Кіріспе

Жұмысқа деген адамның көзқарасы

Жұмыстан қанағаттану, қызметкерлердің қанағаттануы немесе жұмыстан алған ләззат – жұмысшылардың өз жұмысына қаншалықты риза екендігін өлшейтін көрсеткіш, олар жұмыстың өзін немесе жұмыстың жекелеген аспектілерін, мысалы, жұмыстың сипатын немесе басшылықты ұнатады ма, жоқ па. Жұмыстан қанағаттануды танымдық (бағалау), эмоционалдық (немесе сезімдік) және мінез-құлқылық компоненттер арқылы өлшеуге болады. Зерттеушілер жұмыстан қанағаттанудың өлшемдері жұмысқа деген сезімдерді (эмоционалдық жұмыс қанағаттануы) немесе жұмыс туралы түсініктерді (танымдық жұмыс қанағаттануы) өлшеуде қаншалықты ерекшеленетінін атап өткен. Ұйымдық зерттеулерде ең көп қолданылатын анықтамалардың бірі – Эдвин А. Локк (1976) берген анықтама: жұмыс қанағаттануы – «өз жұмысын немесе жұмыс тәжірибесін бағалау нәтижесінде туындайтын жағымды немесе оң сезімдік күй» (1304 бет). Басқалары оны адамның өз жұмысына қаншалықты риза екендігі, яғни жұмысты ұнататынымен байланыстырады. Бұл жалпы деңгейде (адам жұмыстың барлық жағынан қанағаттанған ба) немесе аспектілер деңгейінде (адам жұмыстың әртүрлі жақтарына қанағаттанған ба) бағаланады. Сондықтан, эмоционалдық жұмыс қанағаттануы адамның жұмысынан алатын жалпы ләззат пен бақыттың деңгейін көрсетеді. Танымдық жұмыс қанағаттануы – жұмыстың әртүрлі аспектілерін объективті және логикалық тұрғыдан бағалау. Танымдық жұмыс қанағаттануы, егер ол жалақы немесе декреттік демалыс сияқты жұмыстың бір ғана аспектісін бағалауды қамтитын болса, бір өлшемді, ал егер жұмыстың екі немесе одан да көп аспектілері бір уақытта бағаланса, көп өлшемді болуы мүмкін. Танымдық жұмыс қанағаттануы жұмыстың нақты аспектілерінен туындайтын ләззат немесе бақыттың деңгейін бағаламайды, керісінше, жұмыс иесінің осы жұмыс аспектілерін өзі қойған мақсаттармен немесе басқа жұмыстармен салыстырғанда қаншалықты қанағаттанарлық деп есептейтінін анықтайды. Танымдық жұмыс қанағаттануы эмоционалдық жұмыс қанағаттануына қол жеткізуге көмектесе алады, бірақ екі ұғым да ерекше, міндетті түрде тікелей байланысты емес және әртүрлі себептері мен салдары бар.

Тарих

Жұмысшылардың жұмысқа қанағаттануын анонимді сауалнамалар арқылы бағалау 1930 жылдары кеңінен таралды. Осыған дейін қызметкерлердің көзқарасына қызығушылық туғанымен, жарияланған зерттеулердің саны аз болды. 1934 жылы Латэм мен Будворт зауыт қызметкерлерінің көзқарасын бағалау үшін жаңадан әзірленген көзқарас өлшеу техникаларын қолданған алғашқы психологтардың бірі болды. Олар сондай-ақ 1935 жылы Хоппок жұмыстың мәні және әріптестермен, басшылармен қарым-қатынастардың жұмысқа қанағаттануға тигізетін әсеріне назар аударған зерттеу жүргізгенін айтады.

Аффект теориясы

Эдвин А. Локктың әсер ету ауқымы теориясы (1976) жұмысқа қанағаттану модельдерінің ең танымалдарының бірі болып саналады. Бұл теорияның негізгі қағидасы – қанағаттану деңгейі жұмыстан не күтетін және жұмыста не алатын арасындағы айырмашылыққа байланысты анықталады. Бұдан әрі, теорияда жұмыстың нақты бір қырына берілетін құндылық (мысалы, лауазымдағы тәуелсіздік деңгейі) күтілімдер орындалғанда немесе орындалмағанда қанағаттанушылық/қанағаттанбаушылық деңгейін реттейді. Егер адам жұмыстың белгілі бір қырын бағалайтын болса, оның қанағаттануы сол қырына құндылық бермейтін адамға қарағанда күтілімдер орындалғанда оң, ал орындалмағанда теріс әсерге ұшырайды. Мысалы, егер А қызметкері жұмыс орнындағы тәуелсіздікті бағаласа, ал В қызметкері тәуелсіздікке бейжай болса, онда А қызметкері жоғары деңгейдегі тәуелсіздік ұсынатын лауазымда В қызметкеріне қарағанда көбірек қанағаттанады, ал тәуелсіздік аз немесе мүлдем жоқ лауазымда аз қанағаттанады. Бұл теория сондай-ақ, нақты бір қырының шамадан артық болуы жұмысшының сол қырына қаншалықты жоғары баға берсе, соншалықты күшті қанағаттанбаушылық сезімін тудырады деп мәлімдейді.

Диспозициялық тәсіл

Диспозициялық тәсіл адамдардың жұмысына қанағаттануға бейімділігінің әртүрлі екенін көрсетеді, яғни жұмысқа қанағаттану белгілі бір дәрежеде жеке қасиет болып табылады. Бұл тәсіл жұмысқа қанағаттанудың уақыт өте келе де, карьералар мен жұмыстар арасында да тұрақты болатынына қатысты дәлелдерге сүйене отырып, жұмысқа қанағаттануды түсіндірудің маңызды жолына айналды. Зерттеулер сондай-ақ, бөлек өскен бір жұп егіздің жұмысына қанағаттану деңгейінің ұқсас екенін көрсетеді. Диспозициялық тәсілдің ауқымын шектеген маңызды модельді 1997 жылы Тимоти А. Джадж, Эдвин А. Локк және Кэти С. Дурхам ұсынды. Джадж және авторлар жұмысқа қанағаттануға деген бейімділікті анықтайтын төрт негізгі өзіндік бағалау бар екенін дәлелдеді: өзіне деген құрмет, жалпы өзіндік тиімділік, бақылау орталығы және невротизм. Бұл модельде өзіне деген құрметтің (өз бағасының) және жалпы өзіндік тиімділіктің (өз қабілетіне сенудің) жоғары деңгейі жұмысқа қанағаттанудың артуына әкеледі. Ішкі бақылау орталығына ие болу (сыртқы күштердің бақылауына қарағанда, адамның өз өмірін бақылауға сенуі) жұмысқа қанағаттанудың жоғарылауына себеп болады. Соңында, невротизмнің төмен деңгейі жұмысқа қанағаттануды арттырады.

Сәйкессіздік теориясы

Керексіздік теориясының тұжырымдамасы – мазасыздық пен күйзелістің түпкілікті себебін түсіндіруге бағытталған. Өз міндеттерін орындамаған адам уайымға түсіп, жақсы атқармағаны үшін өкініш сезінуі мүмкін. Сондай-ақ, ол өз үміттері мен армандарына жете алмағаны үшін көңілі толуы мүмкін. Бұл теорияға сәйкес, әрбір адам белгілі бір қызмет үшін өзінің міндеттері мен жауапкершіліктерін біледі, және егер олар осы міндеттерді орындамаса, оларға жаза беріледі. Уақыт өте келе, бұл міндеттер мен жауапкершіліктер бірігіп, абстрактілі принциптер жиынтығын құрайды, ол өзіне-өзі басшылық ететін құрал ретінде қарастырылады. Міндетті немесе жауапкершілікті орындай алмаған жағдайда, мазасыздық пен уайым – басты реакциялар болып табылады. Бұл теория сондай-ақ, міндеттемелер орындалған жағдайда, мақтау, мақұлдау немесе махаббат сияқты сыйақылар болатынын түсіндіреді. Бұл жетістіктер мен ұмтылыстар да идеалды өзіне-өзі басшылық ететін принциптер жиынтығын құрайды. Бұл теорияда қанағаттану мен қанағаттанбаушылықтың себептері әртүрлі – мотивациялық және гигиеналық факторлар. Қызметкердің жұмысқа деген ынтасы оның бағыныштыларының жұмысқа қанағаттану деңгейімен тығыз байланысты. Мотивация – жеке және ұйымдық мақсаттарға жетуге итермелейтін ішкі күш ретінде қарастырылады. Мотивациялық факторлар – жұмыстың адамдарды орындауға ынталандыратын және қанағаттандыруды қамтамасыз ететін аспектілері, мысалы, жұмыстағы жетістіктер, танылу, мансаптық өсу мүмкіндіктері. Бұл ынталандырушы факторлар жұмыстың өзіне немесе атқарылып жатқан жұмыстың мәніне тән деп есептеледі. Жеке сұхбаттар сияқты сапалық әдістемелерді қолданған зерттеулер де бар.

Жұмыстың ерекшеліктері үлгісі

Хакман мен Олдхэм жұмыс ерекшеліктері моделін ұсынды, ол жұмыс ерекшеліктерінің жұмыс нәтижелеріне, соның ішінде жұмысқа қанағаттандыруға қалай әсер ететінін зерттеу үшін кеңінен қолданылады. Бес негізгі жұмыс сипаттамаларын жұмыстың мотивациялық потенциал көрсеткіші (МПС) құру үшін біріктіруге болады, оны қызметкердің көзқарасы мен мінез-құлқына жұмыстың қаншалықты әсер ететінін бағалау үшін пайдалануға болады. Жұмыстың МПС-і барлық адамдарға бірдей әсер етпейді. Жеке басқару, қиындықтарды қабылдау және жұмыс орнында жаңа дағдыларды дамытуға деген ұмтылысы жоғары адамдар жұмыс ерекшеліктеріне ерекше сезімтал. Модельдің негізін бағалайтын зерттеулердің мета-талдауы ЖЭМ-нің дұрыстығын растайды.

Байланыс жүктемесі мен жүктемесі

Қазіргі заманғы ұйымдағы адамның жұмысының ең маңызды аспектілерінің бірі – жұмыс барысында кездесетін коммуникациялық талаптарды басқару. Талаптарды коммуникациялық жүктеме деп сипаттауға болады, ол "адамның белгілі бір уақыт аралығында өңдеуі тиіс коммуникациялық ақпараттың қарқыны мен күрделілігін" білдіреді. Ұйымдағы адамдар коммуникациялық артық жүктемеге немесе жетіспеушілікке тап болуы мүмкін, бұл олардың жұмысқа қанағаттану деңгейіне әсер етеді. Коммуникациялық артық жүктеме "адамның қысқа мерзім ішінде тым көп хабарлама алуынан, бұл өңделмеген ақпаратқа әкелуі мүмкін, немесе адамның өңдеуі қиын күрделі хабарламалармен бетпе-бет кездесуінен" туындауы мүмкін. Әсерлі емес хабарлар әсер ету, алдау, тартымдылық, әлеуметтік ықпал және эмоционалдық жағдайлар тұрғысынан жеке қарым-қатынастарда орталық рөл атқарады. Жетекшінің әсерлі емес тікелейлігі олардың бағыныштыларымен жеке қарым-қатынасын күшейтуге көмектеседі, бұл жұмысқа қанағаттану деңгейіне әсер етеді. Жетекшілердің бағыныстыларымен әсерлі емес қарым-қатынас жасау тәсілі сөздік мазмұннан да маңызды болуы мүмкін (Teven, 156-б.).

Қызметкерді мойындау – тек сыйлықтар мен ұпайлар туралы емес. Бұл корпоративтік мәдениетті өзгерту, мақсаттар мен бастамаларды іске асыру және ең бастысы, қызметкерлерді компанияның негізгі құндылықтары мен сенімдерімен байланыстыру туралы. Стратегиялық қызметкерді мойындау, қызметкерлерді сақтап қалу мен ынталандыруды жақсарту ғана емес, сонымен қатар қаржылық жағдайға оң әсер ету үшін ең маңызды бағдарлама ретінде қарастырылады. Дәстүрлі тәсілге (сыйлықтар мен ұпайлар) қарағанда стратегиялық мойындаудың артықшылығы – компанияның стратегиялық мақсаттарын өлшенетін жолмен ілгерілетуге қабілетті маңызды бизнес-ықпалдаушы ретінде әрекет ету мүмкіндігі. "Көптеген компаниялар инновациялық болуға, жаңа өнімдерді, бизнес-модельдерді және жақсырақ жұмыс істеу жолдарын ойлап табуға ұмтылады. Алайда, инновацияға қол жеткізу оңай емес. Бас директор жай ғана бұйрық бере алмайды, содан кейін ол орындалады. Ұйымды мұқият басқару керек, сонда уақыт өте келе инновациялар пайда болады."

Психологиялық әл-ауқат

Психологиялық әл-ауқат (ПБА) – адамның өмірінің негізгі салаларына қатысты, "жеке тұлғаның психологиялық функциясының жалпы тиімділігі" ретінде анықталады: жұмыс, отбасы, қоғам және т.б. ПБА-ның үш анықтамалық қасиеті бар. Біріншіден, ол феноменологиялық құбылыс, яғни адамдар өзін бақытты деп санаса, бақытты болады. Екіншіден, әл-ауқат белгілі бір эмоционалдық жағдайларды қамтиды. Атап айтқанда, психологиялық жағдайы жақсы адамдар оң эмоцияларды жиі сезінеді, ал теріс эмоцияларды сирек бастан кешіреді. Үшіншіден, әл-ауқат – адамның өміріне жалпы қарағандағы жағдайды білдіреді. Бұл – жаһандық бағалау. Осы зерттеулер ПБА-ның жұмысқа қанағаттану мен жұмыстың нәтижелеріне тигізетін әсеріне бағытталған. Бір зерттеуде жұмысқа қанағаттану тек қана адамның жұмысына байланысты екендігі көрсетілген. Алдыңғы зерттеулер жұмыс ортасын ғана жұмысқа қанағаттанудың басты себебі деп қарастырған. Соңында, жұмысқа қанағаттануды (және оған тығыз байланысты жұмыстың өнімділігін) жақсырақ түсіну үшін, жеке тұлғаның ПБА-сын ескеру маңызды. 2000 жылы жарияланған зерттеулер ПБА мен жұмысқа қанағаттану арасындағы маңызды корреляцияны көрсетті (r = .35, p < .01).

Өлшеу

Жұмысқа қанағаттануды өлшеудің көптеген әдістері жеке баяндамаларға және көп өлшемді шкалаларға негізделген. Жылдар бойы бірнеше әдістер әзірленді, бірақ олар эмоционалдық немесе когнитивтік жұмысқа қанағаттану тұрғысынан нақты және ерекше ұғымдастырылуы бойынша әртүрлі. Олар психометриялық жарамдылығының ауқымы мен қатаңдығы жағынан да ерекшеленеді. Эмоционалды жұмысқа қанағаттанудың қысқаша индексі (BIAJS) – бұл төрт сұрақтан тұратын, жалпы эмоционалды қанағаттанудың когнитивтік емес, эмоционалдық аспектісін бағалайтын өлшем. BIAJS басқа жұмысқа қанағаттану өлшемдерінен ішкі сәйкестік сенімділігі, уақыт бойынша тұрақтылығы, конгруенттік және критериалды жарамдылығымен қатар, ұлттық ерекшеліктері, қызметтік деңгейі және жұмыс түрі бойынша инварианттылығын жан-жақты растауымен ерекшеленеді. Есептелген ішкі сәйкестік сенімділігі 0,81 мен 0,87 аралығында. Бұл өлшем адамның бес аспектідегі қанағаттануын бағалайды: жалақы, жоғарылау мүмкіндіктері, әріптестер, басшылық және жұмыстың өзі. Шкала қарапайым: қатысушылар берілген мәлімдемелер өз жұмысын дәл сипаттайды ма, жоқ па деген сұраққа «иә», «жоқ» немесе «шеше алмаймын» (сұрақ белгісімен белгіленеді) деп жауап береді. Жұмысқа қанағаттануды зерттеу (JSS) қанағаттануды тоғыз аспектіде өлшейді: жалақы, жоғарылау, басшылық, қосымша жәрдемақылар, шартты сыйақылар, жұмыс процесі, әріптестер, жұмыстың сипаты және байланыс. Мичиган ұйымдық бағалау сауалнамасының жұмысқа қанағаттану субшкаласы – жалпы жұмысқа қанағаттануды өлшеуге арналған үш сұрақтан тұратын өлшем. Ол зерттеушілер арасында кең таралған. Миннесота қанағаттану сауалнамасы (MSQ) 20 аспектіден және ішкі және сыртқы қанағаттану көрсеткіштерінен тұрады. Оның ұзақ және қысқа нұсқалары бар. Жұмысқа қанағаттанудың қысқаша индексі (SIJS) – жалпы көзқарастық жұмысқа қанағаттану баллдарын беруге арналған бес сұрақтан тұратын тегін өлшем. Ол бастапқыда 18 сұрақтан тұратын жұмысқа қанағаттану индексінен (IJS) алынған. SIJS ішкі құрылымы (яғни, өлшемділік, баллдардың сенімділігі және жыныс және елдер арасындағы өлшеу инварианттылығы), сондай-ақ басқа айнымалылармен (мысалы, АҚШ үлгілері, Бразилия және Португалия үлгілері, сабақтан қалу және жұмыстан кету сияқты) байланысы бойынша жақсы жарамдылық дәлелдерін көрсетті. Сонымен қатар, жұмысқа қанағаттану жеке тұлғалық айнымалылар мен жұмыстағы бұрмалаушылық мінез-құлықтың арақатынасын ішінара реттей алады. Жұмысқа қанағаттанудың ең маңызды болжауы – ұйымдық қолдау, одан кейін ұйымдық денсаулық. Оң психологиялық капитал да ұйымдық денсаулықпен байланысты, ол жұмысқа қанағаттанумен тығыз байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, жұмысқа қанағаттану мен өмірге қанағаттану арасында байланыс бар. Бұл байланыс өзара: өмірге қанағаттанған адамдар өз жұмысынан да қанағаттанады, ал жұмысынан қанағаттанған адамдар өмірге де қанағаттанады. 2016 жылы FlexJobs жүргізген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 97%-ы икемді жұмыс өз өмірлеріне оң әсер етеді деп санайды, 87%-ы стрессті азайтуға көмектеседі деп ойлайды және 79%-ы икемділік оларға салауатты өмір сүруге көмектеседі деп санайды. Сонымен қатар, 650 жұмыс істейтін ата-ананы қамтыған екінші сауалнамада жұмыс тәртібінің икемділігі адамдардың жеке денсаулығына оң әсер ететіні, сондай-ақ олардың романтикалық қарым-қатынастарын жақсартатыны және респонденттердің 99%-ы икемді жұмыс оларды жалпы алғанда бақытты етеді деп санайтыны анықталды. Алайда, кейбір зерттеулер жұмысқа қанағаттану өмірге қанағаттанумен айтарлықтай байланысты емес екенін көрсетті, егер басқа айнымалылар, мысалы, жұмыстан тыс қанағаттану және өзіндік бағалау ескерілсе. Ұйымдар үшін маңызды тұжырым – жұмысқа қанағаттанудың жұмыс өнімділігімен салыстырмалы түрде нашар байланысы бар. Бұл зерттеушілер мен бизнес үшін маңызды ақпарат, өйткені қанағаттану мен жұмыс өнімділігінің тікелей байланысты деген идея бұқаралық ақпарат құралдарында және кейбір академиялық емес басқару әдебиеттерінде жиі айтылады. Жақында жүргізілген мета-талдау көрсеткендей, жұмысқа қанағаттану мен өнімділік арасындағы байланыс күрт төмен. Сонымен қатар, мета-талдау жұмыс күрделілігі жұмысқа қанағаттану мен өнімділік арасындағы байланысты реттей алатынын көрсетті, яғни жоғары күрделі жұмыс орындарында қанағаттану мен өнімділік арасындағы байланыс төмен немесе орташа күрделі жұмыс орындарына қарағанда жоғары. Сонымен қатар, бір ұзақ мерзімді зерттеу көрсеткендей, жұмысқа қанағаттану жұмыстағы көңіл күйге байланысты ең күшті болжауы болып табылады, бұл жұмысқа қанағаттану мен ұйымдық міндеттемелерді арттыру сабақтан қалу мен жұмыстан кету ниеттерін азайту үшін тиімді стратегиялар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, жұмыстан кету ниетінің өзі өнімділікке, ұйымдық бұрмалаушылыққа және ұйымдық азаматтық мінез-құлыққа теріс әсер етуі мүмкін. Қысқасы, қанағаттану мен өнімділік арасындағы байланыс көбінесе айтылатыннан гөрі күрделірек және көптеген жұсқа байланысты факторларға тәуелді, ал «бақытты жұмыскер – өнімді жұмыскер» деген тұжырым ұйымдық шешімдердің негізі болмауы керек. Мысалы, қызметкердің жекелігі өнімділік тұрғысынан жұмысқа қанағаттанудан да маңызды болуы мүмкін. Жұмысқа қанағаттану сонымен қатар ауыр психикалық аурулары бар адамдар арасында жұмыстың қысқа мерзімділігіне әсер ететіні анықталды.