз одақтас болған. Ютян патшасы Гуанде (廣德) өзінің бас жұмақшысына сенді, ол Банның атын талап етті. Бан оған ат беруге келісіп, жұмақшы атты алуға келгенде, дереу өлім жазасын орындады және оның басын Гуандеге жіберді. Гуанде таңғалып, Ханның үстемдігіне бағынды. Ютян бағынышқа өткен соң, Сию мемлекеттерінің көпшілігі де бағынышқа өтті. 74 жылы Ду мен Гэн Солтүстік Сяңнудың маңызды одақтасы Чэшіге (қазіргі Сіньцзяңның Чанцзи Хуэй автономиялық ауданы) қарсы ірі әскери жорыққа шықты. Чэші бағынышқа өтті, ал Дудың ұсынысымен Сиюдің бас қорғаушысы (都護) лауазымы қайта жаңартылды. 75 жылы Солтүстік Сяңну Чэшіні қайта басып алу үшін жорық жасады, бірақ бас қорғаушының орынбасары Гэн Гун (耿恭) оларды жеңіске жеткізбеді.

In 73, annoyed at North Xiongnu's constant incursions against Han, Emperor Ming commissioned his generals Geng Bing (耿秉) and Dou Gu (竇固) to lead a major expedition against North Xiongnu. They only had minor successes, but it demonstrated to North Xiongnu that Han was now in a position to strike back. Dou, as part of his campaign, sent his assistant Ban Chao to visit the Xiyu (modern Xinjiang and former Soviet central Asia) kingdom of Shanshan (on the eastern edge of the Taklamakan Desert. (Xiyu kingdoms had long submitted to North Xiongnu's authority, and unable to bear the heavy taxes, had often requested that Han step in and reassert suzerainty that had been established during the Western Han Dynasty, starting with Emperor Wu's reign. However, they had been constantly rebuffed by Emperors Guangwu and Ming, who judged Han to be not sufficiently strong to engage in a Xiyu campaign.) Initially, the king of Shanshan was very pleased and welcomed the Han ambassadors as honored guests, but eventually the welcome faded. Ban realized that North Xiongnu ambassadors must have arrived. He found out where the North Xiongnu ambassadors were, and, in a night raid, massacred the Xiongnu ambassadors. The king of Shanshan was shocked but somewhat pleased, and submitted to Han suzerainty once again. Emperor Ming promoted Ban and commissioned him to next visit Yutian ("Khotan"), then the strongest kingdom in southern Xiyu, which had a strong alliance with North Xiongnu. Guangde (廣德), the King of Yutian, trusted his chief warlock, who demanded Ban's horse. Ban agreed to give him the horse, and then, when the warlock arrived to pick up the horse, immediately executed him, and sent his head back to Guangde. Guangde was impressed and submitted to Han's suzerainty. With Yutian having submitted, the Xiyu kingdoms largely all submitted as well. In 74, Dou and Geng led a major military expedition against a major remaining ally of North Xiongnu, Cheshi (roughly modern Changji Hui Autonomous Prefecture, Xinjiang). Cheshi submitted, and at Dou's suggestion, the office of the Protector General of Xiyu (都護) was reinstituted. A North Xiongnu expedition in 75 to recapture Cheshi was repelled by Geng Gong (耿恭), one of the deputies of the protector general.

Өлім

75 жылы император Мин қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша оған ешқандай ғибадатхана салынбауы керек еді, және оған тек анасы, Императрица-Жетім Инге табынудың бір бөлігі ретінде ғана табыну керек болды. (Бұл, Шығыс Хан әулетінің қалған императорлары көбінесе сақтаған жүйелі реформаға айналды; олар өздері үшін жеке ғибадатханалар салғызған жоқ, керісінше император Гуанвумен бірге құлшылық етті. Бұл, Батыс Ханның әр император үшін жеке ғибадатхана салу жүйесімен салыстырғанда айтарлықтай үнемдеуді қамтамасыз етті.) Оның ұлы, Да ханзадасы, император Чжан болып таққа отырды.