Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хан әулетінің императоры, 106-125 жылдар
Han dynasty Emperor from 106 to 125
Хан императоры Ан (94-125 жылдың сәуір айы) – Хан әулетінің императоры және Шығыс Ханның алтыншы императоры, 106-125 жылдар аралығында билік құрған. Ол император Чжанның немересі және Хан императоры Шанның туысы болды. Император Шан, император жесір Дэн Суй регент болып қызмет еткен кезде қайтыс болды. 106 жылдың ақпанында, бала император Шан таққа отырғанда, император жесір Дэн 12 жасар мұрагер ханзада Лю Худы елорда Луоянға сақтап, бала император қайтыс болған жағдайда оның орнына отыруы үшін сақтандырды. Ханзада Ху 106 жылдың қыркүйегінде император Шан қайтыс болғаннан кейін таққа отырып, император атанды. Алайда, император жесір Дэн 121 жылдың сәуір айында қайтыс болғанға дейін регент болып қалды. Содан кейін император Ан оның көптеген туыстарын үкіметтен шеттетуге тырысты, олардың көпшілігі, мүмкін, қысымға ұшырап, өз-өзіне қол жұмсады. Император Ан әлсіреп бара жатқан әулетті қайта жаңғыртуға көп көңіл бөлмеді. Ол әйелдерге құмарланып, көп ішімдік ішіп, мемлекеттік істерге аз назар бөлді, оның орнына істерді жемқор евнухтарға тапсырды. Осылайша, ол Хан тарихында жемқорлықты қолдаған алғашқы император атанды. Ол сондай-ақ, әйелі император Ян Цзиге және оның отбасына, олардың айқын жемқорлығына қарамастан, терең сенім артты. Осы уақытта елде құрғақшылық болды және шаруалар көтеріліс жасады. 125 жылдың сәуір айында император Ан Наньянға жол тартқанда қайтыс болды. Ол 31 жасқа толмаған еді.
Emperor An of Han (; 9430 April 125) was an Emperor of the Han dynasty and the sixth emperor of the Eastern Han, ruling from 106 to 125. He was a grandson of Emperor Zhang and cousin to Emperor Shang of Han, who died while Deng Sui, the empress dowager, served as regent. When her infant stepson Emperor Shang succeeded to the throne in February 106, Empress Dowager Deng kept the then 12 year old Crown Prince Liu Hu in the capital Luoyang as insurance against the infant emperor's death and the successor to the throne. Prince Hu ascended the throne and became emperor when Emperor Shang died in September 106. However, Empress Dowager Deng still remained as regent until her death in April 121. Thereafter, Emperor An removed many of her relatives from government and many of them committed suicide, probably under duress. Emperor An did little to revive the withering dynasty. He began to indulge himself in women and heavy drinking and paid little attention to affairs of state, instead leaving matters to corrupt eunuchs. In this way, he effectively became the first emperor in Han history to encourage corruption. He also trusted his wife Empress Yan Ji and her family deeply, despite their obvious corruption. At the same time, droughts ravaged the country while peasants rose up in arms. In April 125, Emperor An died while travelling to Nanyang. He was only 31.
Отбасылық тарихы және таққа отырғызу
94 жылы Ху ханзадасы, Цинхэ ханзадасы Лю Цин мен оның қатыны Цзюо Сяо Е (左小娥) отбасында дүниеге келді. Цинхэ ханзадасы Император Хэдің үлкен ағасы болды және әкесі Император Чжанның тұсында мұрагер ханзада болып баяндалған, бірақ Император Чжанның әйелі Императрица Дудың інтрігалары салдарынан оның орнынан алынып, анасы Консорт Сун қайтыс болды. Алайда, Император Хэ билік құрған жылдары ол императордың сенімді кеңесшісі болды және 92 жылы Император Хэнің Императрица Дудың озбыр бауыры Ду Сяньға қарсы жасаған төңкерісінде маңызды рөл атқарды. Жас кезінде Цзюо қатыны мен оның үлкен әпкесі Да Е (左大娥) екеуі де кінәлі деп танылып, императорға немесе императорлық басқаруға қарсы қорқытып сөйлегендері үшін сот қызметкерлеріне жіберілді. Олар өскен сайын сұлулығымен және қабілетімен танылып, Император Хэ сарайында күтімші қыздар болды; Сяо Е тарих және поэзия білімімен ерекше көзге түсті. Цинхэ ханзадасының тілегі бойынша Император Хэ оған екі қатын сыйлады. Екеуі де 106 жылы Император Хэ қайтыс болғанға дейін дүние салып, астана Луоянға жерленді. Консорт Цзюо қайтыс болғаннан кейін Ху ханзадасын Цинхэ ханзадасының әйелі Консорт Гэн (耿姬) тәрбиеледі. 106 жылы Император Хэ қайтыс болғанда, оның кенже ұлы Шан императоры таққа отырды. Император Хэнің көптеген бауырлары, соның ішінде Цинхэ ханзадасы Луоян сарайында қалды, бірақ оларға өз биліктеріне хабарлауға бұйрық берілді. Сақтандыру мақсатында Император Хэнің әйелі, Император Жесір Дэн, Цинхэ ханзадасының әйелі мен 12 жасар ұлын (Ху ханзадасын) өзінде қалдырды. 106 жылы Шан императоры қайтыс болғаннан кейін, шенеуніктер көбінесе Шан императорының ағасы, Пинъюань ханзадасы Шэн (劉勝) император болсын дегенді қалады. Алайда, Император Дэн бастапқыда Шэн ханзадасының таққа отыруын қабылдамады, өйткені ол оның жиі ауырып тұратынына сенді; ол оның өзіне реніш сақтап қалуы мүмкін деп уайымдады. Оның талабы бойынша Ху ханзадасы таққа отырып, Ан императоры аталды.
Then Prince Hu was born in 94, to Prince Liu Qing of Qinghe and his concubine, Consort Zuo Xiao E (左小娥). Prince Qing was the older brother of Emperor He, and had once been crown prince under their father, Emperor Zhang, until the machinations of Emperor Zhang's wife, Empress Dou, led to his removal and his mother Consort Song's death. During Emperor He's reign, however, he was a trusted advisor to the emperor, and he had a major role in Emperor He's coup d'état against Empress Dou's domineering brother, Dou Xian, in 92. When they were young, consort Zuo and her older sister Da E (左大娥) were both confiscated and made court servant girls because their uncle, Zuo Sheng (左聖), had been executed for making defamatory remarks against the emperor or imperial administration. As they grew older, they became known for beauty and talent and became ladies in waiting in Emperor He's palace; Xiao E was particularly known for her knowledge in history and poetry. At Prince Qing's request, Emperor He rewarded him with the two consorts. Both died sometime before Emperor He's death in 106 and were buried in the capital Luoyang. After Consort Zuo's death, Prince Hu was raised by Prince Qing's wife, Consort Geng (耿姬). When Emperor He died in 106, his infant son, Emperor Shang, ascended the throne. Most of Emperor He's brothers, including Prince Qing, remained in the palace at Luoyang but were ordered to report to their principalities. As an insurance measure, Emperor He's wife, Empress Dowager Deng, kept Prince Qing's wife and 12 year old son (Prince Hu). When Emperor Shang died later in 106, the officials largely wanted to make Emperor Shang's brother, Prince Sheng (劉勝) of Pingyuan, emperor. However, Empress Deng had initially denied Prince Sheng the throne because she believed him to be frequently ill; she was concerned that he would bear a grudge against her. At her insistence, Prince Hu ascended the throne as Emperor An.
Ерте билік ету: Императрица жесір Денг регентшілігі
Бірақ император Ань таққа отырғаннан кейін де, нақты билік император шешен Денгтің қолында қалды. Ол Консорт Генгті күйеуіне Кинхе княздығына (қазіргі Хэбэйдің орталық бөлігі) қосылуға жіберді, соның салдарынан император Аньның басқаруға ықпалы болмады. Император шешен Денг көбінесе қабілетті басшы болды. Табиғи апаттар мен қияндар және оңтүстік Сюннумен соғыстар болғанымен, ол осы төтенше жағдайларды жақсы басқарып шықты. Ол сонымен қатар көптеген қылмыстық заң реформаларын жүргізді. Оның регенттігі кезінде император Ань мемлекеттік істерге минималды үлес қосығандай көрінді. Осы уақытта ол евнухтар Цзян Цзин (江京) және Ли Рун (李閏) тарапынан күшті ықпалға түсті, тіпті одан да көп оның күтімшісі Ван Шенг (王聖) әсеріне іледі. Оған ең көп әсер еткені – сүйікті жұбайы, император ханшайымы Ян Цзи (閻姬) болды. 115 жылы Ян Цзиді император ханшайымы етіп тағайындады, бірақ ол сол жылдың басында оның жалғыз ұлы Лю Бао (劉保) дүниеге келген Ли ханшайымын улаған еді. Бұл адамдар император шешен Денг тірі болғанда нақты билікке ие болмағанмен, ол қайтыс болғаннан кейін билікті қолға алуды жоспарлап отырды. Император шешен Денг осы жоспарлар туралы біраз білді және наразы болды; сондай-ақ, ертеде дарынды және епті бала деп есептелген император Аньның оқуын ұмытып, тек ішімдік пен әйелдерге ғана қызығушылық танытқанына көңілі толмады. Кейбір болжамдар бойынша, ол тіпті императордың орнын Пиньюань князі Лю И (劉翼) басатынын қарастырған. Дегенмен, ол соңында бұдан бас тартты. 120 жылдың 25 мамырында император Ань өзінің жалғыз ұлы Бао князін мұрагер ханзада етіп жариялады.
After Emperor An ascended the throne, however, the real power remained in Empress Dowager Deng's hands. She sent Consort Geng to join her husband in the Principality of Qinghe (in modern central Hebei) so that Emperor An had no real influence on the administration. Empress Dowager Deng was generally a capable ruler. While there were natural disasters and wars with Qiang and South Xiongnu, she generally coped with those emergencies well. She also carried out many criminal law reforms. During her regency, Emperor An appeared to have minimal input into the affairs of state. Meanwhile, he became heavily personally influenced by the eunuchs Jiang Jing (江京) and Li Run (李閏), and even more so by his wet nurse Wang Sheng (王聖). He was especially heavily influenced by his favorite consort, Empress Yan Ji (閻姬). He made Yan Ji empress in 115, even though she had poisoned one of his other consorts, Consort Li, who had given birth to his only son Liu Bao (劉保) earlier that year. While these people lacked real power as long as Empress Dowager Deng lived, they were planning to take power as soon as she was no longer be on the scene. Empress Dowager Deng was somewhat aware of these plans and was offended; she was also disappointed that Emperor An, who was considered a precocious and intelligent child, had neglected his studies and became only interested in drinking and women. It is suspected that at some point, she even considered replacing the emperor with his cousin Liu Yi (劉翼), the Prince of Pingyuan. However, she eventually decided against it. On 25 May 120, Emperor An named his only son, Prince Bao, crown prince.
Билік етуінің соңғы кезеңдері
Императрица жесір Денг 121 жылы сәуірде қайтыс болды. 27 жасында Император Ан мемлекеттік басқаруды өз қолына алды. Әкесі, ханзада Цинге «Сяоде» императоры, анасы, ханшайым Цуоға «Сяоде» императрица, әжесінің анасы, ханшайым Сунға «Цзиньин» императрица, ал өгей анасы, ханшайым Гэнге «Ганлингтің ұлы ханшайымы» (甘陵大貴人, Ганлинг – ханзада Циннің бейіті) деген атақ берді. Бірақ ол оған және оның інісі Гэн Баоға жақын болды және әкімшілігінде Гэн Баоға жоғары лауазым берді. Бастапқыда Император Ан жесір императрица Денгтің саясатын жалғастырды, оның ішінде оның туыстарының мүшелерін маңызды кеңесші лауазымдарда қалдырды. Алайда, оның жақын серіктері Цзян, Ли, Ван және Императрица Ян іс-қимылға дайын болды. 121 жылдың соңында Денг әулетінің мүшелерін лауазымдарынан және иеліктерінен айырды, олардың көпшілігі, мүмкін, қысыммен өз-өзіне қол жұмсады. Кейін ол кейбір аман қалғандарға оралуға рұқсат берді, бірақ сол кезде Денг әулеті жойылған еді. Денгтердің орнына Император Анның әжесі Сун әулеті құрметке ие болды, бірақ императордың әйелі, Ян әулеті, әсіресе Императрица Янның ағалары Ян Сянь, Ян Цзин және Ян Яо одан да көп билікке ие болды. Сондай-ақ, маркиздікке ие болған евнухтар Цзян мен Ли де ықпалды болды. Олар, тағы бірнеше евнухтар, сондай-ақ Ван және оның қызы Бо Ронг жосықсыздыққа салынып, байлық жинады. Император Ан оларға қатысты сынды елемеді және олардың жемқорлығы үшін жазаламады. Императорға ең жақын және оның кеңесін дұрыс қабылдамаған Императрица Ян Цзи болды. Ол олардың ұсыныстарын тыңдап, өзінің сенімді адамдарының кеңесін елемеді. Ең ашық сөйлейтіндердің бірі, қарулы күштердің қолбасшысы Ян Чжэнь 124 жылы лауазымынан алынып, наразылық білдіріп, өз-өзіне қол жұмсады. 121 жылы тағы да Цян және Сяньбэй көтерілістері болды, бұл Император Анның билігінің соңына дейін оны мазалады. Император Анның билігі кезіндегі Ханның табыстары тек солтүстік-батыс майданында болды – Шию (қазіргі Синьцзян және бұрынғы советтік Орталық Азия), онда Бан Чаоның ұлы Бан Ён бірнеше мемлекеттерге Хан билігін қайта орнатуға қол жеткізді. 124 жылы Ван Шен, Цзян Цзин және евнух Фан Фэн ханзада Баоның күтушісі Ван Нань мен аспазшы Бинг Джиді (император Сюаньның сол есімді премьер-министрімен шатастырмау керек) жалған айыптап, Ван мен Бингті өлімге кесті. Ханзада Бао бұл жаңалықты естіп қатты қайғырды. Цзян мен Фан болашақта жазалаудан қорқып, Императрица Янмен (ол ханзада Баоны өзі тумағандықтан жек көретін) құпия келісімге келді, олар ханзада Бао мен оның қызметкерлерін қылмыс жасады деп жалған айыптады. Император Ан осы айыптамаларға сеніп, ханзада Баоны Цзинь ханзадасы дәрежесіне төмендетті. 125 жылы сәуірде Император Ан Ванченгке (қазіргі Наньян, Хэнань) сапарға шыққанда, кенеттен ауырып қалды және Луоянға қайтуға шешім қабылдады. Бірақ ол қайта оралмай, қайтыс болды. Императрица Ян ханзада Баоның ұлы император болғысын қаламады. Оның орнына Лю Иді император етті; Лю И Бейсянның маркизі болған және Император Чжанның немересі, Император Анның туысы еді. Ол ханзада Баодан әлдеқайда жас болған деп саналады, ол сол кезде он жаста болған, бірақ оның нақты жасы тарихта көрсетілмеген. 125 жылы 11 маусымда Император Ан жерленді және «Гонгзонг» храмдық есімі берілді. Бірақ жас император сол жылдың желтоқсан айында қайтыс болды, ал Сунь Чэн бастаған ханзада Баоға адал евнухтар төңкеріс жасап, Бао ханзадасын император (Император Шун) етті. Ян әулеті қырғынға ұшырады, тек Императрица жесір Ян ғана аман қалды. Кейіннен, 190 жылы, Хан императоры Сянның тұсында Император Анның храмдық есімі алынып тасталды.
Empress Dowager Deng died in April 121. At the age of 27, Emperor An finally had the reins of the imperial administration. He posthumously honored his father Prince Qing as Emperor Xiaode and his mother Consort Zuo as Empress Xiaode; his paternal grandmother Consort Song as Empress Jingyin; and his stepmother Consort Geng with the unique title of "Grand Consort of Gānlíng" (甘陵大貴人, Ganling being Prince Qing's tomb), a title inferior to his mother's, even though Consort Geng was his father's wife. He, however, was close to her and her brother Geng Bao (耿寶), and he quickly made his step uncle a powerful official in his administration. Initially, Emperor An continued to follow Empress Dowager Deng's policies, including leaving members of her clan in important advisory positions. However, his own close circle of associates, including Jiang, Li, Wang, and Empress Yan, were ready to act. Late in 121, he stripped members of the Deng clan of their posts and fiefs, and many of them committed suicide, probably under duress. Later, he relented and allowed some of the survivors to return, but by that time the Deng clan had been decimated. In the place of the Dengs, the Song clan of Emperor An's grandmother became honored, but wielding much more actual power were the clan of the empress, the Yans—in particular Empress Yan's brothers Yan Xian (閻顯), Yan Jing (閻景), and Yan Yao (閻耀). Also powerful were the eunuchs Jiang and Li, who had been made marquesses. They, along with several other eunuchs, as well as Wang and her daughter Bo Rong (伯榮), became extremely corrupt in their ways. Emperor An ignored criticism of these people and failed to punish them for their corruption. At the head of those who were closest to the emperor and whose advice was even wrongly accepted by Emperor An was Empress Yan Ji. He often listened to their suggestions while ignoring the advice of his key officials. One of the most outspoken ones, Yang Zhen (楊震), the commander of the armed forces, was eventually removed from his post in 124 and committed suicide in protest. In 121, there were again Qiang and Xianbei rebellions, which would continue to plague Emperor An for the rest of his reign. The only border where there were Han accomplishments during Emperor An's reign was on the northwestern front—the Xiyu (modern Xinjiang and former Soviet central Asia)—where Ban Chao's son Ban Yong (班勇) was able to reestablish Han dominance over a number of kingdoms. In 124, Wang Sheng, Jiang Jing, and another eunuch Fan Feng (樊豐) falsely accused Crown Prince Bao's wet nurse Wang Nan (王男) and chef Bing Ji (邴吉, not to be confused with Emperor Xuan's prime minister of the same name), and Wang and Bing were executed. Crown Prince Bao was greatly saddened. Jiang and Fan, fearful of reprisals later, entered into a conspiracy with Empress Yan (who had always hated Crown Prince Bao as not born of herself) to falsely accuse Crown Prince Bao and his servants of crimes. Emperor An believed these charges, and demoted Crown Prince Bao to Prince of Jiyin. In April 125, Emperor An was on a trip to Wancheng (宛城, in modern Nanyang, Henan) when he suddenly felt ill and decided to return to Luoyang. Before he could, however, he died. Empress Yan did not want to allow his son Prince Bao to be emperor. Instead, she made Liu Yi (劉懿) emperor; Liu Yi had been the Marquess of Beixiang and was both a grandson of Emperor Zhang and Emperor An's cousin. He is generally believed to have been far younger than Prince Bao, who was ten years old at the time, though his actual age is not recorded in history. On 11 June 125, Emperor An was buried and given the temple name "Gongzong". The young emperor, however, died later in December that year, and a number of eunuchs loyal to Prince Bao, led by Sun Cheng, carried out a coup d'état and made Prince Bao emperor (as Emperor Shun). The Yans were slaughtered, except for Empress Dowager Yan. Later, in 190, during the reign of Emperor Xian of Han, Emperor An's temple name was revoked.