Кіріспе
Айрис Луиза МакФетридж Тэден (туғанда Луиза МакФетридж; 12 қараша 1905 – 9 қараша 1979) – американдық авиацияның алғашқы дамуына үлес қосқан тұлға, көптеген авиациялық рекордтардың иегері және Бланш Нойеспен бірге Бендикс жүлдесін жеңіп алған тұңғыш әйел. 1980 жылы Арканзас авиация тарихи қоғамының Даңқ залына енгізілді.
Туған жері мен білімі
Луиза МакФетридж Арканзас штатының Бентонвилл қаласында дүниеге келді және Бентонвилл мемлекеттік мектептерінде білім алды. МакФетридж 1921 жылдан 1926 жылға дейін Арканзас штатының Файетвилл қаласындағы Арканзас университетінде журналистика, дене шынықтыру және медицинаға дайындық мамандықтарын оқыды.
Әуе қатынасы
1926 жылы МакФетридж Дж.Х.Ж. Тернер көмір компаниясында жұмыс істеді, оның маңызды клиенттерінің бірі Уолтер Бичке тиесілі Уичита қаласындағы (Канзас штаты) Travel Air Corporation болды. Бич МакФетриджді жақсы көріп, оған Сан-Францискода (Калифорния штаты) сату өкілі қызметін ұсынды, ол осы ұсынысты қабылдады. Оның жалақысына тегін ұшқыш сабақтары кірді және ол 1928 жылы ұшқыш куәлігін алды. Ол Огайо штаты лицензиясын алған алғашқы әйел ұшқыш атанды.
Неке
МакФетридж Герберт фон Таденмен танысты, ол АҚШ Армиясының Сигнал корпусының ұшқышы және инженері болған және алғашқы американдық толығымен металдан жасалған ұшақты, Thaden T 2-ні жасау жұмыстарында қатысты. МакФетридж пен фон Таден 1928 жылдың 19 маусымында Сан-Францискода неке қиды. 1929 жылға қарай Луиза Таден көлік ұшқышы куәлігіне ие болған төртінші әйелге айналды.
Жазбалар
Тэден авиация әлемінің маңызды тұлғасына айналып, көптеген әлемдік рекордтарды орнатты және көптеген ірі ұшу жарыстарында жеңіске жетті. 1929 жылы ол жеңіл ұшақтарда әйелдердің биіктік, төзімділік және жылдамдық рекордтарын бірдей қойған тұңғыш ұшқыш атанды. 1928 жылдың желтоқсанында Тэден 20 260 фут биіктігімен әйелдер арасындағы биіктік рекордын жаңартты. 1929 жылдың наурыз айында ол 22 сағат, 3 минут, 12 секундқа ұшып, әйелдер арасындағы төзімділік рекордын орнатты. 1933 жылы Халықаралық әуе жарыстарында Флоренс Клингенсмиттың қаза болғаннан кейін, 1934 жылы әйелдерге жыныстық дискриминацияға байланысты ұлттық әуе жарысына қатысуға рұқсат берілмеді.
Әйелдер әуелер арасындағы дерби
Таден Амелия Эрхарт, Панчо Барнс, Опал Кунц және Бланш Нойес сияқты авиацияның алғашқы қадамдамаларын жасаушылармен дос және бәсекелес болды. Таден 1929 жылы әйелдер арасындағы бірінші әуе дербиінде, сондай-ақ «Powder Puff Derby» деп аталған жарыста әріптестерін жеңді. Бұл әуе дербиі – сол жылы Ұлттық әуе жарыстары өткен Калифорния штатының Санта-Моника қаласынан Огайо штатының Кливленд қаласына дейінгі құрлықтық жарыс болды. Ол 1929 жылдың 13-20 тамызы аралығында өтті. Жарысқа жиырма әйел қатысты. Марвел Кроссон қаза тапты. Эрхарт Аризона штатының Юма қаласында ұшағын зақымдады, Барнс жолдан адасып Мексикаға ұшып кетті және бағытына оралуға тырылғанда ұшағын қиратты, ал Нойс Техас штатының үстінде ұшу кезінде өртке тап болды.
Ортаңғы мансап
1930 жылы Таден Питтсбург авиациялық индустриясының (жақында күйеуінің Таден металл ұшақ компаниясын сатып алған) қоғамдық байланыстар директоры болып жұмысқа орналасты және Пенсильвания авиация мектебінің әйелдер бөлімінің директоры болды. Сол жылы Таден мен Эрхарт әйел ұшқыштарға арналған "Тоқсан тоғыз" атты халықаралық ұйымды құруға қатысты. Таден ұйым президентігінен бас тартты, бірақ қазынашы және вице-президент қызметтерін атқарды. "Тоқсан тоғыз" ұйымы бүгінгі күнге дейін бар. 1935 жылы тағы бір әйел пилот-ұшқыш, Фиби Омли, Таденді Ұлттық әуе белгілеу бағдарламасының өңірлік өкілі болуға шақырды.
1936 жылы Бендикс трофейі жарысы
1936 жылы Таден әйелдерге ерлермен бәсекелесуге рұқсат етілген алғашқы жылы Бендикс Трофи жарысын жеңіп алды. Ол Нью-Йорк қаласынан Лос-Анджелес, Калифорнияға 14 сағат 55 минутта ұшып, жаңа әлемдік рекорд орнатты. Таңғажайып жеңісінде ол Beech C17R Staggerwing екіұшағымен ұшып, жарыс үшін арнайы жасалған екі қозғалтқышты ұшақтарды жеңді. Тағы бір ұшқыш, Лора Ингаллс, Lockheed Orion ұшағымен 45 минут айырмашылықпен екінші орынға ие болды. Бірінші жүлде 4500 доллар, ал әйелдер арасынан жеңіске жеткені үшін 2500 доллар сыйлық тағайындалды. 1936 жылғы 14 қыркүйекте Time журналында былай деп жазылды:
Таден мен Нойес пилоттары үшін 7000 долларлық ақшалай сыйлық ерлерді жеңуден алатын ләззаттан гөрі кем маңызды болды. АҚШ-та көлік лицензиясын алған алғашқы он әйелдің қатарында олар жылдар бойы авиацияның "жыныстар арасындағы шайқасында" жетекші күштер болды. 30 жастағы, құлпынай шашы бар миссис Таден 1927 жылдан бері ұшып келеді, әйелдер арасында жылдамдық, биіктік және төзімділік рекордтарын сақтайды, сондай-ақ 6 жасар ұлының анасы. Ол да, Нойес пилоты да Сауда министрлігі үшін әуе маркалаушы пилоттар ретінде тұрақты жұмыс істейді. Ұзын емес, қоңыр шашты миссис Нойес Джон Д. Рокфеллер ағаны ұшқан жалғыз пилот ретінде белгілі. Ұлттық әуе жарыстарында ерлер әрқашан әйелдерге көңіл көрсеткен, ал 1934 жылы оларды мүлдем жарыстан шығарған. Өткен аптада Таден мен Нойес пилоттары жарыстың ең маңызды екі оқиғасының бірінде жеңіске жеткендерін білгенде күлімдеп: "Әлдебір керемет нәрсе! Біз бұзаудың құйрығындай боламыз деп ойлағанбыз", - деді. Ол өзінің жетістіктері үшін әйелдерге берілетін авиацияның ең жоғары наградасы – Хармон кубогын жеңіп алды.
Авиациялық мансап
Таден Франсис Марсалиспен бірігіп, Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында Curtiss Thrush жоғары қанатты монопланымен 196 сағат ұшып, тағы бір төзімділік рекордын орнатты. Екеуі 78 рет әуеде отын құю маневрін жасады. Тағам мен суды басқа ұшақтан арқанмен түсіріп, оларға жеткізді. Бұл оқиға ұлттық назарды өзіне тартты және олар ұшақтан тікелей радио хабарларын жүргізді. 1937 жылы ол Ұлттық аэронавтика қауымдастығының Ұлттық хатшысы болып тағайындалды. Зейнеткерлікке шығар алдында ол Бич авиациялық корпорациясына фабрика өкілі және демонстрациялық ұшқыш ретінде қайта оралды.
Зейнеткерлік
1938 жылы Теден жарыстан шықты. Ол бір кезде Әуе сауда бюросымен бірге әуежайлар салуды ілгерілету үшін жұмыс істеді. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін көп ұзамай "Биік, кең және қорқынышты" атты естеліктерін жазды. Мемуарларынан өзге, ол авиациялық мәселелерге арналған көптеген газет және журналдарда мақалалар жазды. Таден әйелдердің "еркектерден жақсы ұшқыштар" екенін айтты. Оның автобиографиясының соңғы тарауы, "Асыл тәжірибе", 1973 және 2004 жылғы кітаптың қайта басылымдарынан алынып тасталды. Бұл әңгіме әйелдердің жауынгерлік қимылдарда қолданылуының антиутопиялық суретін көрсетеді. Ол Джулио Дуэ мен Уильям ("Билли") Митчеллдің стратегиялық бомбалау теориясын сынайтын маңызды тұжырымды қамтиды. Арканзас авиация тарихи қоғамы 1980 жылы Теденді Арканзас авиациялық даңқ залына алғашқы бес кіргеннің бірі ретінде сайлады.
Өлім
Тэден 1979 жылдың 9 қарашасында Солтүстік Каролина штатының Хай-Пойнт қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды.