Кіріспе
20-21 ғасырлардағы конфуцийшілдіктің қайта жандану қозғалысы
the 20th century movement
New Confucianism is an intellectual movement of Confucianism that began in the early 20th century in Republican China, and further developed in post Mao era contemporary China. It primarily developed during the May Fourth Movement. It is deeply influenced by, but not identical with, the neo Confucianism of the Song and Ming dynasties. Its philosophies have emerged as a focal point of discussion between Confucian scholars in mainland China, Taiwan, Hong Kong, and the United States.
20 ғасырдың қозғалысы
the 20th century movement
New Confucianism is an intellectual movement of Confucianism that began in the early 20th century in Republican China, and further developed in post Mao era contemporary China. It primarily developed during the May Fourth Movement. It is deeply influenced by, but not identical with, the neo Confucianism of the Song and Ming dynasties. Its philosophies have emerged as a focal point of discussion between Confucian scholars in mainland China, Taiwan, Hong Kong, and the United States.
Жаңа конфуцийшілдік – 20 ғасырдың басында Республикалық Қытайда басталып, Маодан кейінгі заманауи Қытайда одан әрі дамыған конфуцийшілдіктің интеллектуалдық қозғалысы. Ол негізінен 4 мамыр қозғалысы кезінде қалыптасты. Бұл қозғалыс Сонг және Мин династияларының неоконфуцийшілдігіне зор ықпал еткенімен, одан толығымен өзгеше. Оның философиясы Қытай материгі, Тайвань, Гонконг және АҚШ-тағы конфуцийшіл ғалымдар арасындағы пікірталас орталығына айналды.
the 20th century movement
New Confucianism is an intellectual movement of Confucianism that began in the early 20th century in Republican China, and further developed in post Mao era contemporary China. It primarily developed during the May Fourth Movement. It is deeply influenced by, but not identical with, the neo Confucianism of the Song and Ming dynasties. Its philosophies have emerged as a focal point of discussion between Confucian scholars in mainland China, Taiwan, Hong Kong, and the United States.
Тарих
Жаңа конфуцийшілдердің бірінші буыны (1921–1949 жж.) төртінші мамыр қозғалысына және конфуциандыққа қарсы иконокластық көзқарасқа жауап ретінде пайда болды. Конфуцийшілдік ғылыми емес және қазіргі Қытайдың дамуына кедерілді деп сынға ұшырады. Осы кезеңдегі көрнекті тұлғалардың бірі – Сюнь Шили есімді ғалым, ол жастық шағында буддизмді терең зерттеген, бірақ кейін конфуцийлік философиялық құрылымды реформалауға ұмтылды. Ван Янмин мектебінен үлгі алып, Сюнь жаңа конфуций қозғалысы үшін метафизикалық жүйе құрды және қытай білімі батыс білімінен артық деп сенді. Тағы бір тұлға, Фэн Юлан, Чжу Сидің неоконфуцийшілдік мектебінен бастау алып, қазіргі батыс философиясының сұрақтары мен әдістеріне байланысты қытай философиясын жаңғыртуға тырысты. 1949 жылы Қытайда коммунистік режим орнағаннан кейін, көптеген жетекші зиялылар Тайвань, Гонконг және АҚШ-қа көшіп кетті. Бұл екінші буынға (1950–1979 жж.) Тан Цзюньи, Му Цонсан және Сюй Фугуан сияқты тұлғалар жатты; олардың үшеуі де Сюнь Шилидің шәкірттері болды. Му, әсіресе, классикалық қытай философиялық дәстүрлеріне бекініп, Иммануил Канттың көп жағынан Батыс Конфуцийі екенін айтты. Бұл үшеуі Цян Мумен бірлесіп Гонконгте Жаңа Азия колледжін құрды. Жаңа Азияның ең белгілі түлектерінің бірі – Юй Инси. 1958 жылы Чжан Цзюньмаймен бірге олар өздерінің сенімдерін бекітіп, философиялық қозғалысына назар аудару мақсатында «Жаңа конфуцийлік манифест» жариялады. ХХІ ғасырдың басында Қытайдан тыс жаңа конфуций қозғалысының ең көрнекті өкілдері Му Цонсанның шәкірттері болды. Олардың ішіндегі ең танымалдарының бірі – Ту Вэймин, конфуцийшілдіктің үш дәуірін атап көрсетті: классикалық, Ханьға дейінгі конфуцийшілдік, Сун-Мин неоконфуцийшілдігі және жаңа конфуцийшілдік. Бұл үшінші буын конфуцийшілдікті Азияға жат емес контексттерде, мысалы Бостон конфуцийшілдігі және Wm. Теодор де Бари сияқты батыс ғалымдары арқылы орнықтыруға үлкен үлес қосты.
Конфуций дінінің жаңа түрі
1978 жылдан кейін Дэн Сяопиннің реформалар мен ашылу саясатынан соң Конфуций философиясы Қытай материгінде қайта жанданды. Бастапқыда Цзян Цин басқарған «Материктік жаңа конфуциандықтар» ағыны, Му және басқалар дамытқан «Шетелдік жаңа конфуциандықтардан» өзгешеленді. Цзянның сөзіне қарағанда, конфуцийшілдік ойды «Ақыл-ой конфуциандығы» және «Саяси конфуциандық» деп екі бағытқа бөлуге болады. Оның пікірінше, конфуцийшілдік мың жылдан астам уақыт бойы саяси конфуциандығының есебінен ақыл-ой конфуциандығымен шектелген, нәтижесінде Конфуцийдің нағыз ойы «бүтіндей болмай» қалған. Цзян конфуцийшілдік ойының басты мақсаты ретінде саяси заңдылықты қайта орнатуды, конфуцийлік конституциялық құрылымдарға қайта назар аударуды және конфуцийшілікті мемлекеттік дін ретінде бекітуді ұсынады. Басқа «Материктік жаңа конфуциандықтар» конфуцийшілікке қатысты көбірек либералды саяси көзқарастарды талқылады. Пекиндегі Әлемдік діндер институтының ғалымы Чэнь Минг осы бағытта жетекші рөл атқарды. Чэнь қазіргі қытай қоғамының үш маңызды мәселесіне – саяси жаңару, мәдени ерекшелік және діни сенімге – шешім табу конфуцийшілдіктің міндеті екенін жазды. Цзянның «Шетелдік жаңа конфуциандықтардың» метафизикалық басымдылығына қарсылығымен келісе отырып, Чэнь конфуцийшілдікті американдық үлгідегі азаматтық дін ретінде қарастыру қажет екенін, оның демократиямен үйлесімді екенін және саяси өмірдің ресми мемлекеттік дінсіз діни сипатқа ие болуы мүмкін екенін айтады.
Терминология
Ағылшын тіліндегі осы қозғалыстың аудармасы көбінесе жаңа конфуциандық деп аталады, ал қытай тілінде әртүрлі аудармалар қолданылады. Тайваньдық көптеген авторлар осы қозғалыстың Сун-Мин неоконфуциандығымен байланысын көрсету үшін қазіргі заманғы жаңа конфуциандық (немесе ) терминін пайдалануға бейім. Жаңа конфуциандық – батыс және шығыс философиясының метафизикалық идеяларын қолданатын саяси, этикалық және әлеуметтік философия. Ол үш буынға бөлінеді, ал негізін қалаушы бірінші буын философтары ретінде Сюн Шили мен Фэн Юлан есімдері аталады. Екінші буынға Сюнның шәкірттері – Моу Зонгсан, Тан Цзюньи және Сюй Фугуан кіреді. Үшінші буын бұрынғы буындар сияқты жеке тұлғалармен анықталмайды, ол 1980 жылдан бергі жаңа конфуциандық ретінде қарастырылады. Сюн және оның ізбасарларының конфуциандықты қайта құруға жасаған әрекеттері жаңа конфуциандыққа қытайша xīn rú jiā деген ат берді.
Шыңшылы
Шыоң Шили (1885–1968 жж.) XX ғасырда конфуциандықты жаңа конфуциандық ретінде қайта жаңғырту негізін қалаушы ойшыл ретінде кеңінен танымал. Қазіргі заманда ол бұрынғы Коммунистік партияның бас хатшысы Ху Цзиньтаоның 2000 жылдардың ортасында жасаған Ғылыми даму тұжырымдамасының маңызды бөлігіне айналды, бұл тұжырым 2005 жылғы Ұлттық халық конгресінде Ху Вэнь басқаруымен қайтадан енгізілді. Бұл философия Қытайдың материктік бөлігінде экономикалық өсімнің тежелмеуінен туындаған әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздіктің күшеюіне жауап ретінде қарастырылады, бұл әлеуметтік қақтығыстарға әкеп соқты. Сондықтан басқару философиясы экономикалық өсімнен гөрі қоғамның жалпы тепе-теңдігі мен үйлесімділігіне қарай өзгерді. Орташа дәулетті қоғам құрумен бірге, бұл биліктегі коммунистік партияның ұлттық мақсаттарының бірі болды. "Үйлесімді қоғам" идеясын ілгерілету Ху Цзиньтаоның басқару философиясының оның ізашарларынан ерекшеленгенін көрсетті. 2011 жылы өкілеттігінің соңына қарай Ху бұл идеологияны халықаралық деңгейге жеткізіп, халықаралық бейбітшілік пен ынтымақтастыққа баса назар аударды, бұл "үйлесімді әлемге" алып келеді деп есептеледі. Худың ізбасары Си Цзиньпин басқаруы бұл философияны азырақ қолданды. Кейбір ғалымдар, атап айтқанда Ян Сюэтун мен Дэниел А. Белл, Қытайда және басқа елдерде цензура сияқты меритократиялық конфуций институтарын жаңа конфуций саяси бағдарламасының бір бөлігі ретінде қайта жаңғыртуды жақтады. Басқалары (мысалы, Яна С. Роскер) конфуциандықтың дәстүрлі ойдың біртұтас немесе тоқталған саласы емес екенін, керісінше, қазіргі идеологиялар өздерінің еркімен және таңдаулы түрде пайдалана алатын әртүрлі ағымдарды қамтитынын атап көрсетеді, олар мемлекеттік билікті заңдастыру функциясымен сипатталады. Гармония тұжырымының тарихи дамуын ескере отырып, философиялық дәстүрлердің қаншалықты дәрежеде тарихи болжамдарға негізделгенін және олар қазіргі кезеңнің идеологиялық және саяси талаптарының өнімі ме екенін сұрауымыз керек.