Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай императоры (75–88)
Emperor of China (r. 75–88)
Хан императоры Чжан (; 56 – 9 сәуір 88), тумасы Лю Да (劉炟), 75 жылдан 88 жылға дейін қытай Хан әулетінің императоры болды. Ол Шығыс Ханның үшінші императоры еді. Император Чжан еңбекқор және жауапкершілігі жоғары император болды. Ол салықтарды азайтты және мемлекеттік істердің барлық мәселелеріне ерекше назар бөлді. Чжан үкімет шығындарын да қысқартты, сонымен қатар конфуциандық ілімді қолдады. Нәтижесінде, Хан қоғамы гүлденіп, оның мәдениеті осы кезеңде өркендеді. Әкесі Император Минмен бірге Император Чжанның билігі жоғары бағаланып, Шығыс Хан дәуірінің алтын ғасыры деп есептелді, ал олардың билігі «Мин мен Чжанның билігі» деп аталады. Оның билігі тұсында генерал Бан Чао басшылығымен қытай әскерлері батысқа қарай ілгерілеп, Сионғу көтерілісшілерін қуды, олар қазір жібек жолы деп белгілі сауда жолдарында бұзылыс тудырды. Император Чжаннан кейін Шығыс Хан әулеті патшалық топтар мен билік үшін күрескен евнухтар арасындағы ішкі тартыстарға ұшырады. Келесі бір жарым ғасыр бойы халық Императорлар Мин мен Чжанның жақсы күндерін сағынды. (Дегенмен, даудың бір бөлігі император Чжанның өзінің асырап алған анасы Императрица Вуагер Маның және әйелі Императрица Дудың кландарына билік беруімен қалыптасқан жұбайлар кландарының билігінен туды.) Евнухтар мен патшалық топтар арасындағы қақтығыс 220 жылы Хан әулетінің құлауына әкелген тізбекті оқиғаларға бастады.
Emperor Zhang of Han (; 56 – 9 April 88), born Liu Da (劉炟), was an emperor of the Chinese Han dynasty from 75 to 88. He was the third emperor of the Eastern Han. Emperor Zhang was a hard working and diligent emperor. He reduced taxes and paid close attention to all affairs of state. Zhang also reduced government spending as well as promoted Confucianism. As a result, Han society prospered and its culture flourished during this period. Along with his father Emperor Ming, Emperor Zhang's reign has been highly praised and was regarded as the golden age of the Eastern Han period, and their reigns are collectively known as the Rule of Ming and Zhang. During his reign, Chinese troops under the leadership of General Ban Chao progressed far west while in pursuit of Xiongnu insurgents harassing the trade routes now collectively known as the Silk Road. The Eastern Han dynasty, after Emperor Zhang, would be plagued with internal strife between royal factions and eunuchs struggling for power. The people for the coming century and a half would yearn for the good days of Emperors Ming and Zhang. (However, part of the strife came from the power obtained by consort clans – and the precedent was set by Emperor Zhang's bestowing of power on both his adoptive mother Empress Dowager Ma's clan and his wife Empress Dou's clan.) The strife between the eunuchs and royal factions would start a chain reaction of events that led to the end of the Han dynasty in 220.
Отбасылық негіздер
56 жылы ханзада Да сол кездегі тәждік ханзада Лю Чжуан мен оның әйелдерінің бірі, Жя ханшайымынан дүниеге келді. Тәждік ханзада Чжанның сүйіктісі болған Ма ханшайымы – Жя ханшайымының тәтесі (анасының сіңлісі) – ұлдары болмағандықтан, тәждік ханзада Чжанның бұйрығымен Ма ханшайымы Да ханзаданы өзінің ұлы ретінде қабылдады. Сондықтан Да ханзада Ма ханшайымын анасы деп өсіп, Жя ханшайымының туған анасы екенін жақсы білсе де, оны анасы деп санамады. 57 жылы Да ханзаданың әкесі Гуангу императоры қайтыс болды, ал оның әкесі Чжуан ханзадасы Мин императоры болып таққа отырды. 60 жылы анасы, императорлық шеше Ин Лихуаның тілегімен Мин императоры Ма ханшайымын императорлық әйел етіп, Да ханзаданы, оның ұлы ретінде, өзінен үлкен төрт бауыры болғанына қарамастан, тәждік ханзада етіп тағайындады.
Then Prince Da was born to then Crown Prince Liu Zhuang and one of his consorts, Consort Jia, in 56. As Crown Prince Zhang's favorite, Consort Ma – Consort Jia's aunt (her mother's sister) – had no sons, so on Crown Prince Zhang's instruction, Consort Ma adopted Prince Da as her own son. Prince Da therefore grew up considering Consort Ma as his mother, and while he clearly knew that Consort Jia was his birth mother, he never treated her as his mother. In 57, Prince Da's grandfather Emperor Guangwu died, and his father Crown Prince Zhuang succeeded to the throne as Emperor Ming. In 60, at the behest of his mother Empress Dowager Yin Lihua, Emperor Ming made Consort Ma empress, and Prince Da, as her son, was made him crown prince, even though he had four brothers who were older than he was.
Тақ мұрагері ретінде
Таңдаулы ханзада Даның мұрагерлік мансабы туралы көп мәлімет сақталмаған, бірақ оған жас кезінде Конфуций классикасы оқытылды және оның асырап алған анасы, император Ма, оның оқуына үлкен көмек көрсетті, олар тығыз қарым-қатынаста болды. Ол Ма руынан шыққан әйелдеріне де жақын болды. 75 жылы император Мин қайтыс болды, ал таңдаулы ханзада Да 18 жасында император Чжан болып таққа отырды. Император Ма жесір императрица атағын алды.
Not much was recorded about Crown Prince Da's career as crown prince, other than he was taught of the Confucian classics at a young age and was encouraged in his studies by his adoptive mother, Empress Ma, with whom he had a close relation. He was also close to his uncles of the Ma clan. In 75, Emperor Ming died, and Crown Prince Da succeeded to the throne as Emperor Zhang at the age of 18. Empress Ma received the title of empress dowager.
Ерте билік
Император Чжан әкесі сияқты еңбекқор болды, бірақ қатаң әкесінен гөрі кешірімді болды. Ол адал шенеуніктерді іздеп, оларды жоғары лауазымдарға тағайындап, өзі жетімділікпен өмір сүрді. Ол жалпы қарапайым мінезді болды және атасы мен әкесіне адал қызмет еткен жоғары лауазымды шенеуніктерді құрметтеді. 76 жылы кеңесшісі Ян Чжун (楊終) және премьер-министр Диу Лунның (第五倫) ұсынысымен император Чжан әкесінің Сиюға (қазіргі Шыңжаң және бұрынғы кеңестік Орталық Азия) жасаған жорықтарын тоқтатуға бұйрық берді. Алайда, Сиюдағы хань генералы Бан Чао, Сиюда ханьдың беделін сақтаудың маңыздылығын сезіп, кері қайтудан бас тартты, және император Чжан ақыры мойын бұрып, Банды Сиюдағы хань операцияларына жетекші етіп тағайындады. Ма туыстарына жақын болғандықтан, император Чжан оларды өкімшілігінің басында маркиздер етіп тағайындағысы келді. Бірақ император шешесі Ма бұл ұсынысты алғашқыда қабылдамады, оны орынсыз деп тапты. 79 жылы ол оларды оның қарсылығына және тек уақытша маркиздер болу туралы олардың өтінішіне қарамастан, маркиздер етіп тағайындады. 77 жылы император Чжан өзінің туысы Пяньян ханшайымының (沘陽公主) қызын, мемлекет қайраткері Ду Ронның (竇融) шөбересін әйелі ретінде алды. Ол оны қатты жақсы көріп, 78 жылы Консорт Дуды императрица етіп жариялады. 79 жылы оған көптеген пайдалы кеңестер берген император шешесі Ма қайтыс болды. Оның өлімінен кейін де император Чжан өзінің туған анасы Консорт Цзяны анасы ретінде құрметтемеді, оған тек императорлық ханзаданың мәртебесін алуға рұқсат берді.
Emperor Zhang continued his father's hardworking tendencies as emperor, but he was more lenient than his strict father. He sought out honest officials and promoted them, and he himself lived thriftily. He was generally humble and honored the senior officials who had served his grandfather and father faithfully in accordance. In 76, at the suggestion of his advisor Yang Zhong (楊終) and prime minister Diwu Lun (第五倫), Emperor Zhang ordered that his father's Xiyu (modern Xinjiang and former Soviet central Asia) campaigns be abandoned. However, one of the Han generals in Xiyu, Ban Chao, seeing the importance of maintaining Han presence in Xiyu, refused to withdraw, and Emperor Zhang eventually relented and put Ban in charge of Han's operations in Xiyu. Being close to his Ma uncles, Emperor Zhang wanted to create them marquesses from the early start of his reign. This was initially rebuffed by Empress Dowager Ma, who found this inappropriate. In 79, however, he created them marquesses over her objection and over their requests to only be made acting marquesses. In 77, Emperor Zhang took a daughter of his cousin, the Princess Piyang (沘陽公主), and great granddaughter of the statesman Dou Rong (竇融), as consort. He greatly loved her, and in 78, he created Consort Dou empress. In 79, Empress Dowager Ma, who had given him much good counsel, died. Even after her death, Emperor Zhang did not honor his birth mother Consort Jia as his mother, but merely permitted her to take on the style of an imperial prince.
Сарайдағы интригалар
Анасы қайтыс болғаннан кейін, император Чжан еңбекқор император болып қала берді, бірақ сарайда императрица Ду мен басқа императорлық жұбайлар арасында көп күрес болды, бұл болашақта саяси тұрақсыздыққа әкелді. Императрица жесір Ма тірі кезінде император Чжанға жұбай ретінде Сонг Янның екі қызын таңдады. 78 жылы үлкен Консорт Сонг Лю Цин есімді ұлды дүниеге әкелді, ал императрица Ду ұлы болмағандықтан, 79 жылы ханзада Цин тақ мұрагері жарияланды. Консорт Сонгты императрица жесір Ма қатты ұнатты. Бірақ 79 жылы императрица Ду (бәлкім, императрица жесір Маның мысалын еске түсіріп) басқа император жұбайының ұлын, Лианг жұбайы Лю Чжаоны асырап алып, өз ұлы ретінде жариялады. Ол анасы ханшайым Пяньмен және бауырларымен бірге асырап алған ұлын тақ мұрагері етіп алуға тырысты. Императрица жесір Ма қайтыс болғаннан кейін, ол жоспарын іске асырды. Ағаларына Сонг әулетінің кемшіліктері туралы мәліметтер жинауды және Консорт Сонгтың қызметшілері мен евнухтарына пара беріп, олардың да кінәларын анықтауды тапсырды. 82 жылы императрица Дуға мүмкіндік туды. Үлкен Консорт Сонг ауырып қалды, ауру кезінде шикі кускутаны қатты тіледі, сондықтан отбасына әкелуін өтінді. Императрица Ду кускутаны тартып алып, Консорт Сонгты оны сиқыршылыққа пайдаланды деп жалған айыптады. Император Чжан ашуланып, ханзада Цинды сарайдан қуды. Консорт Сонгты тұтқындап, Цай Лун евнухқа тергеуге тапсырды. Консорт Сонгтың жағдайының қиын екенін сезгендерінен, у ішіп өз-өзіне қол жұмсады. Тақ мұрагері Цин биліктен алынып, оның орнына Циньхэ ханзадасы жарияланды, ал оның орнына тақ мұрагері ретінде ханзада Чжао тағайындалды. Бірақ ханзада Чжао ағасымен достық қарым-қатынаста болды және олар жиі бірге уақыт өткізді. Сун әпкелері императрица Дудың жалғыз құрбаны болмады. Ханзада Чжао тақ мұрагері болғаннан кейін, оның анасының әулеті, Ляндар, ашық тойлауға батылмады, бірақ жасырын қуанды. Ду әулеті бұл туралы естігенде, ашуланып, қорқып, Ляндарды жою қажеттігін сезінді. Императрица Ду ханзада Чжаоның анасы Лианг және оның әпкесі туралы жалған ақпарат таратып, император Чжанның оларға деген ықыласын жойды. 83 жылы Дулар Лианг Сонға (梁竦) қарсы жалған анонимді айыптаулар ұсынды, бұл оның түрмеде қайтыс болуына себеп болды. Лианг жұбайлары қайғы мен үрейден қайтыс болды. Осылайша күш-қуатты ойнатып алған Дулар, өз мақсаттарына жетіп, бұрынғыдан да күшті болды. 83 жылы император Чжан Ма әулетінің заңға бағынбайтынын көріп, Ма ағаларына деген ықыласын тоқтатты және оларды маршқа қайтарып жіберді. Императрица Дудың ағалары Ду Сянь мен Ду Ду (竇篤) билік құрылымын тиімді түрде өз қолдарына алды – бұл Хан тарихында алғаш рет императордың әулеті, император жесірінің әулеті емес, ең күшті жұбайлар әулеті болды. Бұл тенденция Шығыс Хан әулетінің соңына дейін сақталды және жемқорлықтың көзіне айналды.
After his mother's death, Emperor Zhang continued to be a diligent emperor, but within the palace, there was much struggle between Empress Dou and the other imperial consorts, which would create political instability down the line. While Empress Dowager Ma was alive, she selected two daughters of Song Yang (宋楊) as consorts for Emperor Zhang. In 78, the elder Consort Song gave birth to a son named Liu Qing, and because Empress Dou was sonless, Prince Qing was made crown prince in 79. The Consorts Song were greatly favored by Empress Dowager Ma. Later in 79, however, Empress Dou would (perhaps remembering Empress Dowager Ma's example) adopt the son of another imperial consort, Consort Liang, Liu Zhao, as her own son, and she plotted, along with her mother Princess Piyang and her brothers, to have her adopted son made crown prince. After Empress Dowager Ma's death, she put her plan into action. She had her brothers collect dossiers on faults of the Song clan while bribing the servants and eunuchs of Consorts Song to gather their own faults. In 82, an opportunity came for Empress Dou. The elder Consort Song had become ill, and in her illness, she craved raw cuscuta, and she requested that her family bring them. Empress Dou seized the cuscuta and falsely accused Consort Song of using it for witchcraft. Emperor Zhang was enraged and expelled Crown Prince Qing from the palace. He had the Consorts Song arrested and interrogated by the eunuch Cai Lun. The Consorts Song saw that they were in deep straits, and they committed suicide by poison. Crown Prince Qing was deposed and created the Prince of Qinghe instead; he was replaced by Prince Zhao as crown prince. Prince Zhao, however, was friendly to his brother, and they often spent time together. The Song sisters would not be Empress Dou's only victims. After Prince Zhao was made crown prince, his birth mother's clan, the Liangs, did not dare to openly celebrate, but were secretly happy. When the Dou clan heard of this, they were displeased and fearful, and they felt that they had to destroy the Liangs. Empress Dou began to give false reports about Prince Zhao's birth mother, Consort Liang, and her sister, also an imperial consort, and they lost Emperor Zhang's favor. In 83, the Dous further submitted false anonymous accusations against the Consorts Liang's father Liang Song (梁竦), causing him to die in prison. The Consorts Liang died of sadness and fear. The Dous, having made these power play, would eventually gain their goals of becoming even more powerful than they were. Also in 83, Emperor Zhang, having seen that his Ma cousins were not following the law, stopped favoring his Ma uncles, and eventually sent them back to their marches. Empress Dou's brothers Dou Xian and Dou Du (竇篤) effectively took over in the power structure – the first time in Han history that the empress' clan, rather than the empress dowager's clan, was the most powerful consort clan. This trend held sway for the rest of Eastern Han Dynasty and would prove to be a source of corruption.
Билік етуінің соңғы кезеңдері
Алайда, император Чжанның өзі де еңбекқор және ашық ойлы болды. Мысалы, 84 жылы екі университет студенті, Конг Си (孔僖) және Цюй Инь (崔駰) император Удың атасын дұрыс емес сынағандары үшін айыпталды, соның ішінде император Уды сынау арқылы император Чжанды да жасырын сынағандары үшін, император Чжан Конгтың өзінің қорғаны үшін жазған хатын қабылдап, оны өзінің басқарушы құрамына қызметкер етіп тағайындады. 86 жылы Цян (羌) көтерілістерінің біріншісі басталды. Цян көтерілісі біраз уақыттан кейін басылды, бірақ бұл алдағы онжылдықтар үшін жаман белгі болды, себебі Цян тайпасы Хань шенеуніктерінің жиі жасаған зұлымдықтарынан шаршап, Шығыс Хань әулетінің соңына дейін үнемі көтеріліс ұйымдастырып, Хань империясының құлдырауына себепкер болды. 88 жылы император Чжан 32 жасында қайтыс болды, оның орнына тәж мұрагері Чжао келді, ол император Хэ (和) атанды.
However, Emperor Zhang himself remained fairly diligent and open minded. For example, in 84, when two university students, Kong Xi (孔僖) and Cui Yin (崔駰) were accused of improperly criticizing his ancestor Emperor Wu and, by criticizing Emperor Wu, making veiled criticism of Emperor Zhang, Emperor Zhang accepted the letter that Kong submitted in his own defense and made him an official in his administration. In 86, the first of the Qiang (羌) rebellions began, and while the Qiang were pacified fairly quickly, this would be bad omen for the decades to come, as the Qiang, mistreated frequently by Han officials, would constantly rebel throughout the rest of the Eastern Han Dynasty and become a major factor in the decline of the Han Empire. In 88, Emperor Zhang died at the age of 32 and was succeeded by Crown Prince Zhao, who became Emperor He.