Кіріспе
Көшірмелеу (копирайтинг және қолжазба редакциялау деп те аталады) – мәтіннің сапасы мен оқылымдылығын арттыру, сондай-ақ грамматика, стиль және дәлдік қатесіз екеніне көз жеткізу үшін жазбаша материалды (“көшірме”) қайта қарау процесі. «Чикаго стилінің нұсқаулығында» қолжазбаны өңдеу «жай ғана механикалық түзетулер (механикалық өңдеу) арқылы, сөйлем деңгейіндегі түзетулер (жобалық немесе стильдік өңдеу) арқылы, әдеби стиль мен түсініктілікті, ретсіз бөлімдерді, ұзақша мәтіндерді, шатас кестелер мен суреттерді және т.б. (мазмұндық өңдеу) түзетуді» қамтиды. Баспа басылымдарында көшірмелеу баспаға беруден бұрын және түзетуден бұрын жасалады. АҚШ және Канадада осы жұмысты атқаратын редакторды көшірме редакторы дейді. Ұйымдағы ең жоғары дәрежедегі көшірме редакторы немесе көшірме редакторлар тобының жетекшісі «көшірме жетекшісі», «копирайт бөлімінің жетекшісі» немесе «жаңалықтар редакторы» деп аталуы мүмкін. Ұлыбританияда «көшірме редакторы» термині қолданылады, бірақ газет-журналдық басылымдарда бұл термин «субредактор» (немесе «кіші редактор»), көбінесе «суб» деп қысқартылады. Интернет контекстінде онлайн көшірме – веб-беттердің мәтіндік мазмұны. Баспаға ұқсас, онлайн көшірмелеу – веб-беттердің шикі мәтінін немесе жобасын басып шығару үшін қайта қарау және дайындау процесі. Көшірмелеудің үш деңгейі бар: жеңіл, орташа және ауыр. Баспагер, басылымның бюджеті мен кестесіне байланысты, көшірме редакторына қандай деңгейде өңдеу қажеттігін хабарлайды. Редактордың таңдаған өңдеу түрі оның күш-жігерін басымдыққа қоюға көмектеседі.
selfref=y
Қысқартулар мен аббревиатуралар
Диаграммалар, кестелер және графиктер сияқты қосымша элементтер
Басты әріппен жазу
Аяқ жазбалар мен сілтемелер
Тік сызықтар
Курсив (мағынаны күшейту үшін дұрыс қолданылуы (курсив немесе қалың); математикалық немесе ғылыми мәтіндерде әріп стилінің дұрыс таңдалуы (курсив, роман, басқа));
Сандар мен цифрлар
Пунктуация
Цитаталар
Орфография
Additional elements, such as charts, tables, and graphs
Capitalization
Footnotes and endnotes
Hyphenation
Italicization (appropriate use of emphasis (italic or bold); appropriate choice of broad typeface category (italic, roman, other), especially in mathematical or scientific texts)
Numbers and numerals
Punctuation
Quotations
Spelling
Гилад мыналарды да атады:
Бастапқы әріптер
Бет нөмірлері, баслықтар мен аяқ жазбалар
Астын сызу
Initialisms
Page numbers, headers, and footers
Underscoring
Дұрыс орфография мен пунктуация кейбір жағдайларда субъективті, сондықтан оларды көшірме редакторының немесе баспагердің қалауынша қалдыру керек. Баспа фирмаларының көпшілігі «Жаңа Оксфорд стилі», «Чикаго стилі» және «Канада стилі» сияқты кеңінен танылған стильдік нұсқаулықты қолданады. Құжаттар мен есептерді шығаратын, бірақ өздерін әдеттегі мағынада баспагерлер деп санамайтын компаниялар, әдетте, ішкі стильдік нұсқаулықтарға немесе көшірме редакторының пікіріне сенеді. Мәтінде кездесетін барлық сілтемелерді тексеріңіз
Аяқ жазбалардың, кестелердің және суреттердің нөмірленуін тексеріңіз
Кестелер мен суреттердің орналасуын нақтылы көрсетіңіз
Суреттердің мазмұнын мәтінмен және суреттерге қосымша жазбалармен салыстырып тексеріңіз
Суреттердің тізімін суреттермен және жазбалармен салыстырып оқыңыз
Мазмұндаманы қолжазбамен салыстырып оқыңыз
Аяқ жазбаларды/сілтемелерді библиографиямен салыстырып оқыңыз
Библиографияның немесе сілтемелер тізімінің әліпбилік ретін тексеріңіз
Check the numbering of footnotes, endnotes, tables, and illustrations
Specify the placement of tables and illustrations
Check the content of the illustrations against the captions and the text
Read the list of illustrations against the illustrations and captions
Read the table of contents against the manuscript
Read the footnotes/endnotes and in text citations against the bibliography
Check the alphabetization of the bibliography or reference list
Кейбір қолжазбаларға арнайы тексеру қажет болуы мүмкін. Мысалы, нұсқаулықтағы мәтінде көшірме редакторы жабдықтар немесе бөлшектер тізімінің мәтінде берілген нұсқаулармен сәйкес келетінін тексеруі керек болуы мүмкін. Баспаға басылған көшірмелерді редакторлар әдетте қолжазбаның сол жақ шетіне кодтарды жазуды сұрайды. Экрандық көшірме редакторынан әр элементтің басында және соңында типтік кодтарды енгізуді сұрауға болады. Көшірме редакторы түсініктілікті, үйлесімділікті, дәйектілікті және дұрыстықты арттыруға тырысады, яғни «4 C» деп аталатын нәрселерге, олардың әрқайсысы көшірме редакторының «кардиналдық C»-іне, яғни коммуникацияға қызмет етеді. Баспа машинасы ойда келгенге дейін монахтар өздерінен бұрынғы көшіруші қате жасады деп есептеген сөздерді немесе сөз тіркестерін өзгерткен. Осының нәтижесінде Киелі кітап сияқты стандартты мәтіндердің көптеген түрлері пайда болды. 1800 жылдан 1970 жылға дейінгі кітаптың жаһандануынан кейін американдық жазушылар мен редакторлардың көтерілуі болды. Бір редактор, атап айтқанда Максвелл Перкинс, Фицджеральд, Хемингуэй және Вулф сияқты жазушылардың іздестіріліміне түсті, өйткені ол өзінің редакциялық көзімен осы көрнекті авторлардың жұмысын айтарлықтай жақсартты. Перкинс өз жазушыларын редакциялау, басшылық ету және достасуымен танымал болды, бірақ уақыт өзгеретін. 19 ғасырдың соңында редактордың рөлі – қолжазбаның жариялануға лайықты екенін шешу болды. Уақыт өте келе, редактор мен баспагердің рөлі алыстады. Редакторлар мен авторлар арасында жаңа қарым-қатынас болғанымен, ойлы өңдеу тоқтаған жоқ. Бүгінгі көшірме редакторы қолданатын белгілер басылымның басынан бері түзетушілер қолданған белгілерге негізделген, бірақ олар уақыт өте келе өзгерістерге ұшырады. Дегенмен, бүгінгі көшірмелеу тілінің нақты бастауы белгісіз. Ұзақ тарихына қарамастан, көшірмелеу практикасы 1980 жылдардағы десктоптық басылым революциясынан басқа ешқандай үлкен өзгеріске ұшырамады. Бұл құбылыс осы онжылдықтың ортасында жарық көрген бірқатар өнертапқыштардың нәтижесінде туды және көшірмелеу саласында технологияны пайдаланудың өсуін білдіреді. Атап айтқанда, Xerox Star компьютері, оның Viewpoint десктоптық ортасы және Xerox көп тілді әріптік коды (Unicode-тың алдағысы); сондай-ақ Macintosh компьютері, Hewlett Packard-тың десктоптық лазерлік принтері және PageMaker деп аталатын десктоптық басылымға арналған бағдарламалар революцияның басталуына мүмкіндік берді. Жеке тұлғалар мен басылым агенттіктеріне де қолмен емес, толығымен экранда композицияларды өңдеуге мүмкіндік берген десктоптық басылым революциясы көшірмелеуді бүгінгі күнгі практикаға айналдырды. Бүгінгі көшірме редакторының көпшілігі Microsoft Word сияқты WYSIWYG (көргеніңіздей шығады) мәтіндік процессорларына сенеді, олар түпнұсқа PageMaker негізінде құрылған. Көшірмелеуді мансап ретінде өзгертетін бірнеше оқиға болды. Олардың бірі – 1934 жылдың 17 қарашасынан 1935 жылдың 28 наурызына дейін Ньюарк Леджер редакторының табысты ереуілі, «кез келген жергілікті гильдияның осы сияқты алғашқы іс-қимылы [ол] гильдиялар қозғалысының кәсіби қауымдастық идеясынан алыстауының өзгеруін растады және осы процесті үдетті». 1934 жылдың жазында The New York Newspaper Guild-тың бірқатар кішірек газеттерге қарсы ұйымдастырған ереуілдермен қатар, бұл әрекеттер редакциялық қызметкердің бейнесін «кәсіби» емес, «қарапайым азамат» ретінде өзгертуге көмектесті. Осы оқиғалар редакторлардың мәртебесін төмендетудің қосымша нәтижесіне ие болғандықтан, олар бүгінгі басылымдарда көрінетін көшірме редакторлардың төмендеуіне себеп болды деп айтуға болады. Цифрлік дәуірдің өркендеуіне байланысты көшірме редакторының рөлі мен жауапкершілігі өзгерді. Мысалы, 1990 жылдан бастап көшірме редакторы беттерді электронды түрде жинауды үйренді. Олар енді физикалық қағаз қиындыларын тақтаға қолмен жабыстырудың орнына, бірнеше экранда мәтіннің бірнеше беттерін қарап, сол ортада өз түзетулерін оңай жасауға болатын. Бұл технологиялық жетістік көшірме редакторларына Adobe Indesign, Quark Express, Affinity Publisher немесе Scribus сияқты жаңа бағдарламаларды үйренуді қажет етті. Қазіргі көшірме редакторынан мәтіннің цифрлік және баспалық нұсқаларын өңдеу талап етіледі. Цифрлік көшірмелеу көшірме редакторынан RSS ағындары, әлеуметтік желілер (мысалы, Twitter және Facebook) және HTML түсінуді талап етеді. Көшірме редакторы әлі де фактілерді тексеру, грамматика, стиль және тақырыптарды жазу сияқты дәстүрлі міндеттерді орындайды, бірақ олардың кейбір міндеттері технологияның пайдасына ығыстырылды. Кейбір көшірме редакторы қазір бет макеттерін жасауға және тіпті бейне мазмұнын өңдеуге жауапты. Көшірме редакторы кейде «көшірме/макет редакторы» немесе «өндіруші/дизайнер» деп аталады.
Өнер саласындағы өзгерістер
Дәстүрлі түрде, редактор басылған немесе жазылған қолжазбаны оқып, оны редактордың "түзету белгілерімен" қолмен белгілейтін. Ірі газеттерде басты көшірме үстелі көбінесе U пішіндес болатын; көшірме үстелінің бастығы "слотта" (U пішінінің орталық бөлігінде) отырып, "слот-мен" деп аталса, көшірме редакторлары U пішінінің сыртында оның айналасына орналасатын. Бұрын көшірме редакторларын әзілде "жұлдызшалар" деп атап кеткен. Бас редакторларды кейде "слот" деп атай беруші. Бірақ қазіргі таңда қолжазба көбінесе компьютер экранынан оқылып, түзетулер тікелей енгізіледі. Газеттер мен журналдарда редакциялау және беттеу үшін компьютерлік жүйелердің кеңінен қолданылуы редакторларды жобалау мен өндірістің техникалық аспектілеріне көбірек қатыстыруға әкелді. Сондықтан, техникалық білім кейде жазу дағдысымен бірдей маңызды саналады, әсіресе журналистикада, кітап басылымындағыдай емес. Америкалық редакторлар қоғамының негізін қалаушы Ханк Гламан американдық газеттердегі редакторлар лауазымына жарнамалар туралы былай деді:
Біз олардың білікті грамматиктер және сөздерді шебер қолданушылар болуын, жарқын әрі қызықты тақырыптар жазуын және Quark бағдарламасын білуін қалаймыз. Бірақ көбінесе, мәселе шешілгенде, біз соңғы талаптан басқа барлық талаптарды елемеуге дайынбыз, өйткені белгіленген уақытта батырманы басу үшін оны білу қажет.
We want them to be skilled grammarians and wordsmiths and write bright and engaging headlines and must know Quark. But, often, when push comes to shove, we will let every single one of those requirements slide except the last one because you have to know that in order to push the button at the appointed time.
Сый-сыпаттар, дағдылар және оқыту
Тілді жақсы меңгеруден басқа, түзеуші редакторларға нақты қателерді анықтау үшін кең ауқымды жалпы білім қажет; үйлесімсіздіктерді немесе тұйықтарды тану үшін жақсы сын тұрғысынан ойлау дағдылары; жазушылармен, басқа редакторлармен және дизайнерлермен қарым-қатынас жасау үшін адамгершілік қасиеттер; егжей-тегжейге назар аудару және стиль сезімі. Олар сондай-ақ басымдықтарды белгілеп, мінсіздікке ұмтылыс пен мерзімдерді сақтау қажеттілігін теңестіруі керек. Көптеген түзеуші редакторлар жоғары білім алған, көбінесе журналистика, коммуникация немесе өңдейтін мәтіннің тілі бойынша. Сонымен қатар, кейбір түзеуші редакторлар өздерінің кәсіби біліктілігін арттыру үшін қосымша білім алады. Мысалы, кейбір редакторлар мақаладағы деректерге қатысты қателерді табуға көмектесу үшін статистика саласында білім іздеуі мүмкін. Статистика – бұл редакциялаудың бір саласы, ол тақырыптардың кең ауқымын түсінуге көмектеседі. Деректерді оқу және түсіндіруді түсіну түзеуші редакторларға авторларға дәлірек көмектесуге және олардың еңбектерін жариялау мүмкіндігін арттыруға мүмкіндік береді.
Басқа редакциялау түрлерінен айырмашылығы
Көшірме өңдеу – редакциялау процесінің маңызды қадамы. Оның ерекше рөлі мен маңыздылығын түсіну үшін оны редакциялаудың басқа түрлерінен ажырату пайдалы.
Мазмұндық редакциялау
Көшірме өңдеу: Бұл процесс мәтіннің түсініктілігіне, дәлдігіне, сәйкестігіне және жалпы оқылымдылығына бағытталған. Оған грамматикалық қателерді, тыныс белгілерінің қателіктерін, стиль және форматтағы үйлесімсіздіктерді (және корпоративтік стильге сәйкестікті) тексеру, сондай-ақ мәтіннің ағынның тегіс болуын қамтамасыз ету кіреді. Басты мақсат – мазмұнның негізгі ойын өзгертпей, оны жетілдіру. Мазмұндық редакциялау: Құрылымдық немесе дамыту редакциялау деп те аталады, мазмұндық редакциялау мазмұнның құрылымы мен ұйымдастыруына тереңдей кіріседі. Ол, әдеби шығармалардағы оқиғаның қарқыны, сюжеттің дамуы, ғылыми еңбектердегі дәлелдердің күші және жалпы мазмұнның ұйымдастырылуы сияқты мәселелерді қарастырады. Бұл редакциялау түрі бөлімдерді қайта реттеуді, қосымша мазмұн ұсынуды немесе кейбір бөлімдерді алып тастауды ұсынуды қамтиды.
Тексеруге қарсы
Көшірме өңдеу: Айтылғандай, көшірме өңдеу мазмұнның түсініктілігін, байланысын және дәйектілігін жақсартуға бағытталған. Ол мәтіннің белгілі бір стильдік талаптарға сәйкес келетінін және фактілік қателерден бос екенін қамтамасыз етеді. Түзету: Бұл өңдеу процесінің соңғы кезеңі. Түзету мәтіндегі баспа қателерін, жіберіліп қалған грамматикалық қателерді және форматтаудың үйлесімсіздіктерін тексеруді қамтиды. Бұл мазмұн жарияланбас бұрынғы соңғы кепілдік және ең ұсақ қателердің жолын жабуға бағытталған.
Жолды өңдеуге қарсы
Көшірме өңдеу: Бұл редакциялау түрі мәтінді кең көлемде қарастырып, стиль, тон және дауыс тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, фактілердің дұрыстығын және құқықтық мәселелердің болу мүмкіндігін тексереді. Жолдық өңдеу: Жолдық өңдеу – қолжазбаның әрбір жолын егжей-тегжейлі қарау. Ол сөйлем және абзац деңгейінде шығармашылық мазмұнға, жазу стиліне және тілдің қолданылуына назар аударады. Мақсаты – мәтінді ашық әрі тартымды ету арқылы көркемдік деңгейін жақсарту. Бұл ерекшеліктерді түсіну авторларға, баспагерлерге және редакторларға мазмұнның аудиторияға жеткенге дейін тиісті деңгейде тексеріліп, жетілдірілуін қамтамасыз етуге көмектеседі.
Қазіргі заманғы
Цифрлық дәуірге дейін редакторлар қателер мен үйлесімсіздіктерді қызыл қаламмен белгілейтін, барлығына мәлім символдардан тұратын белгілеу тілін қолданар еді. Дәстүрлі көшірме редакторы бұрын грамматика, орфография, пунктуация және стильдің басқа да ережелерін түзеумен айналысатын маман ретінде анықталған. Көшірме өңдеу символдары «өзгерістерді қадағалау» сияқты құралдар қолдамайтындықтан, цифрлық өңдеуде қолданылмайды. Онлайн жарияланымдардың көбеюімен және қағаз басылымдардың азаюымен, қағаз түріндегі материалдар цифрлық басылымдардың қарқынына ілесе алмайды. Сонымен қатар, бұл процестің өзі де арзан. Мамандар цифрлық өңдеу бағдарламалық жасақтамасының енгізілуі көшірме редакторларының мансабын аяқтайды деп қорқып жүрді. Дегенмен, көшірме редакторлары әлі де жұмыс істейді және фактілерді тексеру, мазмұнды ұйымдастыру сияқты бағдарламалық жасақтаманың мүмкіндігінен асып түсетін ауыр редакциялау жұмыстарына қажет. Грамматиканы тексеру бағдарламалары мен өңдеуге қабілетті журналистердің болуына байланысты, көшірме редакторлары басылымдарда сәндік элемент ретінде қарастырылады. Онлайн мәтін өңдегіштер пайдаланушыларға көптеген тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді. Әрбір өңдегіштің пайдаланушының қалауына байланысты өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар, бірақ ең бастысы – пайдаланушыларға құжаттарды бөлісуге, өңдеуге және бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік беру. Google Docs пайдаланушылары электрондық пошта арқылы басқаларды кез келген файлды қарауға, түсініктеме беруге және өңдеуге шақыра алады, ал шақырылғандар сол құжатты бір уақытта көріп, өңдей алады. Google Docs файлдарын тек веб-қосымша арқылы бөлісуге болады, ал Dropbox десктоптық қосымшадан бөліседі. Құжатты өңдеушілер пайдаланушы пікір қалдырғысы келген жерге басып, «Шолу» лентасының астындағы «Жаңа пікір» түймесін басу арқылы немесе мәтінді бөліп алып, «Жаңа пікір» түймесін басу арқылы пікір қалдыра алады. Slate блог жазбаларын жарияламас бұрын өңдемейді, бірақ барлық жаңалықтарды жарияламас бұрын көшірме редакторы тексереді, дейді Slate-тің бас редакторы Лоуэн Лю және редактордың орынбасары Джулия Тернер. Сондай-ақ, Rude веб-дамытушылардың «ашық және қарапайым тіл, тұрақты терминдер және навигациялық құралдар» сияқты басылымдарға қатысты нұсқауларды, әсіресе оқырмандар мәтінді екінші тілде қарағанда сақтауға тырысуын ұсынады.
Интернет әсері
2011 жылы Анжела Энн Эвери Ахиджиан жариялағандай, онлайн ресурстардың танымалдылығы артуымен, корректорлар цифрлық тұтынудың өсуіне мүмкіндігінше жауап беруге тырысады, ал мұндай жоғары бәсекелестік "редакциялау сапасының төмендеуіне" әкеліп соқты. Дегенмен, бұл Интернет корректордың жауапкершілігінің немесе жұмыс мүмкіндіктерінің шектелуі дегенді білдірмейді. Цифрлық дәуірдің маңызды жетістіктерінің бірі – беттеу (pagination), ол корректорларға мазмұнның құрылымын және түзетулерін жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді және қазіргі заманғы бағдарламалық жасақтамада ыңғайлы мүмкіндік болып табылады. Бірақ бағдарламалардың саны артса да, кейбір корректорлар өздерінің негізгі функциялары мен міндеттері көп өзгермегенін айтады. Басқалары Интернет фактілерді тексеруді жеңілдеткенін, ал Facebook немесе Twitter сияқты сайттар ақпарат жинауға көмектесетінін санайды. Суреттерді таңдау және іздеу жүйесін оңтайландыру сияқты басқа цифрлық дағдылар іздеу нәтижелерінің көрінуін арттырады, әсіресе мақала тақырыптарындағы кілт сөздерді іздегенде. Эвери Ахиджианның сөзінше, Интернет дамуын жалғастыра береді, бірақ бұл корректорлық жұмыстың жалпы маңыздылығына кедергі келтірмеуі керек. Ыңғайлылық үшін дұрыс түзетулерді қабылдамауға құмар болғанмен, редактордың жұмысының сенімділігі мен сапасы сақталуы керек, себебі бағдарламалық қамтамасыз ету мен технологияда үнемі жаңарулар болып тұрады. Форматтар өзгерген сайын журналистер мен басқа жазушылар үшін де жаңа мүмкіндіктер ашылады.