Кіріспе

Билікке деген қажеттілік (nPow) – 1961 жылы белгілі психолог Дэвид МакКлелланд танымал еткен термин. МакКлелландтың ой-өрісіне Генри Мюррейдің пионерлік жұмысы ықпал етті, ол алғаш рет адамның негізгі психологиялық қажеттіліктері мен мотивациялық процестерін анықтаған (1938). Мюррей жетістікке жету, билік және байланыс қажеттіліктері сияқты қажеттіліктердің таксономиясын жасап, оларды біртілді мотивациялық модельдің контекстінде қарастырды. МакКлелланд Мюррейдің зерттеулерінен шабыттанды және адамзатқа қатысты осы теорияны зерделеу арқылы Мюррейдің теориясын одан әрі дамытуға көшті. МакКлелландтың "Жетістікке жетуші қоғам" кітабында nPow жеке адамның басшылық етуге деген ұмтылысын түсіндіруге көмектеседі. Оның еңбектерінде биліктің екі түрі бар: әлеуметтік және жеке.

Мюррейдің қажеттілік жүйесі

Генри Мюррей адамның қажеттіліктерін жүйелі түрде зерттеген алғашқы психологтардың бірі болды. 1938 жылы жарияланған "Адам тұлғасын зерттеулер" атты кітабында ол барлық адамдарға ортақ деп санайтын жиырма қажеттілікті анықтап, атады. Кейінгі зерттеулер Мюррейдің қажеттіліктері жүйесінің "Үлкен Бес" тұлғалық қасиеттерімен оң корреляцияда екенін көрсетті.

МакКелллендтің үш қажеттілік теориясы

1960 жылдары психолог Дэвид МакКлелланд Мюррейдің зерттеулерін дамытып, жұмыс ортасында адамның қажеттіліктерінің ықпалына назар аударды. Оның қажеттіліктер теориясы, көптеген адамдардың мінез-құлқына үш негізгі қажеттіліктің бірі әсер етеді: жақындыққа, жетістікке ұмтылыс немесе билікке құштарлық.

Тематикалық апперцепция сынағы

Адамның үш қажеттіліктің әрқайсысын қаншалықты сезінгенін анықтау үшін МакКлелланд тақырыптық апперцепция сынағын (ТАТ) қолданды, ол адамның санадан тыс қозғалыстарын, эмоцияларын, тілектерін және қажеттіліктерін анықтауға арналған. Тест барысында психолог адамға мағынасы белгісіз жағдайларды бейнелейтін бірнеше суреттерді көрсетеді және әр сурет бойынша әңгіме айтуын сұрайды. Психолог содан кейін осы әңгімелерді адамның білмейтін немесе жасыруға тырысатын тілектерін немесе мінез-құлқын анықтау үшін интерпретациялайды. Бірнеше эмпирикалық зерттеулер ТАТ-тың психикалық ауруды кездейсоқтан артық дәлдікпен анықтай алмайтынын көрсетті, ал Кронбахтың альфасымен өлшенген бағалаушылар арасындағы келісім (бір адамның нәтижелерін екі психологтың ұқсас интерпретациялау мүмкіндігі) төмен, әсіресе клиникашы тесттің бастапқы бағалау жүйесін пайдаланудың орнына субъективті интерпретация берген жағдайда. Дегенмен, ТАТ-ты қолдайтындар Кронбахтың альфасы аз сандық элементтері бар тесттер үшін жасанды түрде төмен дейді, және ТАТ адамды құрылымдық сауалнамаға қарағанда толығырақ және икемдірек сипаттай алады. Қарым-қатынасқа немесе жетістікке баға беретін адамдармен салыстырғанда, жоғары nPow көрсеткіші бар адамдар көбірек дауласуға бейім, топтық талқылауларда көбірек сенімділік танытады және өздерін әлсіз сезінгенде немесе жағдайды бақылай алмайтында көбірек көңілі толады. Олар басқаларды бақылауға мүмкіндік беретін немесе осындай лауазымды иеленуге және көзге түсетін тұтынуға қатысуға бейім.

Жеке тұлғалар үшін

Жоғары nPow көрсеткіші күш-қуатқа қатысты жұмыс орны аспектілеріне жоғары қанағаттанған ерлер мен әйелдер үшін үлкен мансаптық табысқа жетуді болжайды. МакКлелландтың өзінің зерттеулері жұмыс орнында жоғары nPow-тың артықшылықтарын көрсететін жағдайлық зерттеулерді қамтыды, әсіресе басқарушы лауазымдар үшін бәсекелесетін тәжірибелі қызметкерлер үшін. Типик мысалдың бірінде, қарым-қатынасқа деген қажеттілігі жоғары, билікке деген қажеттілігі төмен сатушы менеджерлікке көтерілгеннен кейін өнімділігі төмендеді. Ол тікелей тапсырмалар беруде қиындықтарға тап болды, нәтижесінде бағыныштылары нақты мақсаттар қоймағаны және жақсы жұмыс істегендерді марапаттамағаны туралы шағымданып айтты. Жұмыс орнынан тыс, жоғары nPow көрсеткіші оң және теріс нәтижелермен байланысты, нәтиже көбінесе адамның жауапкершілік сезіміне байланысты болады. Жауапкершілікті өлшеуде төмен көрсеткішпен біріктірілгенде, жоғары nPow көрсеткіші өзін-өзі құртуға алып келетін мінез-құлықтардың жоғары деңгейін болжайды, мысалы, шектен тыс ішімдік ішу және физикалық агрессия. Мұндай мінез-құлық белгілері бар ерлер ажырасуға, бөлек тұруға немесе әйелдеріне физикалық зорлық-зомбылық көрсетуге бейім. Алайда, орташа немесе жоғары жауапкершілік көрсеткіші бар адамдар үшін бұл байланыс жоғалады, олар әлеуметтік жетекшілік рөлдерді атқару сияқты оң нәтижелер туралы хабарлауға көбірек бейім.

Қоғам үшін

Жеке нәтижелер сияқты, билікке деген жоғары қажеттіліктің оң немесе теріс нәтижелерге әкелуі жеке тұлғаның басқа да қасиеттеріне, әсіресе жауапкершілік пен көңілжасымпаздыққа байланысты. Топ мүшесі пікір таластың тудыруы мүмкін, бұл топтық ойлаудың алдын алуға көмектеседі, немесе ол басқа топ мүшелерін қорқытып, ақылға қонымды ұсыныстардан бас тартуына себеп болуы мүмкін; белсенді менеджер өз командасын ынталандырып, жұмысын бағыттай алады, немесе олар өз бағыныштыларын қорқытып, манипуляциялауы мүмкін. Тіпті қауіпті әрекеттер, мысалы, ойсыз тәуекелге бару, белгілі бір шекте пайдалы болуы мүмкін: табысты қор брокерлері мен кәсіпкерлер көбінесе тәуекелге бейім болады.

Жынысы

Орташа есеппен, ерлер әйелдерге қарағанда билікке көбірек ұмтылыс жасайды, бұл биологиялық факторларға, әлеуметтік факторларға немесе олардың өзара әрекеттесуіне байланысты болуы мүмкін. Жыныс билікке деген қажеттіліктің сыртқы түрде көрінуіне де әсер етеді: ерлер ашуларын тікелей білдіруге, бақылау орнату үшін физикалық күш қолдануға немесе тәуекелді немесе ойсыз мінез-құлыққа бейім, ал әйелдер қарым-қатынас арқылы агрессия көрсетуге немесе өздерінің ашу-ызасын жасыруға көбірек дайын.

Қатысу қажеттілігі

Мюррейдің пікірінше, көптеген адамдарда, әсіресе қиын жағдайларда, жақындыққа деген қажеттілік өте күшті болады. Мюррейдің сенуінше, адамдар стрестік жағдайға түскенде, басқа адамның қасында болса, олар стресті аз сезінуі мүмкін. МакКлелландтың зерттеулерінде, жақындыққа қажеттілігі бар адамдар көбінесе танымал болмайды, себебі олар басқалар оларды қабылдамайды деген алаңдаушылықтан адамдар арасындағы жанжалдардан қашуға тырысады.