Кіріспе

жалпы мотивация

Ұйымдастырушылық мінез-құлық және өндірістік-ұйымдық психологияда ұйымдық міндеттеме – бұл жеке адамның ұйымға деген психологиялық байланысы. Ұйымдық ғалымдар ұйымдық міндеттемелердің көптеген ерекше анықтамаларын жасады, сондай-ақ оларды өлшеу үшін көптеген шкалалар әзірледі. Бұл жұмыстың көрнекті мысалы – Мейер мен Алленнің міндеттеме моделі, ол әдебиетте кең таралған міндеттеме анықтамаларын біріктіру мақсатымен жасалған. Мейер мен Алленнің моделі эмпирикалық деректермен сәйкес келмейтіні үшін сынға ұшырады. Бұл модель тұтынушылар мінез-құлқы сияқты салаларда толыққанды қолданылмауы да мүмкін. Мейер мен Алленнің моделі қандай мақсатқа қол жеткізуге тырысқандығы туралы пікірталас та болды. Осы зерттеулердің көптегені жұмыскерлердің өз жұмысына қанағаттануын арттыруға бағытталған, осы арқылы олар ұйымға адал болуына ықпал етуге тырысты. Ұйымдық міндеттеме жұмыс айналымы, ұйымдық азаматтық мінез-құлық және жұмыс өнімділігі сияқты жұсқа қатысты айнымалыларды болжайды. Рөлдік стресс, қабілеттілік беру, жұмысқа қауіпсіздік және жұмысқа орналасу мүмкіндігі, сондай-ақ басшылықты бөліс сияқты факторлар жұмыскердің ұйымға деген жауапкершілік сезімімен байланысты екені көрсетілді.

Міндеттеме үлгісі

Мейер мен Алленнің (1991) үш компоненттен тұратын міндеттеме моделі, міндеттемелердің әртүрлі психологиялық жағдайларға сәйкес келетін үш түрлі компоненті бар екенін көрсету үшін жасалды. Мейер мен Аллен бұл модельді екі себеппен құрды: біріншісі, қолданыстағы зерттеулерді түсіндіруге көмектесу, екіншісі, болашақ зерттеулер үшін құрылымдық негіз болу. Олардың зерттеуі негізінен ұйымдық міндеттемелерді зерттеуге бағытталған. Мейер мен Алленнің зерттеулері, қызметкердің ұйымға деген міндеттемесін сипаттайтын үш түрлі ой-шағылыс бар екенін көрсетті. Mercurio (2015) ұйымдық міндеттемелерге қатысты эмпирикалық және теориялық зерттеулерді қарастырып, бұл модельді кеңейтті. Mercurio эмоционалдық, яғни әсерлі міндеттемені ұйымдық міндеттеменің өзегі деп санайды.

Сезімталдық

Аффективті беріктік – қызметкердің ұйымға деген оң эмоционалдық байланысы. Мейер мен Аллен AC-ді ұйымдық беріктіктің "қалау" компоненті ретінде қарастырды. Аффективті беріктігі жоғары қызметкер ұйымның мақсаттарымен терең байланысты болады және ұйымның бір бөлігі болып қалуға ниетті болады. Бұл қызметкер ұйымға "қалағандықтан" беріледі. Осы беріктікке жас, еңбек өтілі, жыныс және білім сияқты түрлі демографиялық факторлар әсер ете алады, бірақ бұл әсерлер күшті де, тұрақты да емес. Мұндай факторлардың мәселесі – оларды байқауға болады, бірақ нақты анықтау қиын. Мейер мен Аллен мысал келтірді: "Еңбек өтілі мен беріктік арасындағы оң байланыс, жұмыс орнының жағдайы мен сапасының айырмашылықтарына байланысты болуы мүмкін", бұл тұжырым Канттердің (1968) бұрынғы жұмысына негізделген. Меркурио (2015) "аффективті беріктік – ұйымдық беріктіктің тұрақты, дәлелденген және маңызды сипаттамасы болып табылады" деді. Зейнетақы жинақтары сияқты экономикалық және әріптестермен достық байланыстар сияқты әлеуметтік шығындар – ұйым мүшелігінен айырылудың салдары. Бірақ жеке адам ұйымда қалудың оң жақтары жеткілікті деп санамайды, сонымен қатар басқа ұйым сияқты баламалардың болуын, жеке қарым-қатынастардың бұзылуын және ұйымнан кетуден туындайтын басқа да "қосымша факторларды" ескеруі керек. Мұның қиындығы – бұл "қосымша факторлар" бірден пайда бола бермейді, олар "жас және еңбек өтілімен қатар жинақталады". Осы беріктік компонентін зерттеуге қатысты жұмыстар.

Үш компонентті модельді сынға алу

Модель жасалғаннан бері, модельдің неге қол жеткізуге тырысып жатқанына қатысты концептуалдық сын айтылды. Атап айтқанда, үш психологтан – Омар Солингерден, Вуди Олфеннен және Роберт Роудан. Бүгінгі күнге дейін үш компонентті концептуалдық модель ұйымдық міндеттемелердің басты моделі болып саналады, себебі ол бұрынғы міндеттемелерді зерттеудің үш аспектісін біріктіреді (Беккер, 2005; Буканен, 2005; Кантер, 1968; Матью және Заджак, 1990; Моудэй, Портер және Стирс, 1982; Саланчик, 2004; Вайнер, 2004; Вайнер және Варди, 2005). Дегенмен, бірқатар зерттеулер модельдің эмпирикалық деректермен сәйкес келмейтінін көрсетті. Солингер, Олфен және Роу Элис Игли мен Шелли Чейкеннің кейінірек жасалған «Тәубелік-мінез-құлық моделі» (2004) көмегімен ТКМ-нің айналымды болжауға арналған модель екенін дәлелдеді. Олардың пікірінше, модель адамдардың ұйымда қалу себептерін – қалау, қажеттілік немесе міндеттеме арқылы түсіндіреді. Модель ұйымға қатысты көзқарас пен мінез-құлыққа қатысты көзқарас, яғни ұйымнан кету немесе қалуды араластырып алады. Зерттеушілердің ойынша, ұйымдық міндеттеме туралы бастапқы түсінікке қайта оралып, ұйымға деген көзқарас ретінде оны өлшеу керек. ТКМ айналымды болжаудың тиімді құралы болғанымен, бұл психологтар оны жалпы модель деп санамайды. Игли мен Чейкеннің моделінің жалпылығын ескеретінде, ұйымдық міндеттемелердің жалпы мағынасында ТКМ-ді олардың моделінің нақты бір бөлігі деп қарастыруға болады. Эмоционалдық міндеттеме мақсатқа (ұйымға) деген көзқарасқа тең болса, ал үздіксіз және нормативтік міндеттемелер қалу немесе кету сияқты күтілетін мінез-құлық нәтижелеріне қатысты әртүрлі концепцияларды білдіреді. Бұл тұжырым олардың ұйымдық міндеттемелерді ТКМ әртүрлі мақсатты және мінез-құлықты көзқарастарды біріктіретін модель ретінде қарастыратынын растайды, бұл олардың пікірінше, шатастыратын және логикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мінез-құлықтық модель ТКМ-де қарама-қайшылық көрінетін жағдайларды түсіндіруге көмектеседі. Атап айтқанда, эмоционалдық міндеттеме нормативтік және үздіксіз міндеттемеге қарағанда тиісті мінез-құлықпен және мінез-құлықтардың кең ауқымымен күшті байланысқа ие. Ұйымға (мақсатқа) деген көзқарас, қалу сияқты нақты мінез-құлыққа деген көзқарасқа қарағанда, мінез-құлықтың кең ауқымына қатысты. Зерттеулерінен кейін Солингер, Олфен және Роу 1993 жылғы Игли мен Чейкеннің мінез-құлық моделінің ұйымдық міндеттемелерді жалпы болжаушы ретінде қарастыруға лайықты балама модель екеніне сенеді, себебі ол ұйымдық міндеттемелерді жеке құрылым ретінде қарастырады, бұл өз кезегінде айналымнан басқа да әртүрлі мінез-құлықтарды болжауға көмектеседі.

Бес құрамдас міндеттеме моделі

Соңғы уақытта ғалымдар бес компонентті міндеттеме моделін ұсынды, бірақ ол өнімдер мен қызметтерді тұтыну контекстінде әзірленді. Бұл модель тұтыну ортасында өте маңызды екі қосымша өлшем – әдеттегі және мәжбүрлі міндеттемелерді ұсынады. Дегенмен, әдеттегі міндеттеме немесе инерция көптеген жұмыс орындарында да маңызды болуы мүмкін. Адамдар жұмысқа дағдыланады – күнделікті жұмыс, процестер және жұмыспен байланысты танымдық схемалар адамдардың жұмысқа жасырын міндеттемеге ие болуына әкелуі мүмкін, дәл тұтыну ортасында болатындай. Кейнингхэм және оның әріптестері қосымша түсініктер алу үшін жұмыс орындарындағы және тұтыну орындарындағы ТКМ-нің қолданылуын салыстырды.

Жұмыстан қанағаттанғандық

Жұмыстан қанағаттану – қызметкерлердің өз жұмысын қаншалықты ұнататынының көрсеткіші. Ғалымдар жұмыстан қанағаттануды соңғы ондаған жылдар бойы зерттеп келеді. Зерттеулер жұмыстан қанағаттанудың өлшемдерін, оның алғышарттарын және қанағаттану мен адалдық арасындағы байланысты анықтауға бағытталған. Қанағаттану әртүрлі демографиялық топтар бойынша – жыныс, жас, нәсіл, білім деңгейі және жұмыс тәжірибесі бойынша қарастырылған. Жұмыстан қанағаттану туралы көптеген зерттеулер адам мен орта арасындағы үйлесімділік парадигмасына негізделген. Жұмыстан қанағаттану маңызды зерттеу саласы болып табылады, себебі адамдардың жұмыстан кетуінің басты себептерінің бірі – қанағаттанбаушылық. Жұмысқа деген адалдық пен қанағаттану арасындағы қатынасқа арналған әдебиеттердің көп бөлігі қызметкерлер қанағаттанған жағдайда, олардың жұмысына деген адалдығы артатынын көрсетеді. Каллеберг (1990) АҚШ және Жапониядағы жұмысшылардың жұмысқа қатысты көзқарастарын зерттеді және Жапонияда жұмыстан қанағаттану мен ұйымға деген адалдық арасында 0,73, ал американдықтар арасында 0,81-ге жуық маңызды корреляцияны анықтады. Дирани мен Кучинке жүргізген зерттеу жұмыстағы адалдық пен жұмыстан қанағаттану арасындағы тығыз байланысты көрсетті, сондай-ақ қанағаттану адалдықтың сенімді болжауы екенін дәлелдеді. Қызметкерлердің жұмыстан қанағаттануы, әсіресе бөлшек саудада, тұтынушылардың қанағаттануы мен адалдығы арасындағы байланысты күшейте алады. "Шақыруды сезіну" Флорида университетінде жүргізілген зерттеу жеке тұлғаның өзінің мансабын "шақыру" ретінде қабылдауы мен жұмысына деген адалдық деңгейі арасында оң корреляция бар екенін көрсетті. Бұл зерттеу жұмысқа деген адалдық пен қатысушылардың өз жұмысындағы мағынаны қабылдауы арасындағы байланысты қарастырды. Қатысушылар "шақыруды сезіну", жұмыстан қанағаттану және жұмысқа деген адалдық салаларында тестіленді. Нәтижелер қатысушылардың "шақыруды сезінуі" мен жұмысқа деген адалдығы арасында орташа корреляция, ал "шақыруды сезінуі" мен жұмыстан қанағаттану арасында әлсіз корреляция бар екенін көрсетті.

Рөлдік стресс

Рөлдік өнімсіздіктер көптеген салдарға байланысты, олардың көбі жағымсыз және жұмыскерлердің әл-ауқатына және ұйымдардың жұмыс істеу тиімділігіне әсер етеді. Адамның өзара қайшы немесе қарама-қайшы талаптарды алу тәжірибесі (рөлдік қақтығыс) және/немесе жұмысын атқару үшін жеткілікті ақпараттың жетіспеуі (рөлдік беймәлімдік) рөлдік стрестің себептері болып табылады. Рөлдік беймәлімдік және қақтығыс жұмыскердің өнімділігін төмендетеді және жұмыскерлердің ұйымнан кету мүмкіндігін арттырады. Рөлдік қақтығыс пен беймәлімдік жұмыскерлердің жұмысқа қанағаттануы мен ұйымға адалдығын анықтайтын маңызды факторлар ретінде қарастырылады.

Құтқару

Жұмыс орнындағы қабілеттіліктерді арттыру тұжырымдамасы жылдар бойы әртүрлі анықтамаларға ие болды. Ол "жетекшілік арқылы қызметкерлерді жігерлендіру, әлсіздік сезімін азайту және ішкі мотивацияны арттыру арқылы өзіне сенімділікті күшейту" деп қарастырылған. Психологиялық тұрғыдан алғанда, қабілеттіліктерді арттыру – "ішкі мотивация, бақылау, құзыреттілік және мақсаттарға жетуге бағытталған жігерлену процесі" ретінде сипатталады. Қабілеттіліктерді арттырудың екі маңызды түсінігі бар. Біріншісі – Ұйымдық/Басқару теориясынан туындаған Құрылымдық қабілеттілік, ол істің аяқталуын қамтамасыз ету және ресурстарды жұмылдыру мүмкіндігі ретінде сипатталады. Екіншісі – Әлеуметтік психологиялық модельдерге негізделген Психологиялық қабілеттілік, ол қызметкерлердің өз жұмысы мен ұйымдағы рөліне қатысты психологиялық түсініктері мен көзқарастары ретінде сипатталады. Ахмад және авторлар тобы жүргізген зерттеу, қабілеттіліктерді арттыру мен жұмысқа қанағаттандыру және жұмысқа берілгендік арасындағы байланысты растады. Зерттеу Англияда және Малайзияда жұмыс істейтін медбикелерді қамтыды. Мәдени контексті ескере отырып, зерттеу қабілеттіліктерді арттыру мен жұмысқа қанағаттандыру/берілгендік арасындағы оң корреляцияны көрсетті.

Жұмыс орны мен жұмысқа орналасу мүмкіндігі

Де Куйпердің зерттеулерінде белгілі мерзімге шарт бойынша жұмыс істейтін немесе "уақытша жұмысшылар" санатындағы қызметкерлердің тұрақты жұмыспен қамтылғандарға қарағанда жұмыс орнының тұрақсыздығын сезіну деңгейі жоғары екені анықталды. Тұрақсыздық тұрақты қызметкерлердің жұмысына қанағаттануымен және ұйымға эмоционалдық байланысымен кері байланысты болды. Сондай-ақ, зерттеу жұмысқа қанағаттану мен ұйымға берілгендік пен тұрақты жұмыспен қамтудың тығыз байланыста екенін көрсетті.

Басшылықтың үлестірілуі

Hulpia және тағы басқалар жүргізген зерттеу мұғалімдер арасындағы басшылықты тарату мен басшылық қолдауының әсерін және оның жұмысқа қанағаттану мен ұйымдық беріктікке қалай әсер ететінін қарастырды. Зерттеу нәтижесінде ұйымдық беріктік пен басшылық командасының біртұтастығы және басшылық қолдауының деңгейі арасындағы тығыз байланыс анықталды. Бұрынғы сенімдерге сәйкес, мұғалімдердің жұмысқа қанағаттануы мен беріктігі жұмыстан қалу және кадр алмасумен кері байланысты болса, жұмыстағы жігер мен нәтижелерімен тура байланысты болды. Осы зерттеуде бір басшының (көбінесе директордың) мұғалімдердің жұмысқа қанағаттануы мен беріктігіне қалай әсер ететіні зерттелді. Зерттеу көрсеткендей, басшылықты «жетекшіден» мұғалімдерге және қызметкерлерге тарату арқылы жұмысқа қанағаттану мен ұйымдық беріктік, басшылықтың бір адамда шоғырланған жағдайына қарағанда жоғары болады. Тіпті басшылық рөлдері таратылғандығы туралы қабылдау болған жағдайда да, қызметкерлер жұмысқа қанағаттану мен беріктіктің жоғары деңгейін көрсетті.

Ұйымдастырушылық өзгерістерге ауысу

1990 жылдардың соңына қарай, көшбасшылар өз қызметкерлерінің ұйымға қаншалықты берілгенін – көбірек пе, азырақ па – түсінудің маңыздылығын сезінбеді. Әсіресе, ұйымға берілген адамдардың стратегиялық өзгерістерге онша құлшынбауы көңіл көшірді, ал мұндай өзгерістердің көпшілігі үміттерді ақтамады. Джон Мейер бұл мәселеге жауап ретінде ұйымдық өзгерістерге берілгендіктің моделін ұсынды. Жаңа модельде бұрынғыдай үш компонент сақталған, бірақ мінез-құлыққа қатысты берілгендікті бағалау шкаласы да қосылды: қарсылық, бейтараптық, мойынұсыну, ынтымақтастық және жақтау. Мейер оны тікелей атамаса да, мінез-құлыққа қатысты берілгендік туралы тәуелсіз зерттеулердің нәтижелері Оңтүстік Африкалық Леон Коэтсиден келген. Коэтси Гарвард кеңесшісі Арнольд Джадсонның қарсылықтан берілгендікке қарай өту моделін ғылыми айналымға енгізіп, 2011 жылға дейін оны жетілдіріп келді.