Кіріспе

Саранги – Оңтүстік Азиядан шыққан, иіліп тартылатын, қысқа мойынды үш ішекті аспап. Ол Пәкістан, Үндістан және Бангладештегі дәстүрлі музыкада, соның ішінде Панджаби, Раджастхан, Синди және Боро халық музыкасында (Боро музыкасында "сержа" деп аталады) орындалады. Сарангинің адам дауысына ең жақын дыбыс беретіні айтылады, себебі ол гамактар (тітреулер) және миндер (сырғанау қозғалыстары) сияқты әншілік әшекейлерді нақты бейнелей алады. Непалдық саранги да осыған ұқсас, бірақ ол әшекейсіз, төрт ішекті халық аспабы.

Тарих

Кейбір музыканттардың пікірінше, сарнги сөзі екі сөздің бірігуінен пайда болған: сех («үш» парсы тілінде) және раңги («түсті» парсы тілінде) немесе парсы тіліндегі сад раңги, «жүз» деген мағына беретін сад («жүз түсті») сөзінің сарнгиге бұрмалануы. Сехранги термині үш мелодиялық ішекті білдіреді. Алайда, ең көп таралған халықтық этимология бойынша, сарнги сол раңгтан («жүз түс») шыққан, бұл оның көптеген вокалдық музыка стиліне бейімделу қабілетін, икемділігін және тональдық түстер мен эмоционалдық нюанстардың кең палитрасын шығару мүмкіндігін көрсетеді. Саранги ойнаушылардың репертуары дәстүрлі түрде вокалдық музыкамен тығыз байланысты. Дегенмен, соло саранги басты рөлде орындалатын концерттерде кейде кең көлемді алап (раганың өлшенбеген, импровизациялық дамуы), қарқындылығы арта түсетін (алаптан жорға, содан кейін джалаға) және бірнеше композициялар орындалады, олардың темпі біртіндеп жоғарылайды – бұл композициялар бандиш деп аталады. Осылайша, оны ситар, сарод және бансури сияқты басқа аспаптық стильдермен тең деуге болады. Саранги ойнаушылардың көптеген классикалық шығармалардың мәтінін білмейтіні сирек кездеседі. Орындау кезінде мәтін әдетте ойда болады, ал орындау вокалдық орындаудың ұйымдық құрылымы, әрлеу түрлері, темп, дыбыс пен үнсіздік арасындағы қатынас, сондай-ақ кхьял және тхумри шығармаларын ұсыну сияқты конвенцияларды қатаң сақтайды. Сарангидің вокалдық сапасы, мысалы, ситардың «ғаяки анг» деп аталатын стилінен ерекшеленеді, ол кхьялдың нюанстарын имитациялауға тырысады, бірақ әдетте аспаптық музыканың гат композицияларының құрылымын сақтайды. (Гат – циклдық ырғаққа қойылған шығарма.) Непалдық саранги – Непалдың дәстүрлі ішекті музыкалық аспабы, көбінесе Гайне немесе Гандарбха этностық тобының өкілдері орындайды, бірақ сарангидің формасы мен репертуары Үндістандағы ауыр және классикалық стильге қарағанда халық музыкасына жақын. Непалда саранги – Гандарбха халқының мәдени сәйкестігін анықтайтын ерекше музыкалық аспап саналады.

Құрылымы

Бір блоктан жасалған сары кедр ағашынан жасалған сарнги, үш қуыс камерасы бар қорап тәрізді: пет ("асқазан"), чаати ("кеуде") және махадж ("ми"). Оның ұзындығы шамамен 2 фут (1 метр) және ені 1 метрдей болады, бірақ кішірек және үлкен нұсқалары бар болғандықтан мөлшері өзгеруі мүмкін. Кішігірімдері қолда ұстағанда тұрақтырақ. Төменгі резонанстық камера немесе пет, ешкі терісінен жасалған пергаментпен жабылған, ал белге (камераның артқы жағына қадаланған) қалың былғары жолақ орналасқан, ол әдетте түйе немесе бұқа сүйегінен жасалған піл пішіндес көпірді ұстап тұрады. (Бастапқыда ол піл сүйегінен немесе Барасинга сүйегінен жасалған, бірақ Үндістанда тыйым салынғандықтан қазір сирек кездеседі). Көпір өз кезегінде шамамен 35–37 симпатиялық болат немесе мыс сымдардың және оны арқыла өтетін үш негізгі ішек сымдардың қысымын ұстап тұрады. Үш негізгі ойналатын сымдар – салыстырмалы түрде жуан ішек сымдар – ауыр ат шашынан жасалған иімен тартылып, саусақтың ұштарымен емес, тырнақтармен, тері қабаттарымен және айналасындағы етпен тоқтатылады. Саусақтарды майлау үшін тальк ұнтағы қолданылады. Мойынның үстінде піл сүйегінен немесе сүйектен жасалған платформалар орналасқан, олардың үстімен саусақтар сығады. Қалған сымдар симпатиялық, немесе тарабтар, олардың саны шамамен 35–37-ге дейін жетеді және төрт хорға бөлінген, олардың екі жиыны бар: біреуі оң жақта, екіншісі жоғарғы жақта. Ішкі жағында хроматикалық түрде реттелген 15 тарабтан тұратын қатар, ал оң жағында диатоникалық түрде реттелген тоғыз тарабтан тұратын қатар бар, әрқайсысы толық октаваны қамтиды, сонымен қатар октаваның жоғары немесе төменінде бірден үш қосымша нота бар. Осы екі тараб жиыны да бас көпірден оң жаққа орналасқан тіректер арқылы шаатидегі кішкентай тесіктерден өтеді. Осы ішкі тарабтардың арасында және негізгі ойналатын сымдардың екі жағында тағы екі жиын ұзын тарабтар орналасқан, оң жиында бесеуден алтыға дейін, ал сол жиында алтыдан жетіге дейін сым бар. Олар бас көпірден аспаптың үстіндегі екінші тірекке қарай қосымша көпір арқылы екі кішкентай, жалпақ, кең, үстел тәрізді көпірлерге өтеді. Бұл сымдар раганың маңызды тонды ноталарына (свараларға) реттелген. Дұрыс реттелген сарнги гуілдейді, жылайды және әуенді мысық сияқты дыбыстайды, ал негізгі сымдардың кез келгенінде ойналған ноталар эхо сияқты резонанс тудырады. Кейбір сарнгилер ешкінің ішегінен жасалған сымдарды қолданады.

Пәкістан

Саранги – моғол дәуірінің музыкалық аспабы. 1980 жылдардан бері Пакистанда бірнеше шебер орындаушылардың қазасы мен оның жоғары құны – шамамен 120 000 рупий (400 АҚШ доллары) салдарынан оның қолданылуы азайып келеді.