Қытай ғарыш бағдарламасының даму тарихы мен қазіргі жағдайы

Қытай ғарыш бағдарламасы: тарихы, жетістіктері, "Доңфан Хун-1" спутнигі, ұшыру алаңдары. Әлемдегі ең белсенді ғарыш бағдарламаларының бірі.

39 мин оқу

100%

Дереккөз: Chinese space program — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қытай Халық Республикасының ғарыш бағдарламасы – жалпы қытайлық ғарыш бағдарламасы, оның ішінде XXI ғасырдағы Қытай ғарыш бағдарламасының азаматтық аспектілері.

Қытай Халық Республикасының ғарыш бағдарламасы – Қытай Халық Республикасы жүзеге асыратын және басқаратын сыртқы кеңістіктегі қызметтері. Қытайдың ғарыш бағдарламасының тамыры 1950 жылдарға дейін жетеді, сол кезде жаңадан одақтасқан Кеңес Одағының көмегімен Қытай американдық (кейін кеңестік) қатерлерге жауап ретінде алғашқы баллистикалық зымырандар мен зымыран бағдарламаларын әзірлеуді бастады. 1957 және 1958 жылдары кеңестік "Спутник-1" және американдық "Explorer-1" спутниктерінің сәтті ұшырылғандығына байланысты, Қытай 1970 жылдың сәуір айында "Ұзақ наурыз-1" зымыранымен "Дунфан Хун-1" спутнигін ұшырып, орбитаға спутник шығарған бесінші ел болды. Қытай әлемдегі ең белсенді ғарыш бағдарламаларының біріне ие. "Ұзақ наурыз" зымырандарының отбасы және елдің ішіндегі төрт ғарыш айлағы (Джиукуан, Тайюань, Сичан, Вэньчан) арқасында Қытай жыл сайын орбитаға шығарылатын спутниктер саны бойынша бірінші немесе екінші орынды иеленеді. Ол көптеген коммуникациялық, навигациялық, қашықтан зондтау және ғылыми зерттеу спутниктерінен тұратын спутниктер паркін пайдаланады. Оның қызметі Жердің төменгі орбитасынан Ай мен Марсқа дейін кеңейді. Қытай АҚШ және Ресеймен қатар адамды ғарышқа қабілетті үш елдің бірі. Қазіргі уақытта Қытайдың ғарыш саласындағы көптеген іс-әрекеттер Қытай Ұлттық Ғарыш Әкімшілігі (CNSA) және ғарышкерлер корпусын және Қытайдың терең ғарыш желісін басқаратын Халық Азаттық Армиясының Стратегиялық Қолдау Күштерімен басқарылады. Басты бағдарламаларға Қытайдың адамды ғарышқа ұшу бағдарламасы, Бейдоу навигациялық спутниктік жүйесі, Қытайдың Айды зерттеу бағдарламасы, Гаофен бақылауы және Қытайдың планеталық зерттеулері кіреді. Соңғы жылдары Қытай бірнеше миссияларды жүзеге асырды, оның ішінде Чанъэ-4, Чанъэ-5, Чанъэ-6, Тяньвэнь-1 және Тяньгун ғарыш станциясы.

Алғашқы жылдары (1950-ші жылдардан 1970-ші жылдардың ортасына дейін)

Қытайдың ғарыш бағдарламасы 1950 жылдары зымырандарды зерттеуден бастау алды. 1949 жылы жаңадан құрылған Қытай Халық Республикасы Суық соғыс кезеңінде елдің қорғанысын нығайту үшін зымыран технологиясын дамытуға ұмтылды. 1955 жылы әлемдік деңгейдегі ғалым, ракета жасаушы Цян Сюйсен АҚШ-тан Қытайға оралды. 1956 жылы Цян Қытайдың зымыран бағдарламасын әзірлеу жөніндегі ұсынысын ұсынды, ол бірнеше ай ішінде бекітілді. 8 қазанда Ұлттық қорғаныс министрлігіне қарасты Бесінші ғылыми-зерттеу академиясы – Қытайдың алғашқы зымыран зерттеу институты құрылды. Бұл оқиға кейіннен Қытайдың ғарыш бағдарламасының бастауы деп танылды. Барлық қолдағы ресурстарды тиімді пайдалану үшін Қытай 1957 жылы Совет Одағы мен Қытай арасындағы ынтымақтастық технологиялық алмасу бағдарламасы аясында Қытайға жасырын жеткізілген екі советтік Р-2 зымыранының лицензиялық көшірмесін жасау арқылы зымырандарды дамытуға кірісті. Қытайлық үлгіге "1059" коды берілді, оны 1959 жылы ұшыру жоспарланған. Бірақ, Қытай-Кеңес қарым-қатынасындағы шиеленіс салдарынан кеңестік техникалық көмектің күрт тоқтатылуына байланысты бұл мерзім кейінге шегерілді. Осы уақытта Қытай Ішкі Моңғолияның Гоби шөлінде алғашқы зымыран сынақ алаңын салуды бастады, ол кейіннен әйгілі Жиукуан спутниктік ұшыру орталығына, Қытайдың алғашқы ғарыш айлағына айналды. 1957 жылы 4 қазанда Совет Одағы адамзат жасаған алғашқы спутникті – "Спутник-1" ұшырғаннан кейін, Мао Цзэдун 1958 жылы 17 мамырда Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Ұлттық съезінде Қытайды супердержавалармен теңестіру мақсатында 1959 жылға дейін спутникті орбитаға шығаруды көздеген 581-жобаны қабылдауға шешім қабылдады. Алайда, бұл мақсаттың орындалуы қиын екені тез анықталды, сондықтан алдымен зондтаушы ракеталарды дамытуға көшу туралы шешім қабылданды. Бағдарламаның алғашқы жетістігі 1960 жылы 19 ақпанда 8 км биіктікке жеткен Т-7М зондтаушы ракетасын ұшыру болды. Бұл қытай инженерлері жасаған алғашқы ракета еді. Бұл жетістік Мао Цзэдун тарапынан жоғары бағаланды. Дегенмен, 1960 жылы Қытай-Кеңес қарым-қатынасының ушығуына байланысты барлық кеңестік технологиялық көмек тоқтатылды, ал қытай ғалымдары бағдарламаны өте шектеулі ресурстармен және біліммен жалғастыруға мәжбүр болды. Осындай қиын жағдайда 1960 жылы 5 желтоқсанда Қытайда алғашқы "1059 зымыраны" спирт пен сұйық оттегімен отындырылып, совет зымыранының сәтті көшірмесі ретінде ұшырылды. "1059" зымыраны кейіннен "Дунфэн-1" (DF 1) деп аталды. Келесі бірнеше жылда "Дунфэн-2" тағы жеті рет ұшырылды, барлығы сәтті аяқталды. 1966 жылы 27 қазанда "Екі бомба, бір спутник" жобасы аясында "Дунфэн-2А", ДФ-2-нің жетілдірілген нұсқасы, ядролық оқ-дәріні сәтті ұшырып, нысанасына жеткізді. Қытайдың зымыран өнеркәсібі дамыған сайын, 1965 жылы 581-жоба 651-жоба болып өзгертіліп, тасымалдаушы зымырандарды дамыту және спутниктерді ұшырудың жаңа жоспары бекітілді. 1970 жылы 30 қаңтарда Қытай жаңадан әзірленген екі сатылы "Дунфэн-4" (DF 4) зымыранын сәтті сынақтан өткізді, онда ракетаның сатылануы, ұшқыштағы қозғалтқыштың тұтануы және бағытты бақылау сияқты маңызды технологиялар көрсетілді. DF 4 "Ұзақ наурыз-1" (LM 1 немесе CZ 1) әзірлеу үшін пайдаланылды, жаңадан жасалған спиральді орбиталық енгізуге арналған қатты отынмен жұмыс істейтін үшінші сатысы екі қолданыстағы азот қышқылы/UDMH сұйық отынмен жұмыс істейтін сатыларға қосылды. Қытайдың ғарыш бағдарламасы үшінші майдан науқанынан үлкен пайда тапты, ол Совет Одағының немесе АҚШ-тың ықтимал шабуылдарына дайындық ретінде Қытайдың қиын-қыстақ аймақтарында негізгі өнеркәсіп пен ұлттық қорғаныс өнеркәсібін дамытуға бағытталған. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Қытайдың жаңа аэроғарыш жұмыс бөлімшелерінің көп бөлігі үшінші майдан және үшінші майдан жобаларының аясында құрылды. Бұл жобаларға Жиукуан спутниктік ұшыру орталығын кеңейту, Сичан спутниктік ұшыру орталығын және Тайюань спутниктік ұшыру орталығын салу кірді. Қытайдың екінші спутнигі 1971 жылы 3 наурызда соңғы "Ұзақ наурыз-1" зымыранымен ұшырылды. 221 кг салмақтағы ShiJian 1 (SJ 1) магнитометрмен және ғарыштық сәулелер/рентген сәулелерін анықтағыштарымен жабдықталған. Спутниктік ұшырудан басқа, Қытай адаммен бірге ғарышқа ұшу саласында да шағын жетістіктерге қол жеткізді. Биологиялық эксперимент жүргізген Т-7А (С1) зондтаушы ракетасының алғашқы сәтті ұшырылуы мен қалпына келтірілуі 1964 жылы 19 шілдеде 603-базадан орын алды. Екі супердержава арасындағы ғарыш жарысы Айды жаулап алумен шыңына жеткенде, Мао Цзэдун пен Чжоу Энлай 1967 жылы 14 шілдеде Қытайдың артта қалуына жол беруге болмайтынын шешіп, Қытайдың өз пилотты ғарыш бағдарламасын бастады. Қытайдың адамдарға арналған алғашқы ғарыш кемесі 1968 жылдың қаңтарында "Шугуан-1" деп аталды. Қытайдың Ғарыш медицина институты 1968 жылдың 1 сәуірінде құрылды, ал Орталық әскери комиссия астронавттарды іріктеуді бастау туралы бұйрық берді. Алғашқы пилотты ғарыш бағдарламасы, 714-жоба деп белгіленген, 1971 жылдың сәуір айында 1973 жылға дейін "Шугуан" ғарыш кемесімен ғарышқа екі астронавтты жіберу мақсатымен ресми қабылданды. Астронавттарды іріктеудің алғашқы кезеңі 1971 жылдың 15 наурызында 19 астронавтты таңдаумен аяқталды. Бірақ, бағдарлама осы жылы саяси тұрақсыздық салдарынан тоқтатылды, Қытайдың алғашқы адаммен ғарышқа ұшу әрекеті осымен аяқталды. CZ 1 әзірленген кезде, Қытайдың алғашқы ұзақ қашықтықтағы стратегиялық зымыраны, атап айтқанда "Дунфэн-5" (DF 5) әзірлеуі 1965 жылдан басталды. DF 5-тің алғашқы сынақ ұшырылымы 1971 жылы жүзеге асырылды. Содан кейін, оның технологиясы екі түрлі қытайлық орташа көтергіштік зымырандарының әзірлеуінде пайдаланылды. Олардың бірі – Шанхайдың Механикалық-электрлік өнеркәсіп бюросының екінші басқармасы (қазіргі Шанхай Ғарыш технология академиясы (SAST)) жасаған "Фэнбао-1" (FB 1). Екінші параллельді орташа көтергіштік зымыраны бағдарламасы, сондай-ақ DF 5 стратегиялық зымыранының негізінде жасалған және "Ұзақ наурыз-2" (CZ 2) деп аталған, Бейжіңде жетінші машина жасау министрлігінің бірінші зерттеу академиясы (кейіннен Қытай зымыран технология академиясы (CALT)) басталды. FB 1 және CZ 2 екеуі де DF 5 қолданған N2O4 және UDMH отынын пайдаланды. 1975 жылдың 26 шілдесінде FB 1 алғашқы сәтті ұшырылымын жасады, 1107 килограмдық "Чанкун-1" спутнигін орбитаға шығарды. Бұл Қытайдың 1 тоннадан ауыр жүк көтерген алғашқы реті болды. Екі түрлі институттар жасаған FB 1 және CZ 2 кейіннен классикалық "Ұзақ наурыз" зымыран отбасының екі тармағына айналды: "Ұзақ наурыз-4" және "Ұзақ наурыз-2". Үшінші майданның маңызды қорғаныс инфрақұрылымын салыстырмалы түрде алыс аймаққа (Совет шекарасынан) көшіру жөніндегі күш-жігерінің аясында Сычуань провинциясының таулы аймағында жаңа ғарыш орталығын салу туралы шешім қабылданды, ол 27-база деп аталды. Кеңейтілгеннен кейін, Солтүстік зымыран сынақ алаңы 1976 жылдың қаңтарында Солтүстік зымыран сынақ базасы – 25-база болып жаңартылды.

The Chinese space program began in the form of missile research in the 1950s. After its birth in 1949, the newly founded People's Republic of China was in pursuit of missile technology to build up the nation's defense for the Cold War. In 1955, Qian Xuesen , the world class rocketry scientist, returned to China from the United States. In 1956, Qian submitted a proposal for the development of China's missile program, which was approved in just a few months. On October 8, China's first missile research institute, the Fifth Research Academy under the Ministry of National Defense, was established with less than 200 staff, most of which were recruited by Qian. The event was later recognized as the birth of China's space program. To fully utilize all available resources, China kick started its missile development by manufacturing a licensed copy of two Soviet R 2 missiles, which were secretly shipped to China in December 1957 as part of the cooperative technology transfer program between the Soviet Union and China. The Chinese version of the missile was given the code name "1059" with the expectation of being launched in 1959. But the target date was soon postponed due to various difficulties arising from the sudden withdrawal of Soviet technical assistance due to the Sino Soviet split. Meanwhile, China started constructing its first missile test site in the Gobi desert of Inner Mongolia, which later became the famous Jiuquan Satellite Launch Center , China's first spaceport. After the launch of mankind's first artificial satellite, Sputnik 1, by the Soviet Union on October 4, 1957, Mao Zedong decided during the National Congress of the Chinese Communist Party (CCP) on May 17, 1958, to make China an equal of the superpowers , by adopting Project 581 with the objective of placing a satellite in orbit by 1959 to celebrate the 10th anniversary of the PRC's founding. This goal was soon proven unrealistic, and it was decided to focus on the development of sounding rockets first. The first achievement of the program was the launch of T 7M, a sounding rocket that eventually reached the height of 8 km on February 19, 1960. It was the first rocket developed by Chinese engineers. The success was praised by Mao Zedong as a good beginning of an indigenous Chinese rocket development. However, all Soviet technological assistance was abruptly withdrawn after the 1960 Sino Soviet split, and Chinese scientists continued on the program with extremely limited resources and knowledge. It was under these harsh conditions that China successfully launched the first "missile 1059", fueled by alcohol and liquid oxygen, on December 5, 1960, marking a successful imitation of Soviet missile. The missile 1059 was later renamed as Dongfeng 1 (DF 1, ). In the next few years, Dongfeng 2 conducted seven more launches, all ended in success. On October 27, 1966, as part of the "Two Bombs, One Satellite" project, Dongfeng 2A, an improved version of DF 2, successfully launched and detonated a nuclear warhead at its target. As China's missile industry matures, a new plan of developing carrier rockets and launching satellites was proposed and approved in 1965 with the name Project 581 changed to Project 651. On January 30, 1970, China successfully tested the newly developed two stage Dongfeng 4 (DF 4) missile, which demonstrated critical technologies like rocket staging, engine in flight ignition, attitude control. The DF 4 was used to develop the Long March 1 (LM 1 or CZ 1, ), with a newly designed spin up orbital insertion solid propellant rocket motor third stage added to the two existing Nitric acid/UDMH liquid propellant stages. China's space program benefited from the Third Front campaign to develop basic industry and national defense industry in China's rugged interior in preparation for potential invasion by the Soviet Union or the United States. Almost all of China's new aerospace work units in the late 1960s and early 1970s were established as part of the Third Front and Third Front projects included expansion of Jiuquan Satellite Launch Center, building Xichang Satellite Launch Center, and building Taiyuan Satellite Launch Center. China's second satellite was launched with the last Long March 1 on March 3, 1971. The 221 kg ShiJian 1 (SJ 1, ) was equipped with a magnetometer and cosmic ray/x ray detectors. In addition to the satellite launch, China also made small progress in human spaceflight. The first successful launch and recovery of a T 7A(S1) sounding rocket carrying a biological experiment (it carried eight white mice) was on July 19, 1964, from Base 603 As the space race between the two superpowers reached its climax with the conquest of the Moon, Mao and Zhou Enlai decided on July 14, 1967, that China should not be left behind, and started China's own crewed space program. China's first spacecraft designed for human occupancy was named Shuguang 1 in January 1968. China's Space Medical Institute was founded on April 1, 1968, and the Central Military Commission issued the order to start the selection of astronauts. The first crewed space program, known as Project 714, was officially adopted in April 1971 with the goal of sending two astronauts into space by 1973 aboard the Shuguang spacecraft. The first screening process for astronauts had already ended on March 15, 1971, with 19 astronauts chosen. But the program was soon canceled in the same year due to political turmoil, ending China's first human spaceflight attempt. While CZ 1 was being developed, the development of China's first long range intercontinental ballistic missile, namely Dongfeng 5 (DF 5), has started since 1965. The first test flight of DF 5 was conducted in 1971. After that, its technology was adopted by two different models of Chinese medium lift launch vehicles being developed. One of the two was Feng Bao 1 (FB 1, ) developed by Shanghai's 2nd Bureau of Mechanic Electrical Industry, the predecessor of Shanghai Academy of Spaceflight Technology (SAST). The other parallel medium lift LV program, also based on the same DF 5 ICBM and known as Long March 2 (CZ 2, ), was started in Beijing by the First Research Academy of the Seventh Ministry of Machine Building, which later became China Academy of Launch Vehicle Technology (CALT). Both FB 1 and CZ 2 were fueled by N2O4 and UDMH, the same propellant used by DF 5. On July 26, 1975, FB 1 made its first successful flight, placing the 1107 kilogram Changkong 1 satellite into orbit. It was the first time that China launched a payload heavier than 1 metric ton. FB 1 and CZ 2, which were developed by two different institutes, were later evolved into two different branches of the classic Long March rocket family: Long March 4 and Long March 2. As part of the Third Front effort to relocate critical defense infrastructure to the relatively remote interior (away from the Soviet border), it was decided to construct a new space center in the mountainous region of Xichang in the Sichuan province, code named Base 27. After expansion, the Northern Missile Test Site was upgraded as a test base in January 1976 to become the Northern Missile Test Base known as Base 25.

Жаңа дәуір (1970-жылдардың соңынан 1980-жылдарға дейін)

Мао 1976 жылдың 9 қыркүйегінде қайтыс болғаннан кейін, оның қарсыласы Дэн Сяопин Мәдени революция кезінде реакцияшыл деп жарияланып, барлық лауазымынан кетуге мәжбүр болды, бірақ 1978 жылы Қытайдың жаңа басшысы ретінде бірте-бірте көзге шықты. Жаңа даму бастапқыда баяу болды. Кейіннен қажетсіз деп танылған бірнеше маңызды жобалар тоқтатылды: Фанжи АБМ жүйесі, Сяньфэн зениттік үлкен пулеметі, 7010 іздеу радары және жердегі жоғары қуатты зениттік лазерлік бағдарлама. Дегенмен, даму тоқталған жоқ. Бірінші Юаньван кластық ғарыш іздеу кемесі 1979 жылы қолданысқа енгізілді. DF-5 МБР-нің толық қашықтықтағы алғашқы сынағы 1980 жылдың 18 мамырында жүргізілді. Жүк 9300 км қашықтықтағы Оңтүстік Тынық мұхитындағы нысанаға жетіп, бес минуттан кейін тікұшақпен қайтарылды. 1982 жылы 2500 кг төменгі Жер орбитасына (LEO) жүк тасымалдауға қабілетті DF-5 негізіндегі жаңартылған "Ұзақ жол-2C" (CZ 2C) алғашқы ұшуын сәтті аяқтады. "Ұзақ жол-2C" және оның көптеген туынды үлгілері келесі онжылдықтарда Қытай ғарыш бағдарламасының тірегіне айналды. 1970 жылдардың соңынан бастап Қытай саяси қызметтен экономикалық дамуға бағытталғандықтан, байланыс спутниктеріне деген сұраныс күрт өсті. Осының нәтижесінде 1975 жылдың 31 наурызында "331 жобасы" деп аталған Қытайдың байланыс спутнигі бағдарламасы басталды. Қытайдың алғашқы байланыс спутниктері "Дунфан Хун-2" (DFH 2) деп аталды, оның дамуын танымал спутник сарапшысы Сунь Цзядоң басқарды. Байланыс спутниктері қазіргі тасымалдау зымырандары жетпейтін биіктіктегі геостационарлық орбитада жұмыс істейтіндіктен, байланыс спутниктерін ұшыру Қытай ғарыш бағдарламасы үшін жаңа үлкен міндет болды. Бұл міндет 1980 жылдардағы Қытайдың ең жетілген зымыран-тасымалдағышы "Ұзақ жол-3" (CZ 3) кемесіне жүктелді. "Ұзақ жол-3" – "Ұзақ жол-2C" зымыранының үшінші сатысы қосылған нұсқасы, ол жүктерді геосинхрондық ауысу орбитасына (GTO) жіберуге арналған. 1970 жылдардың басында "Ұзақ жол-3" зымырасын әзірлеу басталғанда, инженерлер үшінші сатыдағы қозғалтқышқа қатысты екі нұсқаның бірін таңдауға тиіс болды: алғашқы екі сатыда қолданылатын гиперголдық отынмен жұмыс істейтін дәстүрлі қозғалтқыш, немесе сұйық сутегі мен сұйық оттегімен жұмыс істейтін криогендік қозғалтқыш. Криогендік қозғалтқыш жоспары екіншісіне қарағанда қиын болғанымен, бас конструктор Рен Синьмин оны таңдады, себебі ол Қытай ғарыш бағдарламасы үшін оның болашақтағы үлкен әлеуетін болжады. Ұшу кезінде қайта тұтандыру қабілеті бар криогендік қозғалтқышты әзірлеу 1976 жылы басталды және 1983 жылға дейін аяқталмады. Сонымен қатар, "Ұзақ жол-3" зымырасын ұшыруға Шычан спутниктік ұшыру орталығы таңдалды, себебі оның төмен ендігі GTO орбитасына шығу үшін қолайлы жағдай жасады. 1984 жылдың 29 қаңтарында "Ұзақ жол-3" зымырасы Шычаннан алғашқы ұшуын жасады, бортта алғашқы эксперименталды DFH 2 спутнігі болды. Алайда, үшінші сатыдағы криогендік қозғалтқыш ұшу кезінде қайта тұтанбағандықтан, спутник жоспарланған GTO орбитасына емес, 400 км биіктіктегі LEO орбитасына шығарылды. Зымыраның сәтсіз аяқталуына қарамастан, инженерлер спутниктің өз қозғалтқышын пайдалана отырып, 6480 км апогейі бар эллипстік орбитаға шығаруға қол жеткізді. Спутниктің жұмысын тексеру үшін бірқатар сынақтар жүргізілді. Бұл жетістік Қытайды геостационарлық спутниктерді өздігінен жасап, ұшыратын әлемдегі бесінші елге айналдырды.

After Mao died on September 9, 1976, his rival, Deng Xiaoping, denounced during the Cultural Revolution as reactionary and therefore forced to retire from all his offices, slowly re emerged as China's new leader in 1978. At first, the new development was slowed. Then, several key projects deemed unnecessary were simply cancelled—the Fanji ABM system, the Xianfeng Anti Missile Super Gun, the ICBM Early Warning Network 7010 Tracking Radar and the land based high power anti missile laser program. Nevertheless, some development did proceed. The first Yuanwang class space tracking ship was commissioned in 1979. The first full range test of the DF 5 ICBM was conducted on May 18, 1980. The payload reached its target located 9300 km away in the South Pacific and retrieved five minutes later by helicopter. In 1982, Long March 2C (CZ 2C, ), an upgraded version of Long March 2 based on DF 5 with 2500 kg low Earth orbit (LEO) payload capacity, completed its maiden flight. Long March 2C, along with many of its derived models, eventually became the backbone of Chinese space program in the following decades. As China changing its direction from political activities to economy development since late 1970s, the demand for communications satellites surged. As a result, the Chinese communications satellite program, code name Project 331, was started on March 31, 1975. The first generation of China's own communication satellites was named Dong Fang Hong 2 (DFH 2, ), whose development was led by the famous satellite expert Sun Jiadong. Since communications satellites works in the geostationary orbit much higher than what the existing carrier rockets could reach, the launching of communications satellites became the next big challenge for the Chinese space program. The task was assigned to Long March 3 (CZ 3, ), the most advanced Chinese launch vehicle in the 1980s. Long March 3 was a derivative of Long March 2C with an additional third stage, designed to send payloads to geosynchronous transfer orbit (GTO). When the development of Long March 3 began in the early 1970s, the engineers had to make a choice between the two options for the third stage engine: either the traditional engine fueled by the same hypergolic fuels used by the first two stages, or the advanced cryogenic engine fueled by liquid hydrogen and liquid oxygen. Although the cryogenic engine plan was much more challenging than the other one, it was eventually chosen by Chief Designer Ren Xinmin , who had foreseen the great potential of its use for the Chinese space program in the coming future. The development of cryogenic engine with in flight re ignition capability began in 1976 and wasn't completed until 1983. At the same time, Xichang Satellite Launch Center was chosen as the launch site of Long March 3 due to its low latitude, which provides better GTO launch capability. On January 29, 1984, Long March 3 performed its maiden flight from Xichang, carrying the first experimental DFH 2 satellite. Unfortunately, because of the cryogenic third stage engine failed to re ignite during flight, the satellite was placed into a 400 km LEO instead of its intended GTO. Despite the rocket failure, the engineers managed to send the satellite into an elliptic orbit with an apoapsis of 6480 km using the satellite's own propulsion system. A series of tests were then conducted to verify the performance the satellite. The success made China the fifth country in the world with independent geostationary satellite development and launch capability.

Коммерциялық іске қосудың өсуі мен құлдырауы (1990-шы жылдар)

Ұзақ наурыз-3 зымыранының алғашқы табысынан кейін, Ұзақ наурыз зымыралар сериясын одан әрі дамыту Қытайға 1985 жылы халықаралық клиенттер үшін коммерциялық ұшыру бағдарламасын жариялауға мүмкіндік берді, бұл 1990-шы жылдары қытайлық ұшыру құралдарының он жылдық коммерциялық ұшыруларын ашты. Ұшыру қызметін China Great Wall Industry Corporation (CGWIC) CALT, SAST және China Satellite Launch and Tracking Control General (CLTC) қолдауымен ұсынды. Алғашқы келісімшарт 1989 жылдың қаңтарында AsiaSat компаниясымен AsiaSat 1 спутнигін ұшыру үшін жасалды. Бұрын бұл Westar компаниясына тиесілі болған, бірақ 1984 жылы STS 51 A миссиясында табылғанға дейін қозғалтқыштың ақаулығынан қате орбитаға орналастырылған. 1990 жылдың 7 сәуірінде Ұзақ наурыз-3 зымыраны AsiaSat 1 спутнигін жоғары дәлдікпен геосинхронды орбитаға сәтті ұшырып, келісімшартты орындады. Оның алғашқы коммерциялық ұшырылуы толық табысқа жеткен соң, Қытайдың коммерциялық ұшыру бағдарламасы әлемге жақсы ашылумен таныстырылды. Ұзақ наурыз-3 коммерциялық миссиясын күткендей аяқтағанмен, оның 1500 кг жүк көтергіштігі жаңа буын байланыс спутниктерін, әдетте 2500 кг-нан асатын, геостационарлық орбитаға орналастыруға мүмкіндік бермеді. Бұл мәселені шешу үшін Қытай Ұзақ наурыз-2E (CZ 2E) зымыранын енгізді, бұл GTO-ға 3000 кг-ға дейін жүк жіберетін, бустерлері бар алғашқы қытай зымыраны. Ұзақ наурыз-2E-нің дамуы 1988 жылдың қарашасында басталды, ол кезде CGWIC-ке Hughes компаниясы екі Optus спутнигін ұшыру келісімшартын берді, негізінен оның төмен бағасына байланысты. Сол кезде зымыран да, оны іске қосу қондырғысы да қағаз жүзіндегі тұжырымдамадан басқа ештеңе болмады. Дегенмен, CALT инженерлері барлық аппаратты нөлден бастап 18 айдың рекордтық мерзімінде жасады, бұл американдық сарапшыларды таң қалдырды. 1990 жылдың 16 қыркүйегінде Ұзақ наурыз-2E Optus массалық симуляторымен жабдықталған сынақ ұшуын жүргізді және жобаланған орбитаға жетті. Сынақ ұшуының табысты өтуі барлық қатысушыларға үлкен серпін берді және Optus спутниктерінің іске қосылуына оң көзбен қарауға мүмкіндік берді. 1992 жылдың 22 наурызында Сичан спутниктік ұшыру орталығында осы жоғары күтілген ұшыру кезінде апат болды. Бастапқы тұтанудан кейін барлық қозғалтқыштар күтпеген жерден тоқтады. Зымыран ұшып көтерілмеді, нәтижесінде әлемге тікелей эфирде хабарласып жатқанда ұшыру тоқтатылды. Ұшырудан кейінгі тергеу барысында кейбір алюминий қалдықтары басқару схемасында ақаулық тудырып, барлық қозғалтқыштардың авариялық сөндіруін тудырды. Қысқа уақытқа созылған тұтанудан пайда болған қатты тербеліс бүкіл ракетаны сағат жүрісімен 1,5 градусқа айналдырып, тірек блоктарын ішінара ауыстырғанмен, шаң тұншыққан кезде зымыран ұшқышқа толы болатын. 39 сағатқа созылған құтқару миссиясынан кейін, ракетаның жүк-жүктілігі, зымыран және ұшыру қондырғылары толықтай сақталып қалды, бұл үлкен шығынға әкелмейді. Бес айдан аз уақыт өткен соң, 14 тамызда, жаңа Ұзақ наурыз-2E зымыраны Сичаннан сәтті ұшып, Optus спутнигін орбитаға жіберді. 1993 жылдың маусым айында Пекинде Қытай аэроғарыш корпорациясы құрылды. Сондай-ақ, оған Қытай Ұлттық Ғарыш Әкімшілігі (CNSA) атағы берілді. 1994 жылы Ұзақ наурыз-3A (CZ 3A) ұзын маршының жақсартылған нұсқасы, GTO-ға 2600 кг жүк тиеу қабілетімен, пайдалануға берілді. Алайда 1996 жылдың 15 ақпанында Intelsat 708 спутнигін көтеріп алып бара жатқан одан әрі жетілдірілген Ұзақ наурыз-3B (CZ 3B) зымыранның алғашқы ұшуы кезінде зымыран ұшыру платформасынан шыққаннан кейін дереу бағытынан ауысып, 22 секундтан кейін құлады. Апаттан 6 адам қаза тауып, 57 адам жарақат алды. Бұл оқиға Қытай ғарыш бағдарламасының тарихындағы ең апатты оқиға болды. 3 шілдеде Ұзақ наурыз-3 зымыраны APStar 1A байланыс спутниктерін сәтті ұшырып жібергенмен, 18 тамызда ChinaSat 7 спутнигін ұшыру кезінде үшінші сатыдағы қайта жану бұзылысына тап болды, нәтижесінде тағы бір ұшыру сәтсіз аяқталды. Бірнеше ай ішінде екі рет ұшырылмау Ұзақ наурыз зымыранының беделіне үлкен соққы болды. Нәтижесінде қытайлық коммерциялық ұшыру қызметі тапсырыстардың тоқтатылуына, сақтандырудан бас тартуға немесе сақтандыру сыйлықақысының айтарлықтай артуына тап болды. Содан бері сапаны басқарудың қатаң жүйесі табыстылықты айтарлықтай арттырды. Келесі 15 жыл ішінде, 1996 жылдың 20 қазанынан 2011 жылдың 16 тамызына дейін, Қытай 102 рет рет ғарышқа ұшыруды сәтті жүзеге асырды. 1997 жылдың 20 тамызында Ұзақ наурыз-3B екінші рет сәтті ұшуды жүзеге асырып, 3770 кг салмақтағы Agila 2 байланыс спутнигін орбитаға шығарды. Ол GTO-ның 5000 кг-ға дейін жүк көтергіштігін ұсынды, бұл халықаралық нарықта қол жетімді әртүрлі ауыр спутниктерді орбитаға шығаруға қабілетті. Содан бері Ұзақ наурыз-3B Қытайдың орта және жоғары Жер орбитасына ұшыруларының негізгі құралы болды және шамамен 20 жыл бойы Қытайдың ең қуатты зымыраны атағын алды. 1998 жылы Қытай аэроғарыш корпорациясының әкімшілік тармағы бөлініп, жаңадан құрылған Ұлттық қорғаныс үшін ғылым, технология және өнеркәсіп комиссиясына біріктірілді, сонымен қатар CNSA атағын сақтап қалды. Қалған бөлігі 1999 жылы Қытай аэроғарыш ғылымы және технология корпорациясы (CASC) және Қытай аэроғарыш ғылымы және өнеркәсіп корпорациясы (CASIC) болып қайта бөлінді. Ереже Қытай мен Америка Құрама Штаттары арасындағы коммерциялық ынтымақтастықты күрт тоқтатты. 1999 жылдың 12 маусымында Ұзақ наурыз-2C зымыранымен ұшырылған екі Iridum спутнигі қытай зымыранымен ұшырылған американдық спутниктердің соңғы партиясы болды. Бұдан әрі, қатаң ережелердің қолданылуы және АҚШ-тың ғарыш өнеркәсібіндегі үстемдігі салдарынан Ұзақ наурыз зымыраны де-факто халықаралық коммерциялық ұшыру нарығынан шығарылды, бұл келесі бірнеше жылда қытайлық коммерциялық ұшыру бағдарламасының тоқтап қалуына әкелді. Оның мақсаттарын "Үш қадам" деп сипаттауға болады: адамды ғарышқа ұшыру және қайтару; қысқа мерзімді миссияларға арналған ғарыш зертханасы; ұзақ мерзімді модульдік ғарыш станциясы. Оның күрделі табиғатымен байланысты, бағдарлама бірқатар жетілдірілген жобаларды ұсынды, оның ішінде Шэньчжоу ғарыш кемесі, Ұзақ наурыз-2F зымыраны, Жюкуандағы адамды ғарышқа ұшыру алаңы, Пекин ғарыш ұшуды басқару орталығы және Пекиндегі Қытай астронавтары орталығы. Астронавттар тұрғысынан, халықтың азаттық армиясының астронавт корпусын құру үшін он төрт үміткер таңдалды және ғарышқа ұшуға оқытуды бастады.

After the initial success of Long March 3, further development of the Long March rocket series allowed China to announce a commercial launch program for international customers in 1985, which opened up a decade of commercial launches by Chinese launch vehicles in the 1990s. The launch service was provided by China Great Wall Industry Corporation (CGWIC) with support from CALT, SAST and China Satellite Launch and Tracking Control General (CLTC). The first contract was signed with AsiaSat in January 1989 to launch AsiaSat 1, a communications satellite manufactured by Hughes. It was previously a satellite owned by Westar but placed into a wrong orbit due to kick motor malfunction before being recovered in the STS 51 A mission in 1984. On April 7, 1990, a Long March 3 rocket successfully launched AsiaSat 1 into target geosynchronous transfer orbit with high precision, fulfilling the contract. As its very first commercial launch ended in full success, the Chinese commercial launch program was introduced to the world with a good opening. Although Long March 3 completed its first commercial mission as expected, its 1,500 kg payload capability was not capable of placing the new generation of communication satellites, which were usually over 2,500 kg, into geostationary transfer orbit. To deal with the problem, China introduced Long March 2E (CZ 2E, ), the first Chinese rocket with strap on boosters that can place up to 3,000 kg payload into GTO. The development of Long March 2E began in November 1988 when CGWIC was awarded the contract of launching two Optus satellites by Hughes mostly due to its low price. At that time, neither the rocket nor the launch facility was anything more than concepts on paper. Yet the engineers of CALT eventually built all the hardware from scratch in a record breaking period of 18 months, which impressed the American experts. On September 16, 1990, Long March 2E, carrying an Optus mass simulator, conducted its test flight and reached intended orbit as designed. The success of the test flight was a huge inspiration for all parties involved and brought optimism about the coming launch of actual Optus satellites. However, an accident occurred during this highly anticipated launch on March 22, 1992, at Xichang Satellite Launch Center. After initial ignition, all engines shut down unexpectedly. The rocket was unable to lift off, resulting in a launch abort while being live streamed to the world. The post launch investigation revealed that some minor aluminum scraps caused a shortage in the control circuit, triggering an emergency shutdown of all engines. Although the huge vibration brought by the short lived ignition had led to a rotation of the whole rocket by 1.5 degree clockwise and partial displacement of the supporting blocks, the rocket filled with propellant was still standing on the launch pad when the dust settled. After a rescue mission that lasted for 39 hours, the payload, rocket, and launch facilities were all preserved intact, avoiding huge losses. Less than five months later, on August 14, a new Long March 2E rocket successfully lifted off from Xichang, sending the Optus satellite into orbit. In June 1993, the China Aerospace Corporation was founded in Beijing. It was also granted the title of China National Space Administration (CNSA). A improved version of Long March 3, namely Long March 3A (CZ 3A, ) with 2,600 kg payload capacity to GTO, was put into service in 1994. However, on February 15, 1996, during the first flight of the further improved Long March 3B (CZ 3B, ) rocket carrying Intelsat 708, the rocket veered off course immediately after clearing the launch platform, crashing 22 seconds later. The crash killed 6 people and injured 57, making it the most disastrous event in the history of Chinese space program. Although the Long March 3 rocket successfully launched APStar 1A communication satellites on July 3, it came across a third stage re ignition malfunction during the launch of ChinaSat 7 on August 18, resulting in another launch failure. The two launch failures within a few months dealt a severe blow to the reputation of the Long March rockets. As a consequence, the Chinese commercial launch service was facing canceled orders, refusal of insurance, or greatly increased insurance premium. The strict quality management system remarkably increased the success rate ever since. Within the next 15 years, from October 20, 1996, up until August 16, 2011, China had achieved 102 consecutive successful space launches. On August 20, 1997, Long March 3B accomplished its first successful flight on its second attempt, placing the 3,770 kg Agila 2 communications satellite into orbit. It offered a GTO payload capacity as high as 5,000 kg capable of putting different kinds of heavy satellites available on the international market into orbit. Ever since then, Long March 3B had become the backbone of China's mid to high Earth orbit launches and been granted the title of most powerful rocket by China for nearly 20 years. In 1998, the administrative branch of China Aerospace Corporation was split and then merged into the newly founded Commission for Science, Technology and Industry for National Defense while retaining the title of CNSA. The remaining part was split again into China Aerospace Science and Technology Corporation (CASC) and China Aerospace Science and Industry Corporation (CASIC) in 1999. The regulation abruptly killed the commercial cooperation between China and the United States. The two Iridum satellites launched by Long March 2C on June 12, 1999, became the last batch of American satellites launched by Chinese rocket. Furthermore, due to the strict regulation applied and the U. S. dominance in space industry, the Long March rockets had been de facto excluded from the international commercial launch market, causing a stagnation of the Chinese commercial launch program in the next few years. Its goals can be described as "Three Steps": Crewed spacecraft launch and return; Space laboratory for short term missions; Long term modular space station. Due to its complex nature, a series of advanced projects were introduced by the program, including Shenzhou spacecraft, Long March 2F rocket, human spaceflight launch site in Jiuquan, Beijing Aerospace Flight Control Center, and Astronaut Center of China in Beijing. In terms of astronauts, fourteen candidates were selected to form the People's Liberation Army Astronaut Corps and started accepting spaceflight training.

Шэньчжоу мен Чанъэдің жаңалықтары (2000 жылдар)

XXI ғасырдың басынан бері Қытайда экономикалық өсім қарқынды дамып келеді, бұл ғарыш бағдарламаларына инвестициялардың артуына және келесі онжылдықтарда бірнеше маңызды жетістіктерге әкелді. 2000 жылдың қарашасында Қытай үкіметі өзінің алғашқы «Қытайдың ғарыш қызметі» атты ақ қағазын жариялады, онда келесі онжылдықтағы мақсаттары мыналар деп көрсетілді: Ұзақ мерзімді тұрақты жұмыс істеу үшін жерді бақылау жүйесін құру. Тәуелсіз жұмыс істейтін спутниктік телерадио хабарларын тарату және телекоммуникация жүйесін құру. Тәуелсіз спутниктік навигация және орналасу жүйесін құру. Қытайдың ұшыру құралдарының жалпы деңгейі мен мүмкіндіктерін арттыру. Адамды ғарышқа жіберуді іске асыру және адаммен ғарышқа қатысты жобалар үшін бастапқыда толыққанды ғылыми-зерттеу және сынақ жүйесін құру. Ұйымдастырылған және толыққанды ұшыру арқылы жасалатын жерсеріктік қашықтан зондтаудың ұлттық жүйесін құру. Ғарыш ғылымдарын дамыту және ғарыш кеңістігін зерттеу. Аталған ақ қағаздағы тәуелсіз спутниктік навигация және орналасу жүйесі – Бейдоу. Бейдоудың дамуы 1983 жылға дейін барып жетеді, ол кезде Қытай ғылым академиясының академигі Чэнь Фангюнь геолокациялық орбитада екі спутниктен тұратын алғашқы спутниктік навигациялық жүйелерді жобалады. Кейіннен Қытайдың танымал спутниктік сарапшысы Сунь Цзядоң Қытайдың өзінің спутниктік навигациялық жүйесін дамытудың «үш қадамдық» стратегиясын ұсынды, оның қызмет көрсету аумағы Қытайдан Азияға, содан кейін бүкіл әлемге дейін кеңейеді. «Бірінші қадамның» екі спутнигі, атап айтқанда Бейдоу-1, 2000 жылдың қазан және желтоқсан айларында ұшырылды. Бейдоу-1 эксперименттік жүйе ретінде Қытайдың және оның айналасындағы шектеулі аймақтарға негізгі орналасу, навигация және уақытты анықтау қызметтерін ұсынды. Бірнеше жылдық сынақтан кейін Қытай 2007 және 2009 жылдары алғашқы екі спутникті ұшырып, Азия-Тынық мұхиты аймағын қамтамасыз ететін «Бейдоу-2» жүйесін салуды бастады. Ақ қағазда белгіленген тағы бір маңызды мақсат – адамды ғарышқа жіберу. Қытайдың адамды ғарышқа жіберу бағдарламасы алғашқы табысынан кейін XXI ғасырда тұрақты дамуын жалғастырды. 2001 жылдың қаңтарынан 2003 жылдың қаңтарына дейін Қытай үш рет адамсыз Шэньчжоу ғарыш кемесімен сынақ ұшуларын жүргізді, бұл адамды ғарышқа жіберу үшін қажетті барлық жүйелерді растады. Бұл миссиялардың ішінде 2002 жылдың 30 желтоқсанында ұшырылған Шэньчжоу-4 миссиясы Шэньчжоудың соңғы ұшқышсыз репетициясы болды. Ол 6 күн 18 сағат ұшып, Жерді 108 рет айналып, 2003 жылдың 5 қаңтарында қайта оралды. Шэньчжоу-4 ғарыш кемесінің сәтті ұшуы Қытайдың алғашқы ғарышкерлерінің ғарышқа ұшуына барлық кедергілерді жойды. 2003 жылдың 15 қазанында алғашқы қытайлық ғарышкер Ян Ливэй Цзюань спутниктік ұшыру орталығынан «Шэньчжоу-5» ғарыш кемесімен «Ұзақ наурыз-2Ф» зымыранының үстінде ғарышқа ұшырылды. Ғарыш кемесі ұшырылғаннан кейін он минуттан кейін орбитаға шығарылды, Ян ғарышқа ұшқан алғашқы қытайлық атанды. 21 сағаттан астам ұшып, Жерді 14 рет айналып келгеннен кейін ғарыш кемесі оралып, келесі күні таңертең Ішкі Моңғолияға аман-есен қонды, содан кейін Ян өзі қайта оралу капсуласынан шықты. Шэньчжоу-5 миссиясының толыққанды табысы Қытайда кеңінен тойланды және әлемнің әртүрлі адамдары мен тараптарынан, соның ішінде БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннаннан қолдау тапты. Қытайдың «Дунфанхун-1» спутнигін ұшырғаннан кейін ғарыш бағдарламасының екінші маңызды қадамы ретінде ресми танылған бұл миссия Қытайдың тәуелсіз адамды ғарышқа жіберуді аяқтауға қабілетті үшінші ел ретінде бекітілді, бұл 40 жылдан астам уақыттан бері Кеңес Одағы/Ресей және АҚШ-тың дуополиясын аяқтады. Қытайдың адамды ғарышқа жіберу бағдарламасы өзінің тарихи алғашқы ғарышкерлерінің ғарышқа ұшуынан кейін де тоқтап қалған жоқ. 2005 жылы екі қытайлық ғарышкер Фэй Цзюньлонг пен Ний Хайшенг 12-17 қазан аралығында Шэньчжоу-6 ғарыш кемесімен Қытайдың алғашқы «көп адамнан және көп күндік» ғарыш ұшуын сәтті аяқтады. 2008 жылдың 25 қыркүйегінде Шэньчжоу-7 үш ғарышкермен бірге ғарышқа ұшырылды. Ұшу барысында Чжаи және Лю Қытайдың орбитадағы алғашқы ғарышқа шығуын жасады. Шэньчжоу-7 миссиясының сәттілігімен Қытайдың адамды ғарышқа жіберу бағдарламасы «Екінші қадамға» енді, онда келесі онжылдықта күрделі технологиялар тексеруге тиіс болды. Сол уақытта Қытай Айдан бастап ғарыш кеңістігін зерттеуге дайындық жұмыстарын бастады. Қытайдың Айды зерттеу жөніндегі алғашқы зерттеулері 1994 жылға дейін барып жетеді, ол кезде оның қажеттілігі мен мүмкіндігі Қытай ғалымдары арасында зерттелді және талқыланды. Нәтижесінде 2000 жылғы ақ қағазда Ай Қытайдың ғарыш кеңістігін зерттеудегі басты мақсаты ретінде көрсетілді. 2004 жылдың қаңтарында, Қытайдың алғашқы адамды ғарышқа жіберу миссиясынан кейін, Қытайдың Айға ұшу бағдарламасы ресми түрде бекітілді және кейіннен Қытайдың Айды зерттеу бағдарламасына (CLEP) айналды. Қытайдың басқа да бірнеше ғарыш бағдарламалары сияқты, CLEP үш фазаға бөлінді, олар «Айналу, қону, қайтару» деп қарапайымдастырылды, олардың барлығы жоспарлау кезінде роботтық зондтармен орындалуға тиіс болды. 2007 жылдың 24 қазанында алғашқы айлық орбиталық аппарат Чанъэ-1 «Ұзақ наурыз-3А» зымыранымен сәтті ұшырылды және 7 қарашада Ай орбитасына енді, Қытайдың Айдың алғашқы жасанды серігі атанды. Содан кейін ол бірқатар зерттеулер жүргізіп, Қытайдың алғашқы ай картасын жасады. 2009 жылдың 1 наурызында Чанъэ-1, жоспарланған өмір сүру мерзімінен ұзақ жұмыс істегеннен кейін, Ай бетіне бақыланатын қатты қону жасады, Чанъэ-1 миссиясын аяқтады. Қытайдың алғашқы ғарыш кеңістігін зерттеу миссиясы болған Чанъэ-1 Қытайда Қытай ғарыш бағдарламасының үшінші маңызды қадамы және ғарыш кеңістігін зерттеу әлеміне кіру билеті ретінде танылды. 2007 жылдың мамырында Қытай Қытай ғарыш технологиялар академиясымен әзірленген NigComSat 1 спутнигін ұшырды. Бұл Қытайдың халықаралық клиенттер үшін спутниктік өндірістен ұшыруға дейінгі толық қызметін ұсынған алғашқы реті болды.

Since the beginning of 21st century, China has been experiencing rapid economic growth, which led to higher investment into space programs and multiple major achievements in the following decades. In November 2000, the Chinese government released its first white paper entitled China's Space Activities, which described its goals in the next decade as:
To build up an earth observation system for long term stable operation. To set up an independently operated satellite broadcasting and telecommunications system. To establish an independent satellite navigation and positioning system. To upgrade the overall level and capacity of China's launch vehicles. To realize manned spaceflight and establish an initially complete R&D and testing system for manned space projects. To establish a coordinated and complete national satellite remote sensing application system. To develop space science and explore outer space. The independent satellite navigation and positioning system mentioned by the white paper was Beidou The development of Beidou dates back to 1983 when academician of the Chinese Academy of Sciences Chen Fangyun designed a primitive satellite navigation systems consisting of two satellites in the geostationary orbit. Sun Jiadong, the famous satellite expert of China, later proposed a "three step" strategy to develop China's own satellite navigation system, whose service coverage expands from China to Asia then the globe. The two satellites of the "first step", namely BeiDou 1, were launched in October and December 2000. As an experimental system, Beidou 1 offered basic positioning, navigation and timing services to limited areas in and around China. After a few years of experiment, China started the construction of BeiDou 2, a more advanced system to serve the Asia Pacific region by launching the first two satellites in 2007 and 2009 respectively. Another major goal specified by the white paper was to realize manned spaceflight. The China Manned Space Program continued its steady evolvement in the 21st century after its initial success. From January 2001 to January 2003, China conducted three uncrewed Shenzhou spacecraft test flights, validating all systems required by human spaceflight. Among these missions, the Shenzhou 4 launched on December 30, 2002, was the last uncrewed rehearsal of Shenzhou. It flew for 6 days and 18 hours and orbited around the Earth for 108 circles before returning on January 5, 2003. The success of Shenzhou 4 cleared all obstacles to the realization of human spaceflight as China's first crewed spaceflight mission became imminent. On October 15, 2003, the first Chinese astronaut Yang Liwei was launched aboard Shenzhou 5 spacecraft atop a Long March 2F rocket from Jiuquan Satellite Launch Center. The spacecraft was inserted into orbit ten minutes after launch, making Yang the first Chinese in space. After a flight of more than 21 hours and 14 orbits around the Earth, the spacecraft returned and landed safely in Inner Mongolia in the next morning, followed by Yang's walking out of the return capsule by himself. The complete success of Shenzhou 5 mission was widely celebrated in China and received worldwide endorsements from different people and parties, including UN Secretary General Kofi Annan. The mission, officially recognized by China as the second milestone of its space program after the launch of Dongfanghong 1, marked China's standing as the third country capable of completing independent human spaceflight, ending the over 40 year long duopoly by the Soviet Union/Russia and the United States. The China Manned Space Program did not stop its footsteps after its historic first crewed spaceflight. In 2005, two Chinese astronauts, Fei Junlong and Nie Haisheng , safely completed China's first "multi person and multi day" spaceflight mission aboard Shenzhou 6 between October 12 and 17. On 25 September 2008, Shenzhou 7 was launched into space with three astronauts, Zhai Zhigang , Liu Boming and Jing Haipeng During the flight, Zhai and Liu conducted China's first spacewalk in orbit. With the success of Shenzhou 7 mission, China Manned Space Program had entered the "Second Step", where more complex technologies were to be verified in the next decade. Around the same time, China began preparation for extraterrestrial exploration, starting with the Moon. The early research of Moon exploration of China dates back to 1994 when its necessity and feasibility were studied and discussed among Chinese scientists. As a result, the white paper of 2000 enlisted the Moon as the primary target of China's deep space exploration within the decade. In January 2004, the year after China's first human spaceflight mission, the Chinese Moon orbiting program was formally approved and was later transformed into Chinese Lunar Exploration Program (CLEP, ). Just like several other space programs of China, CLEP was divided into three phases, which were simplified as "Orbiting, Landing, Returning" , all to be executed by robotic probes at the time of planning. On October 24, 2007, the first lunar orbiter Chang'e 1 was successfully launched by a Long March 3A rocket, and was inserted into Moon orbit on November 7, becoming China's first artificial satellite of the Moon. It then performed a series of surveys and produced China's first lunar map. On March 1, 2009, Chang'e 1, which had been operating longer than its designed life span, performed a controlled hard landing on lunar surface, concluding the Chang'e 1 mission. Being China's first deep space exploration mission, Chang'e 1 was recognized by China as the third milestone of the Chinese space program and the admission ticket to the world club of deep space explorations. In May 2007, China launched NigComSat 1 satellite developed by China Academy of Space Technology. This was the first time China provided the full service from satellite manufacture to launch for international customers.

Кеңейту және революция (2010 жылдар)

2000 жылдан 2010 жылға дейін Қытай жалпы ішкі өнімін төрт есеге арттырып, әлемдегі екінші ірі экономикаға айналды. Ел бойынша экономикалық қызметтің қарқынды дамуына байланысты жоғары ажыратымды Жерді бақылау жүйелеріне сұраныс едәуір өсті. Шетелдік жоғары ажыратымды қашықтан зондтау деректеріне тәуелділікті жою мақсатында Қытай 2010 жылдың мамыр айында «Гаофен» деп аталатын Қытайдың жоғары ажыратымды Жерді бақылау жүйесі бағдарламасын іске қосты. Оның мақсаты – Қытайдың ғарыш инфрақұрылымының бір бөлігі ретінде әлеуметтік даму қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тәулік бойы, кез келген ауа-райы жағдайында Жерді бақылайтын жүйені құру. «Гаофен» бағдарламасының алғашқы спутнигі «Гаофен-1» 2013 жылдың 26 сәуірінде орбитаға шығарылды, ал келесі бірнеше жылда әртүрлі спектрлерді қамтитын әртүрлі орбиталарға тағы да спутниктер жіберілді. Бүгінгі күні Қытай 30-дан астам «Гаофен» спутнигін пайдалануда, ал 2022 жылдың соңында «Гаофеннің» ғарышқа негізделген бөлігінің құрылысы аяқталғаны жарияланды. «Бейдоу» навигациялық спутниктік жүйесінің дамуы «Бейдоу-2» спутнигінің 2007 жылы ұшырылуынан кейін үдемелі қарқынмен жүрді. 2010 жылы ғана бес «Бейдоу-2» навигациялық спутнигі ұшырылды. 2012 жылдың соңында 14 спутниктен тұратын «Бейдоу-2» навигациялық жүйесі аяқталып, Азия-Тынық мұхиты аймағына қызмет көрсетуді бастады. «Бейдоу-3» жүйесінің соңғы спутнигі 2020 жылдың 23 маусымында «Ұзақ наурыз-3В» зымыранымен сәтті ұшырылды. 2020 жылдың 31 шілдесінде ҚХҚ Бас хатшысы Си Цзиньпин «Бейдоу-3» жүйесінің бүкіл әлемде іске қосылғанын жариялап, «Бейдоу-3» құрылысы аяқталу салтанатында мәлімдеді. Аяқталған «Бейдоу-3» навигациялық жүйесі навигациялық және байланыс функцияларын біріктіреді және орналасу, навигация және уақытты анықтау, қысқа хабар алмасу, халықаралық іздеу-құтқару операциялары, спутниктік және жерлік күшейту, сондай-ақ нақты нүктелік орналасу сияқты көптеген қызметтерді ұсынады. Қытайдың адаммен ұшу ғарыш бағдарламасы 2010 жылдары адаммен ұшу ғарыш технологияларындағы жаңа жетістіктерді жалғастырды. 2000 жылдардың басында Қытайдың адамдармен жүретін ғарыш бағдарламасы ғарыш станцияларында қолданылатын доктандыру механизмін әзірлеуге қатысты технологиялық алмасулар арқылы Ресеймен ынтымақтастығын жалғастырды. Бас дизайнердің орынбасары Хуан Вейфен 2009 жылдың соңында Қытайдың Адаммен Ұшу Ғарыш агенттігінің ғарышкерлерді ғарыш кемесін қалай доктандыруға үйрете бастағанын мәлімдеді. Ғарышпен кездесу және доктандыруды жаттықтыру мақсатында Қытай 2011 жылы «Тяньгун-1» нысаналық аппаратын, содан кейін экипажсыз «Шэньчжоу-8» ғарыш кемесін ұшырды. Екі ғарыш кемесі 2011 жылдың 3 қарашасында Қытайдың алғашқы автоматты кездесуін және доктандыруын жүзеге асырды, бұл доктандыру процедуралары мен механизмдерінің жұмыс істеуін растады. Шамамен 9 айдан кейін, 2012 жылдың маусым айында «Тяньгун-1» «Шэньчжоу-9» ғарыш кемесімен алғашқы қолмен кездесуді және доктандыруды аяқтады. Бұл кемеде Цзин Хайпенг, Лю Ван және Қытайдың алғашқы әйел ғарышкері Лю Янь болды. «Шэньчжоу-8» және «Шэньчжоу-9» миссияларының табысы, әсіресе автоматты және қолмен доктандыру эксперименттері, Қытайдың ғарышпен кездесу және доктандыру саласындағы жетістіктерін көрсетті. Кейін «Тяньгун-1» ғарышкерлермен бірге «Шэньчжоу-10» ғарыш кемесімен доктандырылды, оның құрамында Ни Хайшенг, Чжан Сяогуан және Ван Япин болды. Олар көптеген ғылыми эксперименттер жүргізді, Қытайдағы 60 миллионнан астам студентке дәріс берді және 15 күн ғарышта болғаннан кейін Жерге аман-есен оралғанға дейін тағы да доктандыру сынақтарын өткізді. «Шэньчжоу-7»-ден «Шэньчжоу-10»-ға дейінгі миссиялардың аяқталуы Қытайдың адаммен ұшудың барлық негізгі технологияларын меңгергенін көрсетті, бұл «Екінші қадамның» 1-ші кезеңін аяқтады. «Тяньгун-1» ғарыш станциясының прототипі ретінде қарастырылғанымен, оның функционалдығы лайықты ғарыш зертханаларына қарағанда әлі де өте шектеулі болды. Қытайдың алғашқы ғарыш зертханасы – «Тяньгун-2» 2016 жылдың 15 қыркүйегінде орбитаға шығарылды. Бір айдан кейін оған «Шэньчжоу-11» экипажы келді. Екі ғарышкер, Цзин Хайпенг пен Чэнь Донг «Тяньгун-2» ғарыш айдынына кірді және 30 күн бойы орналасты, адам қатысқан түрлі эксперименттер жүргізе отырып, ең ұзақ адаммен бірге ғарышқа ұшу миссиясы бойынша Қытайдың рекордтарын жаңартты. 2017 жылдың сәуірінде Қытайдың алғашқы жүк ғарыш кемесі – «Тяньчжоу-1» «Тяньгун-2» кемесіне қосылып, орбиталық жанармай құюды бірнеше рет сынады. Ғарыш зертханасы миссиясы Қытайдың орта мерзімді өмірді қамтамасыз ету және ғарышқа ресурстарды қайта жеткізу қабілетін растады. Миссиялар сериясының сәтті аяқталуы Қытайдың Адаммен Ұшу Ғарыш бағдарламасының «Екінші қадамын» аяқтады және алдағы он жылда Қытай Ғарыш станциясын салуға жол ашты. Алқып кеңістігін зерттеу саласында, 2007 жылы «Айналу» мақсатына қол жеткізгеннен кейін, Қытайдың Айды зерттеу бағдарламасы «Қону» фазасына дайындала бастады. Қытайдың екінші айлық зонды – «Чанъэ-2» 2010 жылдың 1 қазанында ұшырылды. Ол алғаш рет Айға жету үшін транс-айлық инъекциялық орбитаны пайдаланды және болашақ қону миссияларының күтілетін жері – Синус Иридум аймағының суретін түсірді. 2013 жылдың 2 желтоқсанында «Ұзақ наурыз-3В» зымыраны «Чанъэ-3» – Қытайдың алғашқы айлық қондырғысын Айға ұшырды. 14 желтоқсанда «Чанъэ-3» Синус Иридум аймағына сәтті қонды, бұл Қытайды басқа планетаға жұмсақ қонуды жүзеге асырған үшінші ел етті. Бір күннен кейін «Юту» ровері Ай бетіне орналастырылып, зерттеуін бастады, «Чанъэ-2» бағдарламасының екінші кезеңінің «қону және жүру» мақсатына қол жеткізді. Айды зерттеуге қоса, осы кезеңде Қытай алғаш рет планетаралық зерттеулерге тырысқанын атап өткен жөн. «Инхуо-1» – Қытайдың алғашқы Марс орбиталық аппараты 2011 жылдың қараша айында Ресейдің «Фобос-Грунт» ғарыш кемесімен бірге қосымша жүк ретінде ұшырылды. «Инхуо-1» Ресей Ғарыш агенттігімен бірлесіп жүзеге асырылған миссия болды. Бұл мемлекеттік ғарыш агенттігі басқаратын ірі ғарыш бағдарламасы емес, Қытай Ғылым академиясының Ұлттық Ғарыш ғылымы орталығы бастаған салыстырмалы түрде шағын жоба болды. «Инхуо-1» орбиталық аппаратының салмағы шамамен 100 кг және «Фобос-Грунт» зондымен тасымалданды. Ол Марсқа жеткеннен кейін «Фобос-Грунт» зондынан бөлініп, Марс орбитасына енгізілуі күтілді. Алайда, бортындағы компьютердің қатесіне байланысты «Фобос-Грунт» зонды негізгі қозғалтқышын іске қоса алмады және ұшырылғаннан кейін төмен Жер орбитасында қалды. Екі айдан кейін «Фобос-Грунт», сонымен қатар «Инхуо-1» орбиталық аппараты Жер атмосферасына қайта кіріп, күйіп кетті, нәтижесінде миссия сәтсіз аяқталды. «Инхуо-1» миссиясы Қытай бақылауына байланыссыз факторларға байланысты бастапқы мақсатына қол жеткізе алмаса да, алғаш рет планетаралық зерттеулерге арналған таланттар тобын жинап, Қытайдың планетаралық зерттеулерінің басталуына әкелді. 2016 жылы Қытайдың алғашқы тәуелсіз Марс миссиясы ресми түрде мақұлданды және «2016 жылғы Қытайдың ғарыш қызметі туралы ақ паратындағы» маңызды міндеттердің бірі ретінде тізімге енгізілді. Бұрын-соңды болмаған жоспармен жүзеге асырылған миссия 2020 жылы Марстың айналуын, қонуын және жүруін бір ретте жүзеге асыруды мақсат етті. Қытай жоғарыда аталған барлық салаларда үлкен прогресс жасап жатқанда, Қытай ғарыш бағдарламасының абсолютті негізі болып табылатын «Ұзақ наурыз» зымыралары да маңызды революцияны бастан өткерді. 1970 жылдардан бері «Ұзақ наурыз» зымыралар отыны ретінде динитроген тетроксиді мен UDMH қолданды. Бұл гиперголдық отын қарапайым, арзан және сенімді болғанымен, оның уыттылығы, қоршаған ортаға зияны және төменгі импульстік тиімділігі сияқты кемшіліктері 1980 жылдардың ортасынан бері Қытайдың тасымалдау зымыраларын басқа ғарыш державаларымен бәсекелесуден алды. Мұндай қанағаттандырмас жағдайдан құтылу үшін Қытай 1986 жылы «86 жобасын» енгізгеннен бері жаңа отынды таңдауды зерттеуге кірісті. Он жылдан астам жалғасқан алғашқы зерттеуден кейін, LOX және керосинмен жұмыс істейтін 120 тонналық зымыра қозғалтқышын әзірлеу 2000 жылы ресми мақұлданды. Бастапқы сынақтар кезінде қозғалтқыштардың жарылуы сияқты қиындықтарға қарамастан, даму тобы негізгі технологиялардағы жетістіктерге қол жеткізді...

From 2000 to 2010, China had quadrupled its GDP and became the second largest economy in the world. Due to the rapid development of economy activities across the nation, the demand for high resolution Earth observation systems increased in a remarkable manner. To end the reliance on foreign high resolution remote sensing data, China initiated the China High resolution Earth Observation System program , most commonly known as Gaofen , in May 2010. Its purpose is to establish an all day, all weather coverage Earth observation system for satisfying the requirements of social development as part of the Chinese space infrastructures. The first Gaofen satellite, Gaofen 1, was launched into orbit on April 26, 2013, followed by more satellites being launched into different orbits in the next few years to cover different spectra. As of today, more than 30 Gaofen satellites are being operated by China as the completion of the space based section of Gaofen was announced in late 2022. The Beidou Navigation Satellite System proceeded in extraordinary speed after the launch of first Beidou 2 satellite in 2007. As many as five Beidou 2 navigation satellites were launched in 2010 alone. In late 2012, the Beidou 2 navigation system consisting of 14 satellites was completed and started providing service to Asia Pacific region. The final satellite of Beidou 3 was successfully launched by a Long March 3B rocket on June 23, 2020. On July 31, 2020, CCP general secretary Xi Jinping made the announcement on the Beidou 3 completion ceremony, declaring the commission of Beidou 3 system across the globe. The completed Beidou 3 navigation system integrates navigation and communication function, and possesses multiple service capabilities, including positioning, navigation and timing, short message communication, international search and rescue, satellite based augmentation, ground augmentation and precise point positioning. The China Manned Space Program continued to make breakthroughs in human spaceflight technologies in 2010s. In the early 2000s, the Chinese crewed space program continued to engage with Russia in technological exchanges regarding the development of a docking mechanism used for space stations. Deputy Chief Designer, Huang Weifen, stated that near the end of 2009, the China Manned Space Agency began to train astronauts on how to dock spacecraft. In order to practice space rendezvous and docking, China launched an target vehicle, Tiangong 1 , in 2011, followed by the uncrewed Shenzhou 8 The two spacecraft performed China's first automatic rendezvous and docking on 3 November 2011, which verified the performance of docking procedures and mechanisms. About 9 months later, in June 2012, Tiangong 1 completed the first manual rendezvous and docking with Shenzhou 9 , a crewed spacecraft carrying Jing Haipeng, Liu Wang and China's first female astronaut Liu Yang The successes of Shenzhou 8 and 9 missions, especially the automatic and manual docking experiments, marked China's advancement in space rendezvous and docking. Tiangong 1 was later docked with crewed spacecraft Shenzhou 10 carrying astronauts Nie Haisheng, Zhang Xiaoguang and Wang Yaping , who conducted multiple scientific experiments, gave lectures to over 60 million students in China, and performed more docking tests before returning to the Earth safely after 15 days in space. The completion of missions from Shenzhou 7 to 10 demonstrated China's mastery of all basic human spaceflight technologies, ending phase 1 of "Second Step". Although Tiangong 1 was considered as a space station prototype, its functionality was still remarkably weaker than decent space laboratories. Tiangong 2 , the first real space laboratory of China, was launched into orbit on September 15, 2016. It was visited by Shenzhou 11 crew a month later. Two astronauts, Jing Haipeng and Chen Dong entered Tiangong 2 and were stationed for about 30 days, breaking China's record for the longest human spaceflight mission while carrying out different types of human attended experiments. In April 2017, China's first cargo spacecraft, Tianzhou 1 , docked with Tiangong 2 and completed multiple in orbit propellant refueling tests. The space laboratory missions verified China's capability of medium term life support and resource resupply in space. The successful completion of the series of missions concluded the "Second Step" of China Manned Space Program and paved the way for the "Third Step", namely the construction of China Space Station, in the coming decade. In terms of deep space explorations, after completing the objective of "Orbiting" in 2007, the Chinese Lunar Exploration Program started preparing for the "Landing" phase. China's second lunar probe, Chang'e 2 , was launched on October 1, 2010. It used trans lunar injection orbit to reach the Moon for the first time and imaged the Sinus Iridum region where future landing missions were expected to occur. On December 2, 2013, a Long March 3B rocket launched Chang'e 3 , China's first lunar lander, to the Moon. On December 14, Chang'e 3 successfully landed on the Sinus Iridum region, making China the third country that made soft landing on an extraterrestrial body. A day later, the Yutu rover was deployed to the lunar surface and started its survey, achieving the goal of "landing and roving" for the second phase of CLEP. In addition to lunar exploration, it is worth noting that China made its first attempt of interplanetary exploration during the same period. Yinghuo 1 , China's first Mars orbiter, was launched on board the Russian Fobos Grunt spacecraft as an additional payload in November 2011. Yinghuo 1 was a mission in cooperation with Russian Space Agency. It was a relatively small project initiated by National Space Science Center of Chinese Academy of Sciences instead of a major space program managed by the state space agency. The Yinghuo 1 orbiter weighed about 100 kg and was carried by the Fobos Grunt probe. It was expected to detach from the Fobos Grunt probe and injected into Mars orbit after reaching Mars. However, due to an error of the onboard computer, the Fobos Grunt probe failed to start its main engine and was stranded in the low Earth orbit after launch. Two months later, Fobos Grunt, along with the Yinghuo 1 orbiter, re entered and eventually burned up in the Earth atmosphere, resulting in a mission failure. Although the Yinghuo 1 mission did not achieve its original goal due to factors not controlled by China, it led to the dawn of the Chinese interplanetary explorations by gathering a group of talents dedicated to interplanetary research for the first time. In 2016, the first Chinese independent Mars mission was formally approved and listed as one of the major tasks in "White Paper on China's Space Activities in 2016". The mission, which was planned in an unprecedented manner, aimed to achieve Mars orbiting, landing and roving in one single attempt in 2020. While China was making remarkable progress in all areas above, the Long March rockets, the absolute foundation of Chinese space program, were also experiencing a crucial revolution. Ever since 1970s, the Long March rocket family had been using dinitrogen tetroxide and UDMH as propellant for liquid engines. Although this hypergolic propellant is simple, cheap and reliable, its disadvantages, including toxicity, environmental damages, and low specific impulse, hindered Chinese carrier rockets from being competitive against other space powers since the mid 1980s. To get rid of such unsatisfying situation, China commenced the study of new propellant selection since the introduction of Project 863 in 1986. After an early study that lasted for over a decade, the development of a 120 ton rocket engine burning LOX and kerosene in staged combustion cycle were formally approved in 2000. Despite setbacks like engine explosions during initial firing tests, the development team still made breakthroughs in key technologies like superalloy production and engine ignition and completed its first long duration firing test in 2006. The engine, which was named YF 100, was eventually certified in 2012, and the first engine for actual flight was ready in 2014. On September 20, 2015, the Long March 6 , a small rocket using one YF 100 engine on its first stage, successfully conducted its maiden flight. On June 25, 2016, the medium lift Long March 7 , which was equipped with six YF 100 engines, completed its maiden flight in full success, increasing the maximum LEO payload capacity by Chinese rockets to 13.5 tons. The successes of Long March 6 and 7 signified the introduction of the "new generation of Long March rockets" powered by clean and more efficient engines. The maiden launch of Long March 7 was also the very first launch from Wenchang Space Launch Site located in Wenchang, Hainan Province. It marked the inauguration of Wenchang on the world stage of space activities. Compared with the old Jiuquan, Taiyuan, and Xichang, the Wenchang Space Launch Site, whose construction began in September 2009, is China's latest and most advanced spaceport. Rockets launched from Wenchang can send ten to fifteen percent more payloads in mass to orbit thanks to its low latitude. Additionally, due to its geographic location, the drop zones of rocket debris produced by rocket launches are in the ocean, eliminating threats posed to people and facilities on the ground. Wenchang's coastal location also allows larger rockets to be delivered to launch site by sea, which is difficult, if not impossible, for inland launch sites due to the size limits of tunnels needed to be passed through during transportations. The unique advantages made Wenchang the launch site of many major space missions of China in the following years, drawing attention of the world. The biggest breakthrough within the decade, if not decades, were brought by Long March 5 , the leading role of the new generation of Long March rockets and China's first heavy lift launch vehicle. The early study of Long March 5 can be traced back to 1986, and the project was formally approved in mid 2000s. It applied 247 new technologies during its development while over 90% of its components were newly developed and applied for the first time. Instead of using the classic 3.35 meter diameter core stage and 2.25 meter diameter side boosters, the 57 meter tall Long March 5 consists of one 5 meter diameter core stage burning LH2/LOX and four 3.35 meter diameter side boosters burning kerosene/LOX. With a launch mass as high as 869 metric tons and 10,573 kN lift off thrust, the Long March 5, being China's most powerful rocket, is capable of lifting up to 25 tons of payload to LEO and 14 tons to GTO, making it more than 2.5 times as much as the previous record holder (Long March 3B) and nearly as equal as the most powerful rocket in the world at that time (Delta IV Heavy). Due to its unprecedented capability, the Long March 5 was expected as the keystone for the Chinese space program in the early 21st century. However, after a successful maiden flight in late 2016, the second launch of the Long March 5 on July 2, 2017 suffered a failure, which was considered as the biggest setback for Chinese space program in nearly two decades. Because of the failure, the Long March 5 was grounded indefinitely until the problem was located and resolved, and multiple planned major space missions were either postponed or facing the risk of being postponed in the next few years. Despite the uncertain future of Long March 5, China managed to make history in space explorations with existing hardware in the next two years. Due to tidal locking, the Moon has been orbiting the Earth as the only natural satellite by facing it with the same side. Humans had never seen the far side of the Moon until the Space Age. Although humans have already got quite an amount of knowledge about the overall condition of the far side of the Moon in early 21st century with the help of numerous visits by lunar orbiters since the 1960s, no country had ever explored the area in close distance due to lack of communications on the far side. This missing piece was eventually filled by China's Chang'e 4 mission in 2019. To solve the communications problem, China launched Queqiao , a relay satellite orbiting around the Earth–Moon L2 Lagrangian point, in May 2018 to enable communications between the far side of the Moon and the Earth. On December 8, 2018, the Chang'e 4, which was originally built as the backup of Chang'e 3, was launched by a Long March 3B rocket from Xichang and entered lunar orbit on December 12. On January 3, 2019, Chang'e 4 successfully soft landed at the Von Kármán (lunar crater) on the far side of the Moon, and returned the first close up image of the lunar surface on the far side. A rover named Yutu 2 was deployed onto the lunar surface a few hours later, leaving the first trial on the far side. The accomplishment of a series of tasks by Chang'e 4 made China the first country to successfully achieved soft landing and roving on the far side of the Moon. Because of its great success, the project team received IAF World Space Award of 2020. It was the first time that a Chinese team be awarded with this honor. Aside from Chang'e 4, there were some other events worth noting during this period. In August 2016, China launched world's first quantum communications satellite Mozi In June 2017, the first Chinese X ray astronomy satellite named Huiyan was launched into space. In August of the same year, the Astronaut Center of China organized a joint training in which sixteen Chinese and two ESA astronauts participated. It was the first time that foreign astronauts took part in astronaut training organized by China. In 2018, China performed more orbital launches than any other countries on the planet for the first time in history. On June 5, 2019, China conducted its first Sea Launch with Long March 11 in the Yellow Sea. On July 25, Chinese company i Space became the first Chinese private company to successfully conduct an orbital launch with its Hyperbola 1 small solid rocket. As 2010s coming to an end, the Chinese space program was poised to conclude the decade with an inspiring event. On December 27, 2019, after a grounding and fixture that lasted for 908 days, the Long March 5 rocket conducted a highly anticipated return to flight mission from Wenchang. The mission ended in full success by placing Shijian 20, the heaviest satellite China had ever built, into the intended supersynchronous orbit. The flawless return of Long March 5 swept away all the depressions brought by its last failure since 2017. With its great power, the Long March 5 cleared the paths to multiple world class space projects, allowing China to make great strides toward its ambitions in the coming 2020s.

2020 - қазіргі уақыт

Қытай ғарыш өнеркәсібінің 21 ғасырдың басындағы ең соңғы технология мен инжинирингтің нәтижесі болған "Ұзақ наурыз-5" ұшуы, Қытай ғарыш бағдарламасының әлеуетін зор дәрежеде ашты. Бұрынғыда жүк көлемі мен салмағымен шектелген жобалар енді іске асырылу мүмкіндігіне ие болды. 2020 жылдан бері "Ұзақ наурыз-5" көмегімен Қытай ғарыш бағдарламасы ғарыш зерттеулері тарихындағы ең қиын миссияларды сәтті аяқтап, әлемді бұрынғыдан да беделімен таң қалдырды. Қытайдың пилотирленетін ғарыш бағдарламасының "Үшінші кезеңі" 2020 жылы басталды. "Ұзақ наурыз-5B" ұшағының модификациясы 2020 жылдың 5 мамырында алғашқы ұшуын сәтті өткізді. Оның жоғары жүк көтергіштігі және кең жүк бөлімшесі Қытай ғарыш станциясының модульдерін Жердің төменгі орбитасына жеткізуге мүмкіндік берді. 2021 жылдың 29 сәуірінде 22 тонналық "Тяньхэ" ядролық модулі "Ұзақ наурыз-5B" зымыратымен Жердің төменгі орбитасына сәтті ұшырылды, бұл Қытай ғарыш станциясының құрылысының басталуын, сондай-ақ "Тяньгун" деп аталатын станцияның құрылысын білдірді. Бір айдан кейін Қытай ғарыш станциясына алғашқы жүк миссиясы "Тяньчжоу-2" ұшырылды. 17 маусымда "Шэньчжоу-12" экипаждық миссиясы, құрамында Ние Хайшэн, Лю Бомин және Тан Хунбо болған, Цзюкуаннан ұшырылды. Экипаж "Тяньхэмен" байланысып, ұшырылғаннан кейін 9 сағаттан соң ядролық модульге кірді, станцияның алғашқы тұрғындары атанды. Экипаж үш ай бойы ғарыш станциясында тұрып, жұмыс істеді, екі рет ашық ғарышқа шықты және 2021 жылдың 17 қыркүйегінде Жерге аман-есен оралды, бұрынғы "Шэньчжоу-11" миссиясының 33 күндік рекордын бұзды. Бір айдан кейін "Шэньчжоу-13" экипажы станцияға жіберілді. Астронавттар Чжай Чжиган, Ван Япин және Е Гуанфу 180 күндік алғашқы ұзақ мерзімді ғарыш ұшу миссиясын аяқтады және 2022 жылдың 16 сәуірінде Жерге аман-есен оралды. Астронавт Ван Япин миссия барысында ашық ғарышқа шыққан алғашқы қытай әйелі атанды. 2022 жылдың мамыр айынан бастап Қытайдың пилотирленетін ғарыш бағдарламасы ғарыш станциясын құрастыру және салу кезеңіне кірді. 2022 жылдың 5 маусымында "Шэньчжоу-13" ұшырылып, "Тяньхэ" ядролық модулімен байланысты. Экипаж, соның ішінде Чэнь Дун, Лю Ян және Цай Сючжэ, алты айлық миссия барысында екі ғарыш станциясы модулінің келуін күтіп алатын болады. 24 шілдеде үшінші "Ұзақ наурыз-5B" зымыраты Вэньчаннан ұшып, 23,2 тонналық "Вэньтянь" зертханалық модулін, Қытайдың жасаған ең үлкен және ең ауыр ғарыш кемесін орбитаға шығарды. Модуль ұшырылғаннан кейін 20 сағаттан аз уақыт өткен соң ғарыш станциясымен байланысты, оған екінші модуль және алғашқы зертхана модулі қосылды. 30 қыркүйекте жаңа "Вэньтянь" модулі алдыңғы байланыс портынан оң жақ тұрақ портына бұрылды. 31 қазан күні Қытай ғарыш станциясының үшінші және соңғы модулі – "Мэнтянь" зертханалық модулі тағы бір "Ұзақ наурыз-5B" зымыратымен орбитаға ұшырылды және 13 сағаттан аз уақыт өткен соң ғарыш станциясымен байланысты. 3 қарашада "Мэнтянь" модулін сәтті орнына орналастырғаннан кейін "Т" пішіндес Қытай ғарыш станциясы аяқталды. 29 қарашада "Шэньчжоу-15" ұшырылып, кейін Қытай ғарыш станциясымен байланысты. Астронавттар Фэй Цзюньлун, Дэн Цинмин және Чжан Лу "Шэньчжоу-14" экипажымен станцияда күшін біріктірді, қытай астронавттарының ғарышта алғашқы экипаждық жиналысын және тапсыруын аяқтады, сонымен қатар ғарышта қытай астронавттарының үздіксіз болу дәуірін бастады. Сондай-ақ, 2020 жылы Қытайдың Айды зерттеу бағдарламасының үшінші кезеңіне де рұқсат берілді. Дайындық ретінде Қытай 2014 жылы "Чанъэ-5 Т1" миссиясын жүргізді. 2014 жылдың 1 қарашасында Қытай өзінің негізгі тапсырмасын орындап, ай орбитасынан ғарыш кемесін Жерге қауіпсіз қайтару мүмкіндігін көрсетті, бұл 2017 жылы айдан үлгілерді қайтару миссиясына жол ашты. Алайда екінші "Ұзақ наурыз-5" миссиясының сәтсіздігі бастапқы жоспарды бұзды. Ғарыш кемесі дайын болғанмен, оның ұшыру құралы қолжетімді болмағандықтан, миссия 2019 жылдың соңында "Ұзақ наурыз-5" сәтті ұшуына дейін кейінге қалдырылды. 2020 жылдың 24 қарашасында "Чанъэ-5" деп аталатын үлгілерді қайтару миссиясы басталды, өйткені "Ұзақ наурыз-5" зымыраты 8,2 тонналық ғарыш кемесін ғарышқа ұшырды. Ғарыш аппараты 28 қарашада Ай орбитасына кірді, содан кейін стекті екіге бөліп алды. Жерге түсіру аппараты 1 желтоқсанда Океан Процелларумындағы Монс Рюмкерге жақын жерге қонып, келесі күні үлгі жинау процесін бастады. Жерге қонудан екі күн өткен соң, 3 желтоқсанда, жерге қонуға бекітілген көтерілу аппараты Ай бетінен ұшып, Ай орбитасына кірді, жиналған үлгілері бар контейнерді алып жүрді. Бұл Қытайдың алғаш рет басқа планетадан ғарыш кемесін ұшырғаны болды. 6 желтоқсанда көтерілу аппараты Ай орбитасындағы орбиталдық аппаратпен сәтті байланысып, үлгі контейнерін қайтару капсуласына берді, тарихта алғаш рет Ай орбитасында роботтық байланыс пен байланыс жасады. 13 желтоқсанда орбиталдық аппарат, қайтару модулімен бірге, негізгі қозғалтқыштардың жұмысынан кейін Жерге қайта оралу орбитасына кірді. Қайтару капсуласы ақырында 17 желтоқсанда Ішкі Моңғолияда аман-есен қонды, миссияның сәтті аяқталғанын растады. 19 желтоқсанда 2020 жылы Ұлттық ғарыш басқармасы (CNSA) Бейжіңде "Чанъэ-5" Ай үлгілерін тапсыру салтанатын өткізді. Қайтару капсуласынан алынған үлгі контейнерін таразылағаннан кейін CNSA "Чанъэ-5" Айдан 1731 грамм үлгі алғанын жариялады. Қытайдың осы уақытқа дейін аяқтаған ең күрделі миссиясы болған "Чанъэ-5" миссиясы Қытайдың алғашқы Айдан үлгі алуы, басқа планетадан алғашқы ұшу, Ай орбитасындағы алғашқы автоматтандырылған байланыс және байланыс (барлық елдер үшін) және үлгілері бар ғарыш кемесінің Жер атмосферасына жоғары жылдамдықпен қайта кіруі сияқты бірнеше маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Оның сәтті аяқталуы 2004 жылдан бері CLEP жоспарлаған "Айналу, қону, қайтару" мақсатына қол жеткізгенін де білдірді. "Чанъэ-5" ұшырылғанға дейін, Жерден 380 000 км қашықтықтағы Айға бағытталған Қытайдың алғашқы Марс зымыраны Марсқа 400 миллион километр қашықтықтағы сапарға шықты. 2016 жылы Марс миссиясы бекітілгеннен бері Қытай терең ғарыш желісі, атмосфераға кіру, қондыру аппаратының тоқтауы және кедергілерден сақтану сияқты қажетті технологияларды әзірледі. 2019 жылдың соңында сәтті қайта ұшудан кейін "Ұзақ наурыз-5" ғарыш кемесін жеткізе алатын жалғыз ұшыру құралы қайта қызметке кірді. Нәтижесінде 2020 жылдың шілдесіндегі ұшыру терезесі келгенде барлығы дайын болды. 2020 жылдың 24 сәуірінде CNSA Қытайдың Планеталық зерттеулер бағдарламасын ресми жариялады және Қытайдың алғашқы тәуелсіз Марс миссиясын "Тяньвэнь-1" деп атады. 2020 жылдың 23 шілдесінде "Тяньвэнь-1" сәтті түрде "Ұзақ наурыз-5" зымыратымен Марсқа бағытталған орбитаға ұшырылды. Орбиталық аппарат, қондыру аппараты және роверден тұратын ғарыш аппараты ұлттың алғашқы әрекетімен Марста айналу, қону және ровермен жүру мақсатына қол жеткізуді көздеді. Өте күрделі және тәуекелді болғандықтан, миссия халықаралық сарапшылар тарапынан "амбициялы" деп сипатталды. Жеті айлық сапардан кейін 2021 жылдың 10 ақпанында "Тяньвэнь-1" Марс орбитасына кірді және Қытайдың алғашқы операциялық Марс зымыраны атанды. Орбиталық аппараттағы пайдалы жүктер кейіннен белсендіріліп, қонуға дайындық жұмыстарын жүргізу үшін Марсты зерттеуге кірісті. Келесі айларда CNSA орбиталық аппарат түсірген бірқатар суреттерді жариялады. 24 сәуірде CNSA "Тяньвэнь-1" зымыратымен әкелінген алғашқы қытай Марс роверінің аты "Чжужун", ежелгі қытай мифологиясындағы от құдайы екенін мәлімдеді. 2020 жылдың 15 мамырында, шамамен сағат 1-де (Пекин уақыты), "Тяньвэнь-1" негізгі қозғалтқыштарын қосып, қону процесін бастады...

Being the product of latest technology and engineering by Chinese space industry in the early 21st century, the flight proven Long March 5 unleashed the potential of Chinese space program to a great extent. Various projects previously restricted by the mass and size limits of the payloads were now offered a chance of realization. Ever since 2020, with the help of Long March 5, the Chinese space program has made tremendous progress in multiple areas by completing some of the most challenging missions ever conducted in history of space explorations, impressing the world like never before. The "Third Step" of China Manned Space Program kicked off in 2020. Long March 5B, a variant of Long March 5, conducted its maiden flight successfully on May 5, 2020. Its high payload capacity and large payload fairing space enabled the delivery of Chinese space station modules to low Earth orbit. On April 29, 2021, Tianhe core module , the 22 tonne core module of the space station, was successfully launched into Low Earth orbit by a Long March 5B rocket, marking the beginning of the construction of the China Space Station, also known as Tiangong , followed by unprecedented high frequency of human spaceflight missions. A month later, China launched Tianzhou 2, the first cargo mission to the space station. On June 17, Shenzhou 12, the first crewed mission to the Chinese Space Station consisting of Nie Haisheng, Liu Boming and Tang Hongbo, was launched from Jiuquan. The crew docked with Tianhe and entered the core module about 9 hours after launch, becoming the first residents of the station. The crew lived and worked on the space station for three months, conducted two spacewalks, and returned to Earth safely on September 17, 2021., breaking the record of longest Chinese human spaceflight mission (33 days) previously made by Shenzhou 11. Roughly a month later, the Shenzhou 13 crewed was launched to the station. Astronaut Zhai Zhigang, Wang Yaping and Ye Guangfu completed the first long duration spaceflight mission of China that lasted for over 180 days before returning to Earth safely on April 16, 2022. Astronaut Wang Yaping became the first Chinese female to perform a spacewalk during the mission. Starting from May 2022, the China Manned Space Program had entered the space station assembly and construction phase. On June 5, 2022, Shenzhou 13 was launched and docked to Tianhe core module. The crew, including Chen Dong, Liu Yang and Cai Xuzhe, were expected to welcome the arrival of two space station modules during the six month mission. On July 24, the third Long March 5B rocket lifted off from Wenchang, carrying the 23.2 t Wentian laboratory module , the largest and heaviest spacecraft ever built and launched by China, into orbit. The module docked with the space station less than 20 hours later, adding the second module and the first laboratory module to it. On September 30, the new Wentian module was rotated from the forward docking port to starboard parking port. On October 31, the Mengtian laboratory module , the third and final module of China Space Station, was launched by another Long March 5B rocket into orbit and docked with the space station in less than 13 hours later. On November 3, the 'T shape' China Space Station was completed after the successful transposition of the Mengtian module. On November 29, Shenzhou 15 was launched and later docked with China Space Station. Astronauts Fei Junlong, Deng Qingming, and Zhang Lu were welcomed by the Shenzhou 14 crew on board the station, completing the first crew gathering and handover in space by Chinese astronauts and starting the era of continuous Chinese astronaut presence in space. The third phase of Chinese Lunar Exploration Program was also allowed to proceed in 2020. As preparation, China conducted Chang'e 5 T1 mission back in 2014. By completing its main task on November 1, 2014, China had demonstrated the capability of returning a spacecraft from the lunar orbit back to Earth safely, paving the way for the lunar sample return mission to be conducted in 2017. However, the failure of the second Long March 5 mission disrupted the original plan. Despite the readiness of the spacecraft, the mission had to be postponed due to the unavailability of its launch vehicle, until the successful return to flight of Long March 5 in late 2019. On November 24, 2020, the sample return mission, entitled Chang'e 5 , kicked off as the Long March 5 rocket launched the 8.2 t spacecraft stack into space. The spacecraft entered lunar orbit on November 28, followed by a separation of the stack into two parts. The lander landed near Mons Rümker in Oceanus Procellarum on December 1 and started the sample collection process the next day. Two days after the landing, on December 3, the ascent vehicle attached to the lander took off from lunar surface and entered lunar orbit, carrying the container with collected samples. This was the first time that China launched a spacecraft from an extraterrestrial body. On December 6, the ascent vehicle successfully docked with the orbiter in lunar orbit and transferred the sample container to the return capsule, accomplishing the first robotic rendezvous and docking in lunar orbit in history. On December 13, the orbiter, along with the return module, entered the orbit back to Earth after main engine burns. The return capsule eventually landed intact in Inner Mongolia on December 17, sealing the perfect completion of the mission. On December 19, 2020, CNSA hosted the Chang'e 5 lunar sample handover ceremony in Beijing. By weighing the sample container taken out from the return capsule, CNSA announced that Chang'e 5 retrieved 1,731 grams of samples from the Moon. Being the most complex mission completed by China at the time, the Chang'e 5 mission achieved multiple remarkable milestones, including China's first lunar sampling, first liftoff from an extraterrestrial body, first automated rendezvous and docking in lunar orbit (by any nation) and the first spacecraft carrying samples to re enter Earth's atmosphere at high speed. Its success also marked the completion of the goal of "Orbiting, Landing, Returning" planned by CLEP since 2004. Prior to the launch of Chang'e 5, which targeted the Moon 380,000 km away from the Earth, China's first Mars probe had departed, heading to the Mars 400 million kilometers away. Ever since the approval of the Mars mission in 2016, China had developed required various technologies required, including deep space network, atmospheric entry, lander hovering and obstacle avoidance. Long March 5, the only launch vehicle capable of delivering the spacecraft, was back to service after its critical return to flight in December 2019. As a result, all things were ready when the launch windows of July 2020 arrived. On April 24, 2020, CNSA officially announced the program of Planetary Exploration of China and named China's first independent Mars mission as Tianwen 1 On July 23, 2020, Tianwen 1 was successfully launched atop a Long March 5 rocket into Trans Mars injection orbit. The spacecraft, consisting of an orbiter, a lander, and a rover, aimed to achieve the goals of orbiting, landing, and roving on Mars in one single mission on the nation's first attempt. Due to its highly complex and risky nature, the mission was widely described as "ambitious" by international observers. After a seven month journey, on February 10, 2021, Tianwen 1 entered Mar orbit and became China's first operational Mars probe. The payloads on the orbiter were subsequently activated and started surveying Mars in preparation for the landing. In the following few months, CNSA released a series of images captured by the orbiter. On April 24, CNSA announced that the first Chinese Mars rover carried by Tianwen 1 probe had been named Zhurong, the god of fire in ancient Chinese mythology. On May 15, 2020, around 1 am (Beijing time), Tianwen 1 initiated its landing process by igniting its main engines and lowering its orbit, followed by the separation of landing module at 4 am. The orbiter then returned to the parking orbit while the lander moved toward Mars atmosphere. Three hours later, the landing experienced the most dangerous atmospheric entry process that lasted for nine minutes. At 7:18 am, the lander successfully landed on the preselected southern Utopia Planitia. On May 25, the Zhurong rover drove onto the Martian surface from the lander. On June 11, CNSA released the first batch of high resolution images of landing sites captured by Zhurong rovers, marking the success of the Mars landing mission. Being China's first independent Mars mission, Tianwen 1 completed the daunting process involving the orbiting, landing, and roving in highly sophisticated manner on one single attempt, making China the second nation to land and drive a Mars rover on Martian surface after the United States. It drew attention of the world as another example of China's rapidly expanding presence in outer space. Rescue attempts had been made as its orbit had been observed being significantly raised to a highly elliptical orbit since its launch, yet the following status remains unknown to the public. On 20 March 2024 China launched its relay satellite, Queqiao 2, in the orbit of the Moon, along with two mini satellites Tiandu 1 and 2. Queqiao 2 will relay communications for the Chang'e 6 (far side of the Moon), Chang'e 7 and Chang'e 8 (Lunar south pole region) spacecrafts. Tiandu 1 and 2 will test technologies for a future lunar navigation and positioning constellation. All the three probes entered lunar orbit successfully on 24 March 2024 (Tiandu 1 and 2 were attached to each other and separated in lunar orbit on 3 April 2024). China sent Chang'e 6 on 3 May, which will conduct the first lunar sample return from the far side of the Moon. This is China's second lunar sample return mission, the first was achieved by Chang'e 5 from the lunar near side 4 years ago. It also carried a chinese rover to conduct infrared spectroscopy of lunar surface.

"Бір белдеу, бір жол" бастамасы

Қытайдың "Бір белдеу, бір жол" бастамасының маңызды міндеттерінің бірі – спутниктік ақпараттық байланыс жолдарын жетілдіру.

Екіжақты ғарыш ынтымақтастығы

Қытай басқа дамушы елдер үшін ғарыш ынтымақтастығына тартымды серіктес болып табылады, себебі ол олардың спутниктерін төмен құнмен ұшырып, көбінесе мемлекеттік несиелер түрінде қаржыландыруды ұсынады. Ең табысты ғарыш ынтымақтастығы жобаларының қатарында жерді бақылау спутниктерін жасау және ұшыру болды. АҚШ үкіметі ұзақ жылдар бойы Солтүстік Корея, Иран немесе Сирия сияқты елдерге екі мақсатта қолданылуы мүмкін әскери технологиялардың азаматтық мақсатта берілуіне қатысты алаңдаушылықтарға байланысты американдық өнеркәсіптің ҚХР ұшыру қызметтерін пайдалануына қарсы тұрды. Осыған байланысты, бірнеше рет бірнеше қытайлық ғарыш компанияларына қарсы қаржылық санкциялар салынды.

NASA саясаты бойынша қытайлық мемлекеттік серіктестерді алып тастау

Қауіпсіздік мәселелеріне байланысты АҚШ Ұлттық аэронавтика және ғарыш агенттігінің (NASA) барлық зерттеушілеріне қытайлық мемлекеттік кәсіпорындармен немесе ұйымдармен байланысы бар қытай азаматтарымен жұмыс істеуге тыйым салынады. 2011 жылдың сәуірінде АҚШ Конгресінің 112-ші шақырылысы NASA-ға өз қаражатын Қытайдан келген адамдарды NASA нысандарына шақыруға пайдалануға тыйым салды. 2013 жылдың наурызында АҚШ Конгресі NASA-ның жазбаша рұқсатысыз қытай азаматтарының NASA нысандарына кіруіне тыйым салатын заң қабылдады. Бұл жағдай 2007 жылы Қытайдың төменгі жер орбитасындағы қолданыстан шыққан метеорологиялық спутникті жерден-ғарышқа қарсы (ASAT) зымыранын сынау үшін жарылтып жіберуімен одан әрі ушықты. Жарылыстан пайда болған сынықтар Жер орбитасындағы ғарыш қоқысына қосылып, басқа елдердің ғарыш мүліктерін кездейсоқ соқтығысу қаупіне ұшыратты. Қытайдың бұл шектеу шарасына жауабы – өзінің ғарыш станциясын әлемге ашу саясатын ұстанды, соның нәтижесінде барлық елдерден келген ғалымдарды қабылдады.

Ұйым

Бастапқыда ҚХР-дың ғарыш бағдарламасы Халықтық азаттық армиясының, әсіресе Екінші артиллерия корпусының (қазіргі ҚХА-ның зымыран күштері, PLARF) құрамында ұйымдастырылды. 1990 жылдары ҚХР қорғаныс өнеркәсібін жалпы қайта ұйымдастырудың бір бөлігі ретінде ғарыш бағдарламасын қайта ұйымдастырды, оны Батыс елдеріндегі қорғаныс жүйесін сатып алу тәжірибесіне ұқсату мақсатында. Қазіргі уақытта Чжан Кэцзянь басқаратын Ұлттық қорғаныс ғылымы, технология және өнеркәсіп комиссиясының құрамындағы агенттік – Қытай ұлттық ғарыш басқармасы ұшыру шараларына жауапты. "Ұзақ наурыз" зымыранын Қытай ұшыру техникасы академиясы, ал спутниктерді Қытай аэроғарыш ғылым және технология корпорациясы өндіреді. Бұл ұйымдар мемлекеттік кәсіпорындар болып табылады, бірақ ҚХР үкіметі оларды тікелей басқармауды қаламайды және олардың тәуелсіз жобалау бюролары ретінде жұмыс істеуін күтеді.

Суборбитальдық ұшыру орындары

Нанхуэй 1960 жылғы 19 ақпанда Т-7М зондтық ракетасын алғашқы рет сәтті ұшырды. 603-база, сондай-ақ Гуанде ұшыру алаңы деп белгілі. 1964 жылғы 19 шілдеде сегіз ақ тышқанды тасымалдаған биологиялық эксперименттік зондтық ракета алғаш рет сәтті ұшырылып, қайта қалпына келтірілді.

714 жоба

Екі үлкен держава арасындағы ғарышқа қатысты бәсеке адамдар Айға қонған шақта, Мао Цзэдун мен Чжоу Энлай 1967 жылдың 14 шілдесінде ҚХР-дың артта қалмауы керектігіне келісіп, Қытайдың өз адамдары бар ғарыш бағдарламасын бастады. Өте құпия 714 жобасы 1973 жылға дейін "Шугуанг" ғарыш кемесімен екі адамды ғарышқа аттандыруды мақсат еткен. 1971 жылдың наурыз айында осы мақсат үшін 19 ПВАҚ ұшқышы іріктелді. CZ 2A зымыранымен ұшырылатын Shuguang 1 ғарыш кемесі екі адамдық экипажға арналған еді. Бағдарлама экономикалық себептермен 1972 жылдың 13 мамырында ресми түрде тоқтатылды, алайда Мәдени революцияның ішкі саясаты оның жабылуына ықпал еткен болуы мүмкін. Қысқа ғұмырлы болған екінші экипаждық бағдарлама FSW спутниктерінің қону технологиясын табысты енгізуіне негізделген (әлемде КСРО мен АҚШ-тан кейін үшінші). Ол 1978 жылы бірнеше рет жарияланды, соның ішінде фотосуреттермен бірге кейбір мәліметтер ашық жарияланды, бірақ 1980 жылы күрт тоқтатылды. Екінші экипаждық бағдарлама тек үгіт мақсатында құрылған және нәтиже беруге ешқашан ниеттенбеген деген пікірлер айтылды.

863 жоба

1986 жылы наурыз айында Қытай ғылым академиясы «Астронавтика жоспары 863-2» ретінде жаңа экипаждық ғарыш бағдарламасын ұсынды. Бұл экипажбен жүретін ғарыш кемесінен (Жоба 863–204) ғарышкерлерді ғарыш станциясына (Жоба 863–205) жеткізу көзделді. Сол жылдың қыркүйек айында Қытай баспасөз құралдары жаттығудағы ғарышкерлерді көрсетті. Ұсынылған экипаждық ғарыш кемелерінің көпшілігі ғарыш ұшақтары болды. «863» жобасы ақырында 1992 жылы «921» жобасына дамыды.

Ғарыш кемесі

1992 жылы 921 жобасының бірінші кезеңіне рұқсат беріліп, қаржыландырылды, ол экипажбен ғарыш кемесін ұшыру жоспары болды. Шэньчжоу бағдарламасында төрт экипажсыз сынақ ұшуы және екі экипаждық миссия болды. Біріншісі – 1999 жылғы 20 қарашадағы Шэньчжоу-1. 2001 жылғы 9 қаңтарда Шэньчжоу-2 сынақ жануарларын алып ұшты. Шэньчжоу-3 және Шэньчжоу-4 2002 жылы сынақ манекендерін тасымалдап ұшырылды. Осыдан кейін 2003 жылғы 15 қазанда Қытайдың алғашқы экипаждық ғарыш миссиясы – Шэньчжоу-5 сәтті ұшырылды, ол Ян Ливэйді 21 сағат бойы орбитаға алып шықты және Қытайды адамды орбитаға ұшырған үшінші ел етті. Шэньчжоу-6 екі жылдан кейін 921 жобасының бірінші кезеңін аяқтады. Миссиялар Жиучан спутниктік ұшыру орталығынан Ұзақ наурыз 2F зымыранымен ұшырылады. Орталық әскери комиссияның жабдықтарды дамыту департаментінің Қытайдың адаммен жүретін ғарыш агенттігі (CMSA) экипаждық Шэньчжоу миссияларына инженерлік және әкімшілік қолдау көрсетеді.

Ғарыш зертханасы

921 жобасының екінші кезеңі Қытайдың алғашқы ғарышқа шығу миссиясы – Шэньчжоу-7-ден басталды. Содан кейін Қытайдың алғашқы ғарыш зертханасына екі экипаждық миссия жоспарланды. Қытай бастапқыда «Шэньчжоу» ғарыш кемесін Ресейден импортталған түйістіру технологиясымен жобалаған, сондықтан ол Халықаралық ғарыш станциясымен (ХҒС) үйлесімді болды. 2011 жылдың 29 қыркүйегінде Қытай Tiangong 1 ұшырды. Бұл мақсатты модуль жоспарланған ғарыш станциясы үшін қажетті технологияны сынаудың алғашқы қадамы болды. 2011 жылдың 31 қазанында Ұзақ наурыз 2F зымыраны экипажы жоқ «Шэньчжоу 8» ғарыш кемесін көтеріп, Tiangong 1 модулімен екі рет түйістірді. «Шэньчжоу 9» кемесі 2012 жылдың 16 маусымында 3 адамнан тұратын экипажбен ұшып кетті. Ол 2012 жылдың 18 маусымында 06:07 UTC-де Tiangong 1 зертханасына сәтті түйісті, бұл Қытайдың алғашқы экипаждық ғарыш кемесінің түйісуі болды. Тағы бір экипаждық миссия, «Шэньчжоу 10», 2013 жылдың 11 маусымында ұшырылды. Содан кейін Tiangong 1 мақсатты модулі орбитадан шығарылуы күтілуде. Екінші ғарыш зертханасы – Tiangong 2, 2016 жылдың 15 қыркүйегінде 22:04:09 (UTC+8) уақытында ұшырылды. Ұшыру массасы 8600 кг, ұзындығы 10,4 м, ені 3,35 м, Tiangong 1-ге ұқсас. «Шэньчжоу 11» 2016 жылдың қазан айында Tiangong 2-мен кездесу үшін ұшырылды, ал болашақта «Шэньчжоу 12» миссиясы күтілуде, бірақ оның расталуы жоқ. Tiangong 2 бірге POLAR гамма сәулелерінің жарылысын анықтау құралын, ғарышта кванттық кілт тарату және лазерлік байланыс экспериментін, Mozi «Кванттық ғылым спутнигімен» бірге қолданылатын сұйық көпір термокапиллярлық конвекция экспериментін және ғарыш материалдары экспериментін алып келді. Сондай-ақ стереоскопиялық микротолқындық биіктік өлшегіш, ғарыш өсімдіктерінің өсу эксперименті, көп бұрышты кең спектрлік бейнелеу және көп спектрлі аяқ-қол бейнелеу спектрометрі де бар. TG 2-де әлемдегі алғашқы ғарышқа шығарылған суық атомдық сағаты орналасқан, бірақ оның мақсаттары Tiangong 2-мен біріктірілгеннен кейін бұл жоба тоқтатылды. Бұл Қытайдың халықаралық экипаждық ынтымақтастығының бастамасы болуы мүмкін, оның бар екендігі алғаш рет «Шэньчжоу 7» ұшырылуынан кейін ресми түрде жарияланды. Tiangong ғарыш станциясының алғашқы модулі, Tianhe негізгі модулі, 2021 жылдың 29 сәуірінде Вэньчан ғарыш ұшыру алаңынан ұшырылды және 2023 жылға қарай толыққанды жұмыс істеуге көшпек.

The second phase of the Project 921 started with Shenzhou 7, China's first spacewalk mission. Then, two crewed missions were planned to the first Chinese space laboratory. The PRC initially designed the Shenzhou spacecraft with docking technologies imported from Russia, therefore compatible with the International Space Station (ISS). On September 29, 2011, China launched Tiangong 1. This target module is intended to be the first step to testing the technology required for a planned space station. On October 31, 2011, a Long March 2F rocket lifted the Shenzhou 8 uncrewed spacecraft which docked twice with the Tiangong 1 module. The Shenzhou 9 craft took off on 16 June 2012 with a crew of 3. It successfully docked with the Tiangong 1 laboratory on 18 June 2012, at 06:07 UTC, marking China's first crewed spacecraft docking. Another crewed mission, Shenzhou 10, launched on 11 June 2013. The Tiangong 1 target module is then expected to be deorbited. A second space lab, Tiangong 2, launched on 15 September 2016, 22:04:09 (UTC+8). The launch mass was 8,600 kg, with a length of 10.4m and a width of 3.35m, much like the Tiangong 1. Shenzhou 11 launched and rendezvoused with Tiangong 2 in October 2016, with an unconfirmed further mission Shenzhou 12 in the future. The Tiangong 2 brings with it the POLAR gamma ray burst detector, a space Earth quantum key distribution, and laser communications experiment to be used in conjunction with the Mozi 'Quantum Science Satellite', a liquid bridge thermocapillary convection experiment, and a space material experiment. Also included is a stereoscopic microwave altimeter, a space plant growth experiment, and a multi angle wide spectral imager and multi spectral limb imaging spectrometer. Onboard TG 2 there will also be the world's first ever in space cold atomic fountain clock. but ultimately not ordered after its goals were merged with Tiangong 2. This could also be the beginning of China's crewed international cooperation, the existence of which was officially disclosed for the first time after the launch of Shenzhou 7. The first module of Tiangong space station, Tianhe core module, was launched on 29 April 2021, from Wenchang Space Launch Site. and fully operational by 2023.

Айды зерттеу

2004 жылдың қаңтар айында ҚХР ресми түрде адамсыз Айды зерттеу жобасының іске асыру кезеңін бастады. Қытай Ұлттық ғарыш басқармасының әкімшісі Сунь Лайянның сөзіне қарағанда, жоба үш кезеңнен тұрады: Ай орбитасын айналу, Айға қону және үлгілерді қайтару. 2005 жылдың 14 желтоқсанында хабарланды, 2007 жылы Ай орбитасын айналатын спутниктерді ұшыру бағдарламасы, 2007 жылы Айға адамсыз қондыруға бағытталған бағдарламамен алмастырылады. 2012 жылы басталатын Айдан адамсыз ғарыш аппараттарын қайтару бағдарламасы 2017 жылы ұшқышты бағдарлама іске қосылғанға дейін бес жылға созылады, содан кейін ұшқышты Айға қону жоспарлануда. 2006 жылы академик Чжан Гуитианның конференциясында 1962 жылғы Кеңес Одағының UR 700M класындағы (Аэлита жобасы) 500 тонналық LTO және 50 тонналық LTO жүк көтергіштігімен Айға ұшуға қабілетті жаңа Ай ракетасын жасау туралы шешім талқыланды. 2006 жылдың 22 маусымында Ай зерттеу жобасының бас архитектор орынбасары Лонг Лехао Қытайдың Айды зерттеу кестесін ұсынды. Ол Қытайдың алғашқы Айға қадамын басқан күнін 2024 жылға белгіледі. 2010 жылдың қыркүйегінде ел 2025 жылға қарай Айға адамды жіберіп, терең ғарыш зерттеулерін жүргізуді жоспарлап отырғаны жарияланды. Қытай 2017 жылы Жерге Ай тасының үлгісін әкеліп, одан кейін Ай бетінде обсерватория салуды көздеп отыр. «Чанъэ» бағдарламасының бас қолбасшысы және Қытай ғылым академиясының академигі Йе Пейцзянь Қытайдың «2013 жылға қарай Марсты зерттеуді толыққанды жүзеге асыруға қабілетті» екенін қосты. 2013 жылдың 14 желтоқсанында Қытайдың «Чанъэ-3» ғарыш аппараты 1976 жылғы «Луна-24» ғарыш аппаратынан кейін алғаш рет Айға жұмсақ қонды. 2018 жылдың 20 мамырында, «Чанъэ-4» миссиясынан бірнеше ай бұрын, «Кекиао» ғарыш кемесі Қытайдың Сичан спутниктік ұшыру орталығынан «Ұзақ наурыз» 4C ракетасымен ұшырылды. Ғарыш кемесі Айдың гравитациялық көмегін пайдаланып, жанар майды үнемдеп, L2 нүктесіне 24 күнде жетті. 2018 жылдың 14 маусымында «Кекиао» соңғы түзетуін аяқтап, Айдан шамамен бірдей қашықтықтағы миссия орбитасына енді. Бұл осы жерге орналастырылған алғашқы Ай ретрансляциялық спутнигі. 2007 жылдың 22 мамырында Пекинде өткен Халықаралық Астронавтика Академиясының (IAA) «Адам ғарышта» симпозиумында Ян Ливэй Ай базасын салу Марсқа және одан да алыс планеталарға ұшуды іске асырудың маңызды қадамы екенін мәлімдеді. Қазіргі уақытта жобаның дайындық кезеңінде болғандықтан, билік тарапынан ресми ұшқышты Ай бағдарламасы жарияланбады. Алайда, оның бар екендігі бұқаралық ақпарат құралдарындағы жүйелі ақпараттар арқылы белгілі болды. Мысалы, 2008 жылғы мамыр мерекесінде қытай телеарнасында көрсетілген Ай ровері. 2020 жылдың 23 қарашасында Қытай жаңа «Чанъэ-5» Ай миссиясын ұшырды, ол 2020 жылдың 16 желтоқсанында Жерге Ай үлгілерін әкеліп қайтты. Айдан материалдарды қайтарып әкелген елдер қатарында АҚШ пен бұрынғы Кеңес Одағы ғана болғандықтан, Қытай осы жетістіктің үшінші иегері атанды. 3 мамырда Қытай «Чанъэ-6» ғарыш кемесін ұшырды, ол Айдың ең қалың бөлігінен алғашқы Ай үлгілерін алып келеді. Бұл Қытайдың екінші Ай үлгісін қайтару миссиясы, алғашқысы 4 жыл бұрын «Чанъэ-5» ғарыш кемесімен Айдың жақын бөлігінен жүзеге асырылды.

In January 2004, the PRC formally started the implementation phase of its uncrewed Moon exploration project. According to Sun Laiyan, administrator of the China National Space Administration, the project will involve three phases: orbiting the Moon; landing; and returning samples. On December 14, 2005, it was reported "an effort to launch lunar orbiting satellites will be supplanted in 2007 by a program aimed at accomplishing an uncrewed lunar landing. A program to return uncrewed space vehicles from the Moon will begin in 2012 and last for five years, until the crewed program gets underway" in 2017, with a crewed Moon landing planned after that. The decision to develop a new Moon rocket in the 1962 Soviet UR 700M class (Project Aelita) able to launch a 500 ton payload in LTO and a more modest 50 tons LTO payload LV has been discussed in a 2006 conference by academician Zhang Guitian , a liquid propellant rocket engine specialist, who developed the CZ 2 and CZ 4A rockets engines. On June 22, 2006, Long Lehao, deputy chief architect of the lunar probe project, laid out a schedule for China's lunar exploration. He set 2024 as the date of China's first moonwalk. In September 2010, it was announced that the country is planning to carry out explorations in deep space by sending a man to the Moon by 2025. China also hoped to bring a Moon rock sample back to Earth in 2017, and subsequently build an observatory on the Moon's surface. Ye Peijian, Commander in Chief of the Chang'e program and an academic at the Chinese Academy of Sciences, added that China has the "full capacity to accomplish Mars exploration by 2013." On December 14, 2013 China's Chang'e 3 became the first object to soft land on the Moon since Luna 24 in 1976. On 20 May 2018, several months before the Chang'e 4 mission, the Queqiao was launched from Xichang Satellite Launch Center in China, on a Long March 4C rocket. The spacecraft took 24 days to reach L2, using a gravity assist at the Moon to save propellant. On 14 June 2018, Queqiao finished its final adjustment burn and entered the mission orbit, about from the Moon. This is the first lunar relay satellite ever placed in this location. Yang Liwei declared at the 16th Human in Space Symposium of International Academy of Astronautics (IAA) in Beijing, on May 22, 2007, that building a lunar base was a crucial step to realize a flight to Mars and farther planets. According to practice, since the whole project is only at a very early preparatory research phase, no official crewed Moon program has been announced yet by the authorities. But its existence is nonetheless revealed by regular intentional leaks in the media. A typical example is the Lunar Roving Vehicle that was shown on a Chinese TV channel during the 2008 May Day celebrations. On 23 November 2020, China launched the new Moon mission Chang'e 5, which returned to Earth carrying lunar samples on 16 December 2020. Only two nations, the United States and the former Soviet Union have ever returned materials from the Moon, thus making China the third country to have ever achieved the feat. China sent Chang'e 6 on 3 May, which will conduct the first lunar sample return from the far side of the Moon. This is China's second lunar sample return mission, the first was achieved by Chang'e 5 from the lunar near side 4 years ago.

Ғарышқа негізделген күн энергиясы

Қытай Ғарыш Технологиясы Академиясының (CAST) Торонтодағы 2015 жылғы Халықаралық ғарыш дамуы конгресінде жасаған баяндамасына сәйкес, Қытайдың ғарышқа негізделген күн энергиясына деген қызығушылығы 1990–1995 жылдар аралығында бастау алды. 2013 жылға қарай, "мемлекет Жерден тыс, мысалы, күн энергиясы және басқа да ғарыш энергия ресурстарын дамыту Қытайдың болашақ бағыты болуы керек" деген ұлттық мақсат қойылды және келесі жол картасы белгіленді: "2010 жылы CAST түсінік дизайнын аяқтайды; 2020 жылы ғарыш орбитасында құрылыс және сымсыз таратудың өнеркәсіптік деңгейдегі сынағы аяқталады. 2025 жылы LEO орбитасында алғашқы 100 кВт SPS демонстрациялық үлгісі іске қосылады, ал 2035 жылы 100 МВт SPS электр энергиясын өндіруге қабілетті болады. Соңында, 2050 жылы GEO орбитасында алғашқы коммерциялық деңгейдегі SPS жүйесі пайдалануға беріледі". Мақалада сондай-ақ, "SPS-ті дамыту өте ірі жоба болғандықтан, ол энергия саласындағы Аполлон бағдарламасымен теңестіріледі. Өткен ғасырда Американың ғылым мен технология саласындағы әлемдік көшбасшылығы Аполлон бағдарламасын іске асырумен байланысты технологиялық жетістіктермен тығыз байланысты болды. Сол сияқты, Қытайдың ғарыш технологиясындағы қазіргі жетістіктері ғарыштағы кезекті спутниктік жобаларға негізделгендіктен, Қытай ғарыш ғылымының мүмкіндіктерін ғарыштан энергияны тұрақты дамытуды қамтамасыз ету үшін пайдаланады" делінген. Дизайн туралы толық мәліметтер "Space Communication" онлайн журналында жарияланды. 2016 жылы Орталық әскери комиссияның ҚХА қару-жарақ дамыту департаменті бас орынбасары генерал-лейтенант Чжан Юлин Қытайдың енді Жер-Ай кеңістігін өнеркәсіптік дамыту үшін пайдалана бастайтынын айтты. Мақсаты – Жерге энергия жіберетін ғарышқа негізделген күн энергиясы спутниктерін құру. 2021 жылдың маусым айында Қытай ресми тұлғалары 2050 жылға дейін геостационарлық күн электр стансасын салу жоспарларын жалғастыратынын растады. Жаңартылған кестеге сәйкес, 2022 жылы кішкентай көлемде электр энергиясын өндіру бойынша сынақтар жүргізіледі, ал 2030 жылға қарай мегаватт деңгейіндегі орбиталық электр станциясы салынады. Гигаватт деңгейіндегі геостационарлық станцияға 10 000 тоннадан астам инфрақұрылым қажет, оны 100-ден астам "Ұзақ наурыз-9" ракеталарымен жеткізу жоспарлануда.

According to the China Academy of Space Technology (CAST) presentation at the 2015 International Space Development Congress in Toronto, Canada, Chinese interest in space based solar power began in the period 1990–1995. By 2013, there was a national goal, that "the state has decided that power coming from outside of the earth, such as solar power and development of other space energy resources, is to be China's future direction" and the following roadmap was identified: "In 2010, CAST will finish the concept design; in 2020, we will finish the industrial level testing of in orbit construction and wireless transmissions. In 2025, we will complete the first 100kW SPS demonstration at LEO; and in 2035, the 100MW SPS will have an electric generating capacity. Finally in 2050, the first commercial level SPS system will be in operation at GEO." The article went on to state that "Since SPS development will be a huge project, it will be considered the equivalent of an Apollo program for energy. In the last century, America's leading position in science and technology worldwide was inextricably linked with technological advances associated with the implementation of the Apollo program. Likewise, as China's current achievements in aerospace technology are built upon with its successive generations of satellite projects in space, China will use its capabilities in space science to assure sustainable development of energy from space." The design was presented in detail in a paper for the Online Journal of Space Communication. In 2016, Lt Gen. Zhang Yulin, deputy chief of the PLA armament development department of the Central Military Commission, suggested that China would next begin to exploit Earth Moon space for industrial development. The goal would be the construction of space based solar power satellites that would beam energy back to Earth. In June 2021, Chinese officials confirmed the continuation of plans for a geostationary solar power station by 2050. The updated schedule anticipates a small scale electricity generation test in 2022, followed by a megawatt level orbital power station by 2030. The gigawatt level geostationary station will require over 10,000 tonnes of infrastructure, delivered using over 100 Long March 9 launches.

Жою/сақтыққа шығарылған

CZ 1D, CZ 1 негізінде жасалған, бірақ жаңа N2O4/UDMH екінші сатысы бар. 869 жобасының Тианцзяо-1 немесе Чан Ченг-1 (Ұлы Қабырға 1) орбиталық аппараттарымен қайта пайдалануға болатын шатл жүйесі. 1980-1990 жылдардың жобасы.