Кіріспе

Швециядағы білім беру туралы шолу

Жоғары білім беру жүйесі Болон процесі арқылы Еуропаның басқа елдерімен үйлесімді, онда білім деңгейлері үш циклге бөлінеді: бастауыш деңгей, орта деңгей және докторантура деңгейі. Әр циклде әртүрлі ұзақтықта екі диплом алуға болады. Швеция азаматтары үшін (сондай-ақ Еуропалық экономикалық аймақ елдерінің азаматтары үшін) университеттерде оқу ақысы жоқ, ал студенттер мемлекеттік қолдау ала алады.

Тарих

Ларс Петтерсонның айтуынша, студенттер саны 1900-1947 жылдар аралығында баяу өсті, содан кейін 1950 жылдары күрт өсті және 1962 жылдан кейін азайды. Бұл үрдіске туылу көрсеткіші маңызды фактор болды. Бұдан өзге, Петтерсон гимназияның тек жоғары әлеуметтік топқа ғана арналғаннан бастап, қабілетіне қарай барлық халыққа ашылуын көрсетті. Сонымен қатар, ол орталық экономикалық жоспарлаудың, білімді экономикалық өсудің қозғаушы күші ретінде кеңінен қолдаудың және кеңсе жұмыстарының артуының ролін атап өтті. XIX ғасырда білімге деген сұраныс артқан сайын, Швецияны қоса алғанда, көптеген Батыс елдерінде әйелдер оқытушылыққа көбірек қабылдана бастады. 1900 жылы Швециядағы мұғалімдердің 66 пайызы әйелдерден тұрды, олардың көпшілігі шалғайдағы ауылдарда жұмыс істеді.

Бастауыш мектеп

1842 жылы швед парламенті Швецияда балалар үшін төрт жылдық бастауыш мектеп – фолькскола енгізді. 1882 жылы фольксколаға 5-ші және 6-шы сыныптар қосылды. Кейбір фольксколалар 7-ші және 8-ші сыныптарды да қамтыды, олар fortsättningsskola деп аталды. Швецияда білім алу 1930 жылдары жеті жылға, ал 1950 жылдары сегіз жылға міндетті болды. 1962 жылы қазіргі міндетті мектептің алғашқы нұсқасы енгізілді, швед балалары мектепте тоғыз жыл міндетті түрде оқиды – бала жеті жасқа толған жылдың тамызынан бастап, он алты жасқа толған жылдың маусымына дейін. 1962 жылғы оқу бағдарламасына екі түрлі оқу жолы кірді: кәсіптік және дайындық. Алайда, бұл 1969 жылғы түзетуде жойылды. 1980 жылы тағы бір маңызды түзету жасалды, ол теориялық пәндерге назар аударуды күшейтті. 1994 жылы бағалау жүйесі өзгертілді, ал 2011 жылғы соңғы түзетуде бағалау жүйесі тағы да өзгертілді, бұл жолы 6-шы сыныптан бастап бағалар енгізілді.

Мектепке дейінгі тәрбие

Балабақша ата-анасы жұмыс істейтін, оқитын, жұмыссыз немесе бала күтімі демалысында жүрген барлық балаларға бір жастан бастап ұсынылады. Үш жастан бастап барлық балалар күн сайын кем дегенде үш сағаттық мектепке дейінгі білім беруге тегін қатыса алады. Күніне үш сағаттан артық уақытқа немесе үш жасқа толмаған балаларға төленетін ақы отбасының кірісіне және балалар санына байланысты. 2019 жылдың шілде айына дейін бағалар айына 1 425 SEK (135 евро немесе 150 АҚШ долларына дейін) жетеді, ал нақты мөлшерлемелер муниципалитет белгілейді. Бұл ата-аналардың жұмыс істеуіне мүмкіндік беруге, балалардың толыққанды білім алуына негіз қалауға және барлық адамның тең құндылығы сияқты негізгі құндылықтарды дамытуға бағытталған.

Жалпы білім беретін мектеп

Швециядағы білім беру жүйесі тоғыз жылдық негізгі мектепке (grundskola) негіделген, онда 6-7 жастан 15-16 жасқа дейін білім алу міндетті.

Тақырыбы

Швед мектептерінде әр оқушы 16 міндетті пән оқиды, олар уақыт мөлшері бойынша реттелген: швед тілі, математика, дене шынықтыру, ағылшын тілі, қолөнер, музыка, бейнелеу өнері, технология, физика, химия, биология, тарих, әлеуметтану, дінтану, география және үй шаруашылығы. Бұл пәндер мектептің үш сатысында да оқытылады: бастауыш саты (1–3 сыныптар), орта саты (4–6 сыныптар) және жоғары саты (7–9 сыныптар). Алтыншы сыныпта оқушылар міндетті емес шетел тілі курсын да таңдай алады. 2017 жылы 9-сынып оқушыларының 85% астамы үшінші тілді оқыған. Барлық мектептер испан, француз және неміс тілдерін ұсынуға міндетті. Көптеген мектептер тіл курсының орнына ағылшын және швед тілі сияқты негізгі пәндер бойынша қосымша көмек көрсетеді. Тіл курсын оқу оқушының қорытынды бағасын айтарлықтай жақсарта алады және кейбір бәсекеге толы жоғары сынып мектептеріне түсу үшін қажет болуы мүмкін. Сондай-ақ, оқушының таңдауы (elevens val) деп аталатын міндетті, баға қойылмайтын пән бар, онда оқушы мектеп ұсынатын әртүрлі іс-шаралардың ішінде таңдау жасай алады. Оқушы таңдауы оқушылар мен мұғалімдердің уақытын тиімсіз пайдалануы мүмкін деген сындарға ұшыраған.

Степендеу

Швецияда оқушылар 6-сыныптан бастап баға ала бастайды, алайда оны 4-сыныпқа көшіру ұсынылып жатыр. 6-сыныпқа дейін оқушылар жеке даму жоспарын (Individuell Utvecklingsplan, IUP) алады, онда мұғалімдер оқушылардың білімін бағалайды. Оқушылар өздерінің IUP-сы мен бағалары негізінде қалай жақсару керектігін мұғалімдермен үнемі талқылайды. B және D бағалары, оқушы C немесе A бағасын толыққанды алмаған, бірақ көп бөлігіне жеткен жағдайда қолданылады. Егер оқушыны бағалау мүмкін болмаса, мысалы, сабақтан көп қалып қойғандықтан, F бағасының орнына тире қойылады. Тире баға есептелмейді. Жоғары орта мектепке түсу үшін қолданылатын оқушының жалпы баллы, оқушының пәндік бағаларын сандық түрде қосу арқылы есептеледі, мысалы: E = 10, D = 12.5, C = 15, B = 17.5 және A = 20. Жалпы баллды есептеу үшін қолданылатын он алты пәннің ішінде ағылшын, швед және математика сияқты үш негізгі пән міндетті түрде болуы керек. Егер оқушы негізгі пәндердің бірінен өтпесе, орта мектепке түсуге құқығы жоқ. Дегенмен, оқушы орта білім беруге дайындық бағдарламасына (introduktionsprogram) қатыса алады, ол негізгі пәндерді меңгеру және орта мектеп бағдарламасын бастау, немесе жұмысқа орналасу үшін қажетті дағдыларды алуға көмектеседі.

Ұлттық сынақтар

3, 6 және 9-сыныптарда швед мектебінің (grundskola) барлық оқушыларына ұлттық тесттер тапсырылады. Бұл тесттердің басты мақсаты – барлық оқушылардың тең бағалануын қамтамасыз ету. Оқушылардың соңғы бағасын қойғанда мұғалімдер тест нәтижелерін ерекше ескеруі керек. 3-сыныпта тесттер екі баланың күнделікті жағдайда математика мен швед тілімен кездесетін оқиғасы негізінде құрастырылады, бұл тест жағдайын оқушылар үшін аз қорқынышты етуге бағытталған. 3-сыныпта тек швед тілінен және математикадан ұлттық тесттер өткізіледі. Тесттердің нәтижелері баға қою үшін пайдаланылмайды, себебі оқушылар 6-сыныпқа дейін баға алмайды. Ұлттық білім беру агенттігі мұғалімдерге оқушыларды бағалауға көмектесу үшін ұлттық тесттерге ұқсас тесттер ұсынады. Бұл тесттер кейде ұлттық тесттермен шатастырылады, бірақ олар міндетті емес және әртүрлі сыныптар мен пәндерге қолжетімді. Тесттер мен бағалау схемалары бірнеше рет тест күнінен бұрын интернетке тарап, кең ауқымда алдауға әкеп соқты. Мұндай жағдайларда ауыстыру тесттері қолданылады, бірақ Швед мұғалімдер одағы оларды ауыстырылмаған тесттермен салыстырғанда нәтижелері сәйкес келмейді деп айыптады, сондықтан олар Швеция статистикасының есептерінде қолданылмайды. Швецияның Ұлттық аудит басқармасы 2018 жылы «ұлттық тесттердің рұқсатсыз таралуы» тақырыбында есеп жариялады. Аудитте білім берудің ұлттық агенттігінің ұлттық тесттерді жүргізуге арналған жаңа нұсқаулары қанағаттанарлық деп танылды, бірақ олар тым кеш енгізілді. Есепте Швеция мектеп инспекциясына мектептердің осы жаңа нұсқауларды сақтауын қадағалау ұсынылды.

Зорлық-зомбылық туралы нұсқаулар

2014 жылы Ұлттық білім беру агенттігі қызметкерлерге қарулы зорлық-зомбылық оқиғалары кезінде қалай әрекет ету керектігі туралы нұсқаулар жариялады. 2012–2017 жылдар аралығында шведтік Еңбек ортасы басқармасының мәліметінше, мектептерде физикалық зорлық-зомбылық туралы хабарлар 129%-ға, ал қауіп-қатер туралы хабарлар 46%-ға өсті. Аталған есептерде тек қарулы зорлық-зомбылық емес, барлық физикалық зорлық-зомбылық пен қауіп-қатерлер де қамтылған.

Бастауыш білім берудің басқа түрлері

Бастауыш білім берудің түрлі нысандары бар, оның ішінде саам мектептері – жергілікті саам халқы үшін ерекше жағдайлармен, зиякерлік мүмкіндіктері шектеулі оқушыларға арналған арнайы мектептер, сондай-ақ есту қабілетінің жоқтығы сияқты басқа да мүгеліктігі бар оқушыларға арналған арнайы мектептер бар. Сонымен қатар, komvux – бастауыш немесе орта білім деңгейіндегі ересектерге арналған білім беру, және міндетті білім алудан өтпеген оқушыларға бағытталған дайындық курстары бар. Үйде оқытуға тек денсаулығының нашарлығы сияқты себептермен, қалыпты сынып оқуына қатыса алмайтын оқушыларға ғана рұқсат беріледі.

Жоғары орта білім

Жоғарғы сатыдағы мектеп, гимназия деп аталады, әдетте үш жылға созалады. Оқу мерзімі таңдамалы, бірақ 99% оқушылар қатысады (OECD 2018). Ол әртүрлі білім беру бағыттарымен 18 түрлі ұлттық бағдарламаға бөлінген. Жүйе курстарға негіделген, бір курстар бірнеше бағдарламада қолданылады. Ұлттық бағдарламалардың талаптарына сай келмейтін студенттер үшін де кіріспе бағдарламалар бар. Осы студенттердің көпшілігі швед тілін үйреніп жатқан иммигранттар. Бірақ дайындық бағдарламалары әдетте белгілі бір пәндер бойынша университет курстарын оқуға қажетті қосымша талаптарды да қанағаттандырады. 2018 жылы ұлттық бағдарлама бойынша оқыған студенттердің шамамен үштен бірі кәсіптік бағдарламаны, ал үштен екісі дайындық бағдарламасын таңдаған.

Ұлттық бағдарламалар тізімі (2018)
Ағылшын атауы Швед атауы Типі Студенттер саны Студенттердің үлесі
Әлеуметтік ғылымдар бағдарламасы Samhällsvetenskapsprogrammet Дайындық 55,438 19.2%
Табиғаттану бағдарламасы Naturvetenskapsprogrammet Дайындық 43,028 14.9%
Бизнес және экономика бағдарламасы Ekonomiprogrammet Дайындық 41,436 14.3%
Технология бағдарламасы Teknikprogrammet Дайындық 28,111 9.7%
Өнер бағдарламасы Estetiska programmet Дайындық 20,325 7.0%
Электр және энергия бағдарламасы El och energiprogrammet Кәсіптік 14,076 4.9%
Құрылыс және құрылыс салу бағдарламасы Bygg och anläggningsprogrammet Кәсіптік 12,534 4.3%
Көлік және транспорт бағдарламасы Fordons och transportprogrammet Кәсіптік 10,368 3.6%
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет бағдарламасы Vård och omsorgsprogrammet Кәсіптік 9,735 3.4%
Балалар және демалыс бағдарламасы Barn och fritidsprogrammet Кәсіптік 8,588 3.0%
Бизнес және әкімшілік бағдарламасы Handels och administrationsprogrammet Кәсіптік 8,489 2.9%
Табиғи ресурстарды пайдалану бағдарламасы Naturbruksprogrammet Кәсіптік 8,414 2.9%
Қолөнер бағдарламасы Hantverksprogrammet Кәсіптік 6,375 2.2%
Ресторан және тамақ бағдарламасы Restaurang och livsmedelsprogrammet Кәсіптік 4,861 1.7%
Индустриялық технология бағдарламасы Industritekniska programmet Кәсіптік 4,144 1.4%
Жылумен жабдықтау және жылжымайтын мүлік күтімі бағдарламасы VVS och fastighetsprogrammet Кәсіптік 3,322 1.2%
Қонақ үй және туризм бағдарламасы Hotell och turismprogrammet Кәсіптік 2,963 1.0%
Гуманитарлық бағдарлама Humanistiska programmet Дайындық 2,319 0.8%

Курстар

Барлық студенттер кем дегенде 2500 баллдық курстарды орындайды. Осы курстардың кейбіреулері барлық бағдарламадағы студенттер үшін ортақ. Бұл курстар келесі пәндер бойынша 1-деңгейлі курстар: ағылшын тілі, швед тілі, математика, дінтану, азаматтық құқық, табиғаттану және дене шынықтыру. Дайындық бағдарламаларында ағылшын, швед және математика курстары да негізгі курстар ретінде қосымша ұсынылады. Бағдарламаға қатысты және бағытқа қатысты курстар да бар. Бағытқа қатысты курстар – студенттер өз бағдарламаларында бағытты таңдау арқылы өзі таңдайтын курстар. Соңында, жеке таңдалған курстар – студенттің өз қалауынша таңдайтын курстар.

Құқықтық негіздеме

Жоғары орта білім алу үшін оқушы кәсіптік бағдарламаларда 16 пәннің 8-ін, ал дайындық бағдарламаларында 16 пәннің 12-сін сәтті аяқтауы керек. Сонымен қатар, оқушы математика, швед және ағылшын тілдерінен – үш негізгі пәннен де өтуі тиіс. 2018 жылы міндетті білім беруді аяқтаған оқушылардың 15,6%-ы жоғары орта білім беруге түсуге құқық бермейтін нәтижелер көрсетті. Міндетті білім беруді толық меңгермеген оқушылардың көп бөлігі ұлдар мен шетелдік азаматтардан болып табылады. Жоғары орта білім беруге түсуге құқығы жоқ оқушылар ұлттық бағдарламаларға түсуге көмектесетін кіріспе бағдарламасына (Introduktionsprogram) қатыса алады.

Кіріспе бағдарламалар

Кіріспе бағдарламалар ұлттық бағдарламаларға қатысуға құқығы жоқ студенттерге арналған, көбінесе швед, ағылшын немесе математика пәнінен емтиханды өтпегендіктен. Кіріспе бағдарламалардың түрлі нұсқалары бар, олардың ең көп таралғаны – швед тілін үйренетін иммигранттарға арналған тілдік дайындық курсы және жеке балама, бұл бағдарлама ұлттық бағдарламаларға қатысу шарттарына сай келмейтін студенттерге қатысу мүмкіндігін беруге бағытталған, толығымен жекелендірілген оқу жоспары.

Жоғары білім

Орта мектепті бітіргеннен кейін студенттер жоғары білім алу үшін университеттерге түсуге өтініш бере алады. Мемлекеттік университеттер мен университет колледждері жалпы академиялық бакалавр және магистр дәрежелерін ұсынады, олар көбінесе студенттерді аймақтық принцип бойынша тартады. Жоғары білім беру жүйесі жалпы академиялық бакалаврлар мен магистрлерден өзге, инженерлік, құқық және медицина сияқты салаларда кәсіби бакалавр және магистр дәрежелерін де ұсынады. Болон процесімен үйлесімді университеттер жүйесінен бөлек, жоғары кәсіптік білім беру жүйесі де бар, онда бизнес-қаржы, басқару, АТ, қонақжайлылық және туризм сияқты пәндер оқытылады.

Біліктілік дәрежесінің түрлері

Швеция дипломдары Болон процесіне, Еуропаның жоғары білім беру аясына енгізілген. Бұл жүйеде білім деңгейлері бакалавр, магистр және докторантураға сәйкес үш циклге бөлінеді. Швецияда әр цикл үшін әртүрлі ұзақтықтағы екі негізгі біліктілік, сондай-ақ бакалавр немесе магистр деңгейіндегі түрлі кәсіби білім беру бағдарламалары бар. Әртүрлі білім беру жүйелерінен алынған бағалар Еуропадағы басқа университеттермен салыстыру үшін Еуропалық кредиттерді тасымалдау және жинақтау жүйесіне (ECTS) аударылуы мүмкін.

Тілге қойылатын талаптар

Швециядағы жоғары білім бағдарламасына қабылдану үшін барлық үміткерлер швед және ағылшын тілдерінде белгілі бір деңгейде меңгергенін көрсетуі тиіс. Халықаралық үміткерлер үшін швед тіліндегі біліктілікті бағалау үшін Университет оқуларына арналған швед тіліндегі тест, ал ағылшын тіліндегі біліктілікті бағалау үшін Ағылшын тілін шет тілі ретіндегі тест немесе Кембридждің бірінші сертификаты емтиханы қолданылуы мүмкін.

SweSAT

Шведтік оқу қабілеті сынағы (Högskoleprovet) – Швецияда жоғары білімге түсудің бір жолы ретінде қолданылатын стандартталған тест. Тест математикалық және тілдік бөлімдерге бөлінеді, олардың әрқайсысы төрт тармақтан тұрады, жалпы саны 160 көп таңдаулы сұрақ. Ағылшын тіліндегі түсіну сынағынан басқа барлық бөлімдер швед тілінде өткізіледі. SweSAT арқылы курстарға немесе бағдарламаларға қабылдану үшін студенттер біліктілік талаптарын дербес орындауы тиіс.

Студенттік көмек

Швеция студенттері оқу кезінде Ұлттық студенттік көмек қорынан (CSN) көмек алады. CSN – Швеция үкіметінің білім алуға қаржылай көмек беруге арналған мемлекеттік органы. Ол Швецияда немесе шетелде оқитын студенттерге несие және гранттарды қамтиды. 2011 жылдың күзгі семестрінен бастап жоғары білім тек швед, Еуроодақ/Еуропалық экономикалық кеңістік және Швейцария азаматтары үшін ғана тегін.

Азық-түлікке қарсы жұмыс

Барлық университеттерде дискриминациялық жағдайларды қарау бойынша ережелер болуы міндетті. Сондай-ақ, олар теңдік омбудсменмен бірлесіп, қабылдау, оқу және емтихандардың әділдігін қамтамасыз етуге міндетті.

Жоғары кәсіптік білім беру

Орта білімнен кейінгі кәсіптік білім көбінесе бір-екі жылдық, нақты мамандыққа бағытталған бағдарламалардан тұрады, олардың үштен бірі теориялық білімді, ал бір бөлігі жұмыс орнындағы тәжірибеден құралады. Жоғары кәсіптік білім беру орындары студенттердің жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін жақсарту үшін түрлі жұмыс берушілермен ынтымақтасады. Бұл жүйе басқа жоғары білім беру түрлерінен тәуелсіз, себебі ол Болонья процесіне қатыспайды, бакалавр немесе магистр дәрежесін тағайындамайды (кәсіби біліктіліктерді растау дәрежелерінен басқа) және университеттер мен университет колледждерінде оқытылмайды.

Тәуелсіз мектептер

1990 жылдарға дейін Швецияда санаулы жеке мектептер болды, олардың көпшілігі оқу ақысы төленетін, пансиондық мектептер еді. Олардың ішінде Сигтунасколан және Лундсбергс мектебі ең танымал. 1992 жылы өткізілген маңызды білім беру реформасы, бастауыш және орта білім беретін жекеменшік мектептерге мемлекеттік мектептерге берілетін қаржы деңгейінде әр оқушыға мемлекеттік қаржы алуға мүмкіндік берді. Бұл мектептер «тегін мектептер» (friskolor) деп аталады, тәуелсіз мектептер ретінде танылады және 2008 жылы олардың саны 900-ге жуық болды. АҚШ-тағы чартерлік мектептерге немесе Ұлыбританиядағы академияларға ұқсас тәуелсіз мектептер, жергілікті муниципалитеттен түскен мемлекеттік қаржымен (skolpeng) қаржыландырылады, қаржыландыру мөлшері жазылған оқушылардың санына байланысты, дәл швед мемлекеттік мектептері сияқты. Осыған байланысты, олар студенттерді кемсітуге, қабылдау емтихандарын өткізуге немесе оқушылардан қосымша төлем алуға құқығы жоқ. Дегенмен, олар жеке қайырымдалықтарды қабылдауға құқылы. Өңірлік экономикалық айырмашылықтар әр муниципалитеттің бір оқушыға бере алатын қаржы мөлшеріне тікелей әсер етеді. Швецияда кез келген адам пайда табу мақсатындағы жеке мектеп немесе осындай мектептер желісін ашуға болады. Олардың көпшілігі балама педагогиканы (мысалы, Монтессори) немесе шетелдік/халықаралық, діни немесе ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға (мысалы, есту қабілеті бұзылғандар) арналған білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар, элиталық спортқа бағытталған бірнеше жоғары мектептер де бар. Internationella Engelska Skolan және Kunskapsskolan – ең ірі екі тәуелсіз мектеп желісі. 2008 жылы швед оқушыларының 10%-дан астамы тәуелсіз мектептерде оқыды.

PISA және PIRLS нәтижелері

Швеция 2008 жылы БҰҰ Балалар қорының балаларға арналған білім беру рейтингінде бірінші орынға шықты. 2015 жылы Швецияның Халықаралық студенттерді бағалау бағдарламасы (PISA) нәтижелері ЭЫДҰ орташа көрсеткіштеріне жақын болды. Швецияның баллдары 2006 және 2012 жылдар аралығында төмендеді, бұл көп талқыланды және «Альянс» пен Социал-демократиялық партияны қоса алған көптеген саяси партиялар үшін маңызды мәселе болды. 2015 жылғы PISA есебінде Швецияның баллдары 2006 жылы бағдарлама басталғаннан бергі алғашқы рет өсті. «Модераттық партия» мен Социал-демократиялық партия білім беруді жақсарту және болашақта PISA баллдарын арттыру үшін шаралар ұсынды. Швецияның төртінші сынып оқушыларының халықаралық деңгейдегі оқу деңгейін бағалау (Progress in International Reading Literacy Study, PIRLS) нәтижелері 2001 жылғы 561 балдан 2011 жылғы 542 балға дейін 19 балға төмендеп, 2016 жылы 13 балға көтерілді (555). Ұлттық білім беру агенттігінің есебінде Швеция мектептеріне иммигранттардың көптеп келуі, басқа Еуропа елдерімен салыстырғанда Швецияның баллдарының күрт төмендеуіне себеп болды делінген. Дегенмен, бұл нәтижелердің төмендеуіне толық түсінік бермейді. 2021 жылдың көктемінде «Expressen» газеті Ұлттық білім беру агенттігі жүргізген тестілеулердегі елеулі кемшіліктерді сипаттайтын бірнеше мақала жариялады. Тестілеу мақсатына қайшы келе, салыстырмалы түрде көп студенттер тестілеуден босатылып, нәтижелердің жақсаруын көрсетті. Білім министрлігінің бірнеше шенеунігі тестілеу әдістемесіне қатысты сұрақтар көтергеніне қарамастан, мұның қалай орын алғанына қатысты тергеу жүргізілуде. Кейбір депутаттар білім министрінің отставкаға кетуін талап етті, ол өз кезегінде тестілеуге жауапкершілікті мектеп басшылығына жүктеді.