Кіріспе
Жапон танка ақыны Йосано Акико (Shinjitai: 与謝野 晶子, seiji: 與謝野 晶子; 7 желтоқсан 1878 – 29 мамыр 1942) – жапондық автор, ақын, феминизмді дамытушы, бейбітшіл және әлеуметтік реформатор, Мейджи дәуірінің соңында, Тайшо және Шоуа дәуірінің басында қызмет еткен. Оның туған кездегі есімі Шо Хо (志やう) болған. Ол Жапонияның ең белгілі және ең даулы постклассикалық әйел ақындарының бірі.
Yosano Akiko (Shinjitai: 与謝野 晶子, seiji: 與謝野 晶子; 7 December 1878 – 29 May 1942) was the pen name of a Japanese author, poet, pioneering feminist, pacifist, and social reformer, active in the late Meiji era as well as the Taishō and early Shōwa eras of Japan. Her name at birth was Shō Hō (鳳 志やう). She is one of the most noted, and most controversial, post classical female poets of Japan.
Ерте өмір
Йосано Осака қаласының жанындағы Сакайдағы өркендеген саудагер отбасында дүниеге келді. 11 жасынан бастап ол отбасылық бизнесті басқаруға ең жауапты мүше болды, ол йокан – тәттілердің бір түрін өндіріп сатты. Кішкентай кезінен әдебиет оқуға құштар болған ол әкесінің мол кітапханасында көп оқыды. Орта мектепте оқып жүргенде «Myōjō» (Жарқын жұлдыз) поэзия журналына жазыла бастады және оның белгілі бір қатысушысы болды. «Myōjō» журналының редакторы, кейіннен оған үйленген Тэккан Йосано, оны танка поэзиясына үйретті, Осака мен Сакайға лекциялар оқуға және семинарлар өткізуге келгенде танысты. Жастық шағында Йосаноға қарама-қарсы жынысты адамдармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берілмеді, ол бұл жағдайды өзінің жасырын сексуалдық сезімдерінің себебі деп атады. Ол үйден жалғыз шығуға және басқа біреудің үйіне қанша рет кіргенін санауға рұқсат алған жоқ. Тұрмысқа шыққаннан кейін бала кезі туралы кері пікір білдіріп: «Балалық шағымның қаншалықты бұзылған, әділетсіз және қараңғы болғанын алғаш рет түсіндім», - деді. Тэккан Акикомен танысқанда үйленген еді, бірақ олар бір-бірін танысқаннан кейін бір жыл өткен соң әйелінен ажырасып, оған үйленді. Екі ақын Токио маңында жаңа өмір бастады. Олар 1901 жылы, Йосано 23 жасқа толғанда үйленді және 13 бала сүйді, олардың 11-і ересекке дейін жетті. Тэккан отбасылық өмірінде басқа әйелдермен де қарым-қатынас жасады, соның ішінде бұрынғы әйелімен де.
Мидарегами
1901 жылы Йосано өзінің алғашқы танка жинағын – «Мидарегами» (Танғылған шашы) жариялады. Онда 400 өлең болды және әдеби сыншылар оны көбінесе сынады. Сынға қарамастан, ол кеңінен оқылды және сол кездегі бостандық ойлы адамдар үшін нұрға айналды. Оның ең танымал алғашқы кітабы Мейдзи кезеңінің соңындағы басқа ешбір туындыдан айырмашылығы, дәстүрлі танка поэзиясына құштарлықпен жеке тұлғалық көзқарас әкелді. Көпшілігі – Акиконың Тэккан Йосаноға деген сезімдерін білдіретін махаббат өлеңдері. Осы жинақ арқылы ол өзінің бейнесін қалыптастырды және қазіргі Жапониядағы әйелдер дауысы үшін негіз жасады. Өлеңдерінде әйелдік ерекшелік, әсіресе әйел жазушы үшін ерекше және оның заманы үшін бұрын-соңды болмағандай жазылған. Дәстүрлі жапондық құндылықтарда әйелдердің жұмсақ және қарапайым болуы қажет деп есептеледі. Ешбір ақын танкада кеуде туралы жазған емес, бұл ақын Нобуцуна Сасакиді «қоғамдық моральды бұзды» және «құмар әйелге лайық сөздер айтты» деп журналда шабуыл жасауға итермеледі. «Мидарегами» жинағындағы мысалдар жалаңаш болу туралы түсінік жапондықтардың эротизм мен әйелдердің сексуалдылығына деген көзқарасын өзгертті. Осы уақытқа дейін әйелдердің кеудесі балаға сүт беру және аналықтың символы болды. Содан бері ол басқа бейнеге ие болды – табиғи сұлулық, әсіресе жас әйелдердің сұлулығы. Йосано Нишимура Исаку, Кавасаки Нацу және басқалармен бірге бастапқыда қыздар мектебі болған «Бунка Гакуин» (Мәдениет институтын) құруға көмектесті және оның алғашқы деканы және бас оқытушысы болды. Ол көптеген жас жазушылардың әдеби әлемде бекінуіне көмектесті. Ол әйелдердің біліміне өмір бойы қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ жапон классикаларын қазіргі жапон тіліне аударды, соның ішінде «Шиняку Гендзи моногатари» (Генджи туралы жаңадан аударылған әңгіме) және «Шиняку Эйга моногатари» (Гүлденген байлық туралы жаңадан аударылған әңгіме). Йосаноның кіші інісіне арнаған «Kimi Shinitamou koto nakare» (君死にたもうこと勿れ, Өлмеуіңді тілеймін) өлеңі әнге айналдырылды және соғысқа қарсы наразылықтың жұмсақ түрі ретінде қолданылды. Йосаноның кіші інісі императорлық армияда қызмет етіп, Порт-Артурды қоршауға алған күштерге қосылған еді. Бусидода император үшін өлу – ең жоғары құрмет саналды. Ағасының шаршаңқы мінезін білген Йосано, оның «адам оғы» болуға ерікті болуы мүмкін деген қорқынышқа берілді және оны толған анасын ойлауға шақырып, өлең жазуға талпынды. Ағасына жазған хатында Йосано: «Біздің ата-анамыз сені қылыш ұстатып, өлтіруге үйретті ме? Сен үшін Люйшун [Порт-Артур] бекінісі құласа да, құламайын да, несі маңызды?» – деп сұрады. Йосано «Кими» өлеңінде Бусидоның негізгі тұжырымын сынап, император үшін өлудің адам үшін ең үлкен құрмет екенін айтты, бірақ ол өзін ешқашан қауіпке тікелей ұшыратпағанын, басқалар үшін өлуді күткенін сарказммен атап өтті. Ресеймен соғысты мағынасыз және ақымақ деп атағаны үшін Йосано Жапонияның ең даулы ақынына айналды және үкімет оның өлеңін тыйым салуға тырысты. 1911 жылдың қыркүйегінде жарық көрген «Сейто» әдеби журналының алғашқы санында әйелдерге тең құқық беруді талап ететін «Таулар қозғалатын күн» атты өлеңі жарияланды. 1918 жылғы мақаласында Йосано «өз отбасыларының байлығы мен ықпалын қорғау үшін шынайы моральдық жүйені қабылдауға кедергі келтіретін биліктегі және әскери топты» айыптады. Олар жапон азаматтарының өмірін басқару үшін ескі тоталитарлық моральдық кодекстердің күші мен қағидаларын қолдануға асықты».
Феминисттік көзқарас
Акико Йосано жиі «Сейто» (Bluestocking) әйелдер әдеби журналына, сондай-ақ басқа да басылымдарға жазды. Оның көзқарастары бала тәрбиесіне бірдей қатысу, қаржылық тәуелсіздік және қоғамдық жауапкершілік идеяларына негізделген.
Қаржылық тәуелсіздік туралы
Акико Йосано аналардың үкімет көмегі арқылы қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізуімен келіспеді, мемлекетке тәуелділік пен еркектерге тәуелділіктің бір екенін айтты. "Әйелдің толық тәуелсіздігі" немесе "Жоши но теттей шита докуритсу" (女性の徹底した独立) атты эссесінде ол былай дейді: Егер ер адамның осындай экономикалық кепілдігі болса да, әйелде ол болмаса, оның некеге тұрудан және бала туудан бас тартуы керек. Егер әйел күйеуінің қаржысына сүйеніп тұрмысқа шығып, бала туса, тіпті олардың арасында махаббат болса да, ол оған экономикалық жағынан тәуелді болып, оның құлына айналады, әйтпесе ол ер адамның еңбегінің жемісін тоналайтын ұры болады. Бұл көзқарас сол кездегі көптеген жапон феминистерінің, тіпті Seitō-ның бес негізін қалаушыларының бірі Райчо Хирацуканың пікіріне қарама-қайшы келді. Райчо бұған қарсы шығып, көптеген әйелдердің қаржылық көмексіз өмір сүруі мүмкін емес екенін айтты.
Even if the male has this kind of economic guarantee, if the woman still lacks it, then she should avoid marriage and childbirth. If a woman depends on her man's finances for marriage and childbirth, even if there is a romantic relationship between them, then the woman is economically dependent on him and becomes the man's slave, or otherwise she is a thief who preys on the fruits of the man's labor. This viewpoint was diametrically opposed to many Japanese feminists' shared opinion at the time that the government should financially support mothers, including one of the five founders of Seitō, Raichō Hiratsuka. Raichō criticized this, saying that most women cannot realistically live without financial assistance.
Аналық туралы
Өзінің өмірінде он үш бала туғанына қарамастан, Йосано өзінің жеке басын тууды өзінің негізгі бөлігі деп санамағанын айтты. Ол әйелдіктің аналықпен толық теңестірілуі аналық қасиетті адамның басқа да қасиеттеріне қарағанда басымдыққа ие ететіндігіне алаңдаушылық білдірді. Менің ойымша, ана болуды абсолютті ету және ана болуды ең басты орынға қою, Элен Кей сияқты, әйелдердің өмірдің бетінде толқындар пайда болған кездегі сансыз үміт пен тілектердің арасында, әйелдерді ескі, шындықтан алыс ойлау тәсіліне ұстап тұру үшін қызмет етеді. Бұл сансыз тілектер мен рөлдерге жеке тұлға үшін бірдей құндылық болуы керек. "Акико бұл терминнің мағынасын қайта анықтап, оны азаттық құралы ретінде қабылдады. "Тазалық" енді ана құрсағын қорғауды білдірмейді; ол әйелдің жыныстық қатынасының толықтығы, әйелдің өзінің толыққандылығы, өзіне адалдық. Акико әйелді жыныстық объект ретінде қарастырудың және оның осы анықтаманы қабылдауының өзіндік сезімін баурап алуына әсер еткенін көрді." Бұл 1915 жылдың қаңтарында швед феминисі Эллен Кей мен Лев Толстойға жауап ретінде жазылған. Оның басты пікірінше, әйелдер аналық рөлді қабылдай алады, бірақ одан гөрі көп нәрсе болуға лайық: достар, жұбайлар, жапон азаматтары және әлемдік қоғамның мүшелері ретінде. Йосано ана болуды үкімет бақылауға алмауы керек деп санайды, себебі тіпті феминистік көзқарас бойынша да, ер адам үшін өмір сүруден ешқандай айырмашылық жоқ. Ол неке мен өмірді бірлесіп, ынтымақпен құру керек деп сенді, ал бір жынысты екіншісінен артық қоюдың барлық қатысушылар үшін "трагикалық салдарлары" болады. "Құрметті беттің өлімі" романында қытайлықтардың Жапонияға қарсы тұруы "ақылсыздық", өйткені Жапония – олар ешқашан жеңе алмайтын "жақсы көрші", сондықтан олардың қарсылығы бекер. 1932 жылдың маусымында жарық көрген "Жапония азаматтары, таңғы ән" атты өлеңінде Йосано Бушидоны толыққанды қабылдады. Ол Жапонияның бірінші Шанхай шайқасында император үшін қаза тапқан жапон сарбазын мақтап, оның денесі "адам бомбасы" ретінде жарылғанда қалай "шашырап" кеткенін сипаттады. Йосано өлеңін Бушидоны мадақтаумен аяқтады, жапон еркегінің "ең таза" әрекеті – император үшін шайқаста өлу екенін жариялады және Квантун армиясын Маньчжурияны жаулап алуда "жүз есе азап шегу" арқылы "компромистің жалған арманын қиратуға" шақырды. 1937 жылдан бастап Йосаноның өлеңдері Қытайға қарсы соғысты қолдады, ал 1941 жылы ол АҚШ пен Ұлыбританияға қарсы соғысты қолдады. 1942 жылы 63 жасында инсульттан қайтыс болды. Тынық мұхит соғысының ортасында болған оның өлімі баспасөзде көзден жасырын қалды, ал соғыс аяқталғаннан кейін оның шығармаларын сыншылар мен жұртшылық көбінесе ұмытты. 1950 жылдары "Кими" япондық мектептерде міндетті оқулыққа айналды, ал Нобусуке Киши үкіметіне қарсы, конституцияның 9-бабын жоюға ниеттенген идеалистік университет студенттерінің наразылық акциялары кезінде "Кими" студенттер үшін әнұранға айналды. Оның романтикалық, сезімтал стилі соңғы жылдары қайтадан танымал болды және оның ізбасарларының саны үнемі артып келеді. Оның қабірі Токиодағы Фучудағы Тама зиратында орналасқан.
This was written in response to Swedish feminist Ellen Key and Leo Tolstoy in her Taiyō magazine column, "One Woman's Notebook," in January 1915. Her main assertion is that women could accept roles as mothers, but exemplified more than that role: as friends, as wives, as Japanese citizens, and as members of the world. Yosano believed that motherhood is something that shouldn't be controlled by the government, as even in a feminist light, there is no real difference from living for a man. She believed that marriage and life should be done cooperatively, and that living with one gender over the other would have “tragic consequences” for all involved. In "Rosy Cheeked Death", the Chinese are "foolish" to resist Japan because Japan is a "good neighbor" whom they could never hope to defeat, making their resistance futile. In her poem "Citizens of Japan, A Morning Song" published in June 1932, Yosano embraced Bushido as she praised a Japanese soldier for dying for the Emperor at the First Battle of Shanghai as she described how the soldier "scatters" his body when he is blown apart as a "human bomb". Yosano ended her poem by praising Bushido, declaring that the "purest" act a Japanese man could perform was to die for the Emperor in battle and urged the Kwantung Army forward onward in the conquest of Manchuria "through suffering a hundredfold" to "smash the sissified dreams of compromise". Yosano's poems from 1937 onward support the war against China, and in 1941, she supported war against the United States and the United Kingdom. Yosano died of a stroke in 1942 at the age of 63. Her death, occurring in the middle of the Pacific War, went almost unnoticed in the press, and after the end of the war, her works were largely forgotten by critics and the public. In the 1950s, the Kimi was made mandatory reading in Japanese high schools, and during the protests led by idealistic university students against the government of Nobusuke Kishi, whose intention was to do away with Article 9 of the constitution, the Kimi became something of an anthem for the students. Her romantic, sensual style has come back into popularity in recent years, and she has an ever increasing following. Her grave is at Tama Cemetery in Fuchu, Tokyo.