Кіріспе

Әрекет ету туралы шешім қабылдаудың танымдық процесі – қалау, сондай-ақ ерік немесе ниет деп те аталады. Бұл жеке адамның белгілі бір іс-әрекетті таңдап, оған бекінуімен байланысты танымдық процесс. Ол мақсатқа бағытталған күш-жігер ретінде анықталады және адамның негізгі психологиялық функцияларының бірі болып табылады. Басқаларына сезім (немесе эмоция), мотивация (мақсаттар мен күтулер) және таным (ойлау) жатады. Волициялық процестер саналы түрде қолданылуы мүмкін, ал уақыт өте келе олар әдеттерге айналып автоматтандырылуы да мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы түсініктер қалауды саналы әрекетті бақылау процесі ретінде қарастырады, ол автоматтандырылуы мүмкін (мысалы, Heckhausen және Kuhl; Gollwitzer; Boekaerts және Corno еңбектерін қараңыз).

Шолу

Көптеген зерттеушілер ерік-жігер мен ерік күшін бір процестің ғылыми және күнделікті тұрмыстық терминдері ретінде қарастырады. Адам бір нәрсе жасауға шешім қабылдаса, бұл күй "имманентті ерік" деп аталады. Біз қандай да бір таңдау жасағанда, бұл әрекет эманентті, атқарушы немесе императивті ерік деп аталады. Имманентті немесе орнықты таңдау күйі бірнеше әрекеттерді бақылап немесе басқарғанда, бұл күй басым ерік деп аталады. Бағынышты ерік – басқарушы немесе басым ерік-жігердің көздеген мақсатын іске асыратын нақты таңдау әрекеттері. Гари Кильхофнердің "Адам қызметінің моделі" кітабында ерік – адамның мінез-құлқына әсер ететін үш кіші жүйенің бірі. Бұл модельде ерік – адамның құндылықтарын, мүдделерін және жеке өзінің тиімділігін (жеке себептемесін) жеке өнімге қатысты білдіреді. Курт Левин мотивация мен ерік-жігердің бір екенін айтады, ал XIX ғасыр психологы Нарцисс Ах олардан өзгеше пікір білдіреді. Ах мотивация мен ерік-жігерді ажырататын белгілі бір құштарлық шегі бар екенін ұсынды: егер құштарлық осы шектен төмен болса, ол мотивация, ал шектен асқанда ерік-жігерге айналады. Генрих Брух және Сумантра Гошалдың "Іс-қимылға бейімділік" кітабында да ерік-жігер (ерік күші) мотивациядан ажыратылады. Осы модельді қолдана отырып, олар адамдардың міндеттерге қатысты әртүрлі деңгейдегі бейімділігін мотивациядан (эмоция) ерік-жігерге (шешімге) дейінгі ниет шкаласында өлшеу арқылы бағалауды ұсынады. Импульсті бақылау (мысалы, Куль және Гекхаузен) және білім беру (мысалы, Корно) тақырыптарындағы талқылаулар да мотивация мен ерік-жігерді ажыратады. Корноның моделі ерік-жігерді өзін-өзі реттеу процестерімен байланыстырады.