Кіріспе
Оңтүстік Даунс – Англияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы борлы төбелер тізбегі. Бұл тізбек Англияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы округтерге созылып, Хэмпшир графтығындағы Итчен аңғарынан басталып, шығысында Истборн Даунленд иелігіндегі Бичи Хедке дейін жетеді. Даунстың солтүстік жағы тік жармен шектелген, одан Уэльд аймағына қарай кең көрініс ашылады. Оңтүстік Даунс ұлттық паркінің аумағы борлы төбелердің өзінен әлдеқайда үлкен және Велдтың көп бөлігін қамтиды. Оңтүстік Даунс – жақыннан кесілген шөптесін және құрғақ аңғарлары бар борлы төбелермен сипатталады, сонымен қатар Англиядағы ең маңызды борлы ландшафттардың бірі саналады. Бұл төбелер Англияның оңтүстігіндегі төрт негізгі борлы аймақтың бірі болып табылады. Оңтүстік Даунс Оңтүстік-Шығыс Англияның басқа аймақтарымен салыстырғанда сирек қоныстанған, бірақ Брайтон мен Хоув сияқты ірі теңіз жағалауындағы курорттар борлы төбелерге кең аумақты қалалық енуге себеп болды. Оңтүстік Даунс ежелгі заманнан бері адамдарға мекен болған, ал кейбір кезеңдерде халық саны өте көп болды, әсіресе римдік-британдық кезеңде. Мұнда тарихи ескерткіштер мен археологиялық қалдықтардың бай мұрасы сақталған, олардың ішінде қорғаныс орындары, обалар және егістік шекаралары бар. Оңтүстік Даунс экологиялық сезімтал аймағында отыз жеті ерекше ғылыми маңызы бар жер орналасқан, оның ішінде борлы шалғындық алқаптарының үлкен бөлігі бар. Ғасырлар бойы қойларды (әсіресе Саутдаун тұқымын) борлы топырақта жаю және қояндардың шөптерін жеуі нәтижесінде бүгінгі Оңтүстік Даунсқа тән, жақсы, қысқа, серпімді шөптесін пайда болды. ХХ ғасырдың ортасына дейін төбелердегі шаруалар «қой және дәнді дақыл шаруашылығы» деп аталатын жүйені қолданды: ауыл тұрғындарының қойлары белгілі бір дәнді дақыл алқаптарына шектеліп, олардың құнарлылығын арттыратын, содан кейін төбелерге жайылуға жіберілетін. Алайда, 1940 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отандық азық-түлік өндірісін арттыру мақсатындағы мемлекеттік шаралар (1950 жылдарға дейін жалғасты) көптеген шалғындық алқаптардың егістікке айналуына әкеп соқты, бұл ландшафт пен экологияны түбегейлі өзгертіп, биологиялық әртүрліліктің көп бөлігін жоғалтты. Соның салдарынан, соғысқа дейін шығыс Даунстың 40-50% -ы шалғындық алқаптармен жабылған болса, қазір олардың 3-4% ғана сақталған. Бұл және айналасындағы халық орталықтарының дамуы Оңтүстік Даунс ұлттық паркін құруға әкеп соқты, ол 2011 жылдың 1 сәуірінде толыққанды жұмыс істей бастады, мақсаты – Даунсты қорғау және қалпына келтіру. Оңтүстік Даунс сонымен қатар Ұлттық сипаттағы аймақ (NCA 125) ретінде тағайындалды. Ол солтүстікте Хэмпшир Даунсы, Велден Гринсэнд, Төменгі Велд және Певенси деңгейлерімен, оңтүстікте Оңтүстік Хэмпшир Төмендіктері және Оңтүстік жағалау жазығымен шектеседі. Төбелер – әсіресе жаяу жүргіншілер, атпен жүрушілер және тау велосипедшілері үшін өте танымал демалыс орны. Ұзақ қашықтықты жаяу жүргіншілер жолы және көпір жолы – Оңтүстік Даунс жолы, Винчестерден Истборнға дейінгі борлы төбелердің барлық ұзындығын бойлай өтеді және көптеген байланысқан жаяу жүргіншілер мен көпір жолдарымен толықтырылады.
the 2011 play of this title
The South Downs are a range of chalk hills in the south eastern coastal counties of England that extends for about across the south eastern coastal counties of England from the Itchen valley of Hampshire in the west to Beachy Head, in the Eastbourne Downland Estate, East Sussex, in the east. The Downs are bounded on the northern side by a steep escarpment, from whose crest there are extensive views northwards across the Weald. The South Downs National Park forms a much larger area than the chalk range of the South Downs, and includes large parts of the Weald. The South Downs are characterised by rolling chalk downland with close cropped turf and dry valleys, and are recognised as one of the most important chalk landscapes in England. The range is one of the four main areas of chalk downland in southern England. The South Downs are relatively less populated compared to South East England as a whole, although there has been large scale urban encroachment onto the chalk downland by major seaside resorts, including most notably Brighton and Hove. The South Downs have been inhabited since ancient times and at periods the area has supported a large population, particularly during Romano British times. There is a rich heritage of historical features and archaeological remains, including defensive sites, burial mounds and field boundaries. Within the South Downs Environmentally Sensitive Area there are thirty seven Sites of Special Scientific Interest, including large areas of chalk grassland. The grazing of sheep on the thin, well drained chalk soils of the Downs over many centuries, and browsing by rabbits, resulted in the fine, short, springy turf, known as old chalk grassland, that has come to epitomise the South Downs today. Until the middle of the 20th century, an agricultural system operated by downland farmers known as 'sheep and corn farming' underpinned this: the sheep (most famously the Southdown breed) of villagers would be systematically confined to certain corn fields to improve their fertility with their droppings and then they would be let out onto the downland to graze. However, starting in 1940 with government measures during the Second World War to increase domestic food production – which continued into the 1950s much grassland was ploughed up for arable farming, fundamentally changing the landscape and ecology, with the loss of much biodiversity. As a result, while old chalk grassland accounted for 40 50% of the eastern Downs before the war, only 3 4% survives. This and development pressures from the surrounding population centres ultimately led to the decision to create the South Downs National Park, which came into full operation on 1 April 2011, to protect and restore the Downs. The South Downs have also been designated as a National Character Area (NCA 125) by Natural England. It is bordered by the Hampshire Downs, the Wealden Greensand, the Low Weald and the Pevensey Levels to the north and the South Hampshire Lowlands and South Coast Plain to the south. The downland is a highly popular recreational destination, particularly for walkers, horseriders and mountain bikers. A long distance footpath and bridleway, the South Downs Way, follows the entire length of the chalk ridge from Winchester to Eastbourne, complemented by many interconnecting public footpaths and bridleways.
Топонимика
"Даунс" термині көне ағылшын тіліндегі "dūn" сөзінен шыққан, ол "төбе" дегенді білдіреді. Бұл сөз 14 ғасыр шамасында "көтеріңкі, дөңгелек жазық" мағынасын алды. Бұл төбелерді басқа бір борлы жардан – Солтүстік Даунстан ажырату үшін "Оңтүстік" деген сөзбен аталады, ол Weald аймағының солтүстік жиегімен шамамен параллель орналасқан.
Геология
Оңтүстік Даунс 100-66 миллион жыл бұрын бор дәуірінде Солтүстік-Батыс Еуропаның көп бөлігін қамтитын азақ теңізде қалыптасқан қалың бор тақтасынан тұрады. Бұл тау жынысы теңізде өмір сүрген микроскопиялық планктонның қаңқаларынан құралған, сондықтан оның түсі осылай. Бор тақтасы көптеген қазбаларды қамтиды және оның құрамында кремний тастарының жолақтары кездеседі. Бор тақтасы Төменгі, Орта және Жоғарғы борға бөлінеді, ал Төменгі және Орта бөліктер арасындағы шекараны белгілейтін Мельбурн тасы деп аталатын, кремді түсті, түйінді бордың жұқа жолағы бар. Оңтүстік-Шығыс Англияның қабаттары, соның ішінде бор тақтасы, Альпілік тау жасалу кезеңінде бірте-бірте бүктеліп, Уэльд-Артоис антиклинін – шығыс-батыс бағытындағы ұзын осі бар күмбез тәрізді құрылымды құрады. Эрозия күмбездің орталық бөлігін алып тастады, Оңтүстік Даунстың солтүстік беткейін оның оңтүстік жиегінде қалдырды, ал Солтүстік Даунстың оңтүстік беткейі солтүстік жағында оған қарсы орналасқан, бұл диаграммада көрсетілген. Бұл екі беткейдің арасында антиклин әртүрлі эрозияға ұшырады, нәтижесінде геологиялық жағынан ерекшеленетін төбелер мен аңғарлар ортаға қарай шамамен концентрлі шеңберлермен орналасқан; оларға Гринсэнд қырқасы кіреді, ол Велдтің солтүстік жағында ең анық көрінеді, онда Оңтүстік-Шығыс Англияның ең биік нүктесі – Лейт Хилл орналасқан, төменгі Велдтің төменгі сазды аңғарлары, аз кедеріс көрсететін Велд саздарынан тұрады, және соңында антиклинінің ортасындағы Жоғары Велдтің көбінесе тозымдылыққа төзімді құмдақтары, оның ішінде ең танымал Ашдаун орманы бар. Бор тақтасы кеуекті болғандықтан, судың сіңуіне мүмкіндік береді; нәтижесінде, солтүстік жиегінде көптеген қысқы арналар пайда болады.
География
Саут-Даунс – батысында Уинчестер, Гэмпшир маңындағы Ичен өзенінің аңғарынан басталып, шығысында Истборн, Шығыс Сассекс маңындағы Бичи-Хедке дейін созылатын, 100 км-ден астамға жететін ұзын сазды жар. Солтүстікке қарай тік жар беткейінің артында, оңтүстікке қарай төмендейтін көлбеу құйған жазық кеңістік жатыр. Жоғары Уэльд және Солтүстік Даунс аймақтарынан қарағанда, Саут-Даунс көкжиекті шектейтін тік қабырға болып көрінеді, оның шөбіті ағаштардың (мысалы, Чанктонбери сағаты) топтарымен тізіліп тұрады. Батысында Саут-Даунс тауларының сазды жотасы Солтүстік Даунс тауларымен бірігіп, Гэмпшир Даунс тауларын құрайды. Шығысында жар Англия арнасының жағалауында Сифорд пен Истборн арасында аяқталады, онда ол Сифорд басқышындағы әсем ақ жарларды, «Жеті қарындас» деп аталатын құрғақ аңғарлардың қимасын және Бичи-Хедті – Ұлыбританиядағы теңіз деңгейінен ең биік сазды теңіз жары (шамамен 73 м) құрайды. Саут-Даунстың үш негізгі бөлігі бар деуге болады: Шығыс Гэмпшир Даунс, Батыс Даунс және Шығыс Даунс, сондай-ақ оларды кесіп өтетін өзен аңғарлары және олардың төменгі жағындағы жерлер – жардың етегі. Батыс және Шығыс Даунс жиі Sussex Downs деп аталады. Арун өзенінің батысында орналасқан Батыс Даунс, әсіресе жар беткейінде, Шығыс Даунсқа қарағанда көбірек орманды. Шығыс Даунс – 19 ғасырдың соңына дейін «Саут-Даунс» термині көбінесе қолданылған сазды жардың жалғыз бөлігі – әдебиет пен өнерде Саут-Даунстың тұтас бейнесін қалыптастырды және Рудиард Киплинг («доңғалақ бас, кит сияқты дөңгелек Даунс») және Эрик Равилиус сияқты белгілі жазушылар мен суретшілердің шығармаларында бейнеленді. Саут-Даунс арқылы төрт өзен аңғары өтеді, атап айтқанда Арун, Адур, Оуз және Кукмир, олар ландшафтқа керемет контраст қосады. Сазды сулы жерлер және азды-кем қысқы ағындар айналасындағы елді мекендерге қажетті судың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Мал суаруға арналған жасанды тоғандар – шолғайлы тоғандар – төмендіктердің ерекшелігі. Саут-Даунстың ең биік нүктесі – Бутсер төбесі, оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары. Гэмпшир штатының Петерсфилд қаласының оңтүстігінде орналасқан бұл дөңестің үстіңгі жазықтығы ежелгі дәуірлерде жиі пайдаланылған. Ол ұлттық табиғи қорық ретінде белгіленген. Саут-Даунс ұлттық паркінің шекарасында, оның ішінде Оңтүстік Даунстың солтүстігіндегі Батыс Уэльдтің бөліктері бар, ең биік нүктесі – Блэкдаун, Батыс Сассекс, теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі. Алайда, Блэкдаун геологиялық тұрғыдан Саут-Даунстың бөлігі емес, Велдтің батыс шетіндегі Гринсэнд қырқасының бір бөлігін құрайды. Төменде батыстан шығысқа қарай 213,36 м биіктіктегі Саут-Даунс нүктелерінің тізімі берілген. Таудың атауыЖақын елді мекенБиіктігіЕскермелерБутсер төбесіПетерсфилд270 м (886 фут) Саут-Даунстың ең биік нүктесі. Батыс Хартинг ДаунОңтүстік Хартинг229 м (751 фут) Бейкон ХиллОңтүстік Хартинг242 м (793 фут) Линч ДаунБептон248 м (814 фут) Литтлтон ДаунШығыс Лавингтон255 м (836 фут) Крон Теглиз – Сассекс Даунсының ең биік нүктесі. Глаттинг БейконСаттон245 м (803 фут) Чанктонбери төбесіВашингтон238 м (782 фут) Чанктонбери сағасы дөңгелекті бекінісіТрули дөңгелектіЖоғарғы Бидинг216 м (708 фут) Дитчлинг БейконДитчлинг248 м (814 фут) Фирл БейконФирл217 м (713 фут)
Тарих
Археологиялық деректер Даунс аймағының мыңдаған жылдар бойы қоныстанған және пайдаланылған екенін көрсетеді. Мысалы, Cissbury сияқты неолиттік шақ тастарының кен орындары, Devil's Jumps және Devil's Humps сияқты обалар, сондай-ақ Chanctonbury Ring сияқты төбелік бекіністер ландшафттың ерекше белгілері болып табылады. Даунстың ағаш жамылғысы 3000 жылдан астам бұрын жойылған деп саналады, ал қазіргі тығыз жайылымдық шөп – қойлардың үздіксіз жаюының нәтижесі.
Ұлттық парк
Саут-Даунс ұлттық паркін құру туралы ұсыныстар 1940 жылдарға дейін жетеді. Бірақ бұл идеяға үкімет 1999 жылы ғана нақты қолдау көрсетті. 2003 және 2009 жылдар аралығында өткен қоғамдық тыңдаудан кейін, үкімет 2009 жылдың 31 наурызында Оңтүстік Даунсты ұлттық парк деп жариялады. Саут-Даунс ұлттық паркі 2011 жылдың 1 сәуірінде толыққандай жұмыс істеуге кірісті. Оның шекарасына Оңтүстік Даунс ғана емес, сонымен қатар геологиялық және экологиялық тұрғыдан мүлдем өзгеше аймақ – Батыс Уэльдтің бір бөлігі де кіреді. Саут-Даунс ұлттық паркі екі ерекше табиғи сұлулық аймағын (AONB) алмастырды: Шығыс Гэмпшир AONB және Суссекс Даунс AONB. Тыңдау процесінде бірнеше шекаралық мәселелер қарастырылды, сондықтан Ұлттық паркте бұрынғы AONB-ға кірмеген аумақтар да, керісінше, AONB-ға кірмеген аумақтар да бар.
Ұлттық табиғи қорықтар
Саут-Даунс аймағында бірқатар ұлттық табиғи қорықтар (ҰТҚ) бар. Сюссекс тауларындағы ҰТҚ-лар: Чичестер қаласына жақын орналасқан Кингли Вейл, ол Natural England мәлімдемесі бойынша, Еуропадағы ең әдемі ырысқы ормандарының бірін қамтиды, соның ішінде Ұлыбританиядағы ең көне тірі ағаштардың тобы бар (қорық сонымен қатар Оңтүстік Англиядағы ең маңызды археологиялық орындардың бірі болып табылады, онда 14 жоспарланған ескерткіш бар); Брайтон мен Льюс қалалары арасындағы Касл Хилл, ежелгі, дәстүрлі басқарудағы шөптесіннің маңызды мысалы; Льюс Даунс (Кабурн тауы), дәстүрлі басқарудағы бор таулы жер (сонымен қатар маңызды археологиялық орын); және Фристон Орманның солтүстік шетінде, Истборнның солтүстік-батысында орналасқан Луллингтон Хит, Ұлыбританиядағы ең ірі борлы далалардың бірі. Шығыс Гэмпшир Даунс аймағындағы ҰТҚ-лар: Петерсфилдке жақын орналасқан Бутсер төбесі, Оңтүстік Даунстың ең биік нүктесіндегі кең бор шөптесін алқабы (кең аумақ сонымен қатар тарихи маңыздылығын, әсіресе қола және темір дәуірінде көрсететін жоспарланған ескерткіш ретінде белгіленген); Ескі Винчестер төбесі, батыс және оңтүстікке қарайтын Меон аңғарының тіктеу беткейлеріндегі жазық шөптесін алқабы; және Ескі Винчестер төбесінен батысқа қарай 5 км жерде орналасқан Бикон төбесі, жоғары сапалы бор шөптесін алқабы.
Туризм, демалыс және спорт
1923 жылы Сассекс Даунсмендер қоғамы (қазіргі Оңтүстік Даунс қоғамы) аймақтың бірегей ландшафтын қорғау мақсатымен құрылды. Оңтүстік Даунс – жақсы басқарылатын, жақсы белгіленген және оңай қолжетімді жолдар желісімен жабдықталған, саяхатшылар үшін танымал аймақ. Басты және ең ұзын жолы – Оңтүстік Даунс жолы. Монарх жолы Ворчестер қаласынан басталып, Оңтүстік Даунсты кесіп өтеді және Шорхэм-би-Сиде аяқталады. Даунс аймағында парапланеризм, тау велосипедімен жүру, атпен саяхаттау және жаяу серуендеу сияқты спорт түрлері кең таралған. Көрікті Бичи Хед марафоны (бұрынғы Seven Sisters марафоны), төбелі кросс-кантри марафоны, әр жылғы күз айларында шығыс Даунста өтіп, басталуы мен аяқталуы Истборн қаласында болады. Оңтүстік Даунс жол марафоны Слиндон ауылынан (Арунделдің жанында) басталып, Королева Елизаветаның ауылдық паркінде (Петерсфилдтен оңтүстікке қарай) аяқталады. Оңтүстік Даунс жолымен өтетін ұзақ іс-шараларға 100 мильдік жүгіру «ультрамарафоны» және Бичи Хедтен Королева Елизаветаның ауылдық паркіне дейінгі 75 мильдік тау велосипедімен түнгі жарыс кіреді.
Көрнекті орындар
Даунс тауларындағы үш маңызды орын – Уилмингтонның Ұзын адамы мен Литлингтонның Ақ жылқысы, олардың екеуі де бордан қашалған төбелік бейнелер, сондай-ақ Клейтон жел тегірмендері. Бұған қоса, Бірінші дүниежүзілік соғыста Батыс майданында жарақаттанғаннан кейін емделуге Брайтон аймағына жеткізілген және сол жерде қайтыс болған үнді әскерлеріне арналған "Чаттри" ескерткіші бар.
Әдебиеттегі Саут Даунс
Роттиндинде тұратын Рэдъярд Киплинг Оңтүстік Даунсты "Біздің жуан, иілген, кит сияқты Даунстарым" деп сипаттады. 1920 жылы өзінің "Оңтүстік елі" поэмасында ақын Хилэр Беллок Оңтүстік Даунсты "Оңтүстік елінің ұлы төбелері" деп сипаттады. "Оңтүстік жағалауда" атты еңбегінде ақын Алгернон Чарльз Суинберн Оңтүстік Даунсты "жасыл, тегіс, дөңгелек, шексіз төмендіктер" деп сипаттады. Табиғат зерттеушісі Уильям Генри Хадсон "Бичси-Хедтен Хартингке дейінгі бес жүз елу үш шақырымдық аралықта жердің биіктігі 850 футтан аспайды, бірақ біз әлемнің төбесінде тұрғандай сезінеміз" деп жазды. Ақын Фрэнсис Уильям Бурдильон да "Оңтүстік Даунс туралы" өлең жазды. Оңтүстік Даунс бірнеше жазушылардың мекені болды, олардың ішінде Хэмпширдегі Даунс шетіндегі Чаутон қаласында тұрған Джейн Остин де бар. Блумсбери тобы Оуз өзені жағасындағы Вирджиния Вулфтың үйі – Родмелдегі Монк үйіне жиі баратын. Альфред, Лорд Теннисонның Блэкдаундағы Олдвортта екінші үйі болды; геологиялық тұрғыдан Велдтің бөлігі саналатын Блэкдаун Оңтүстік Даунстың солтүстігінде орналасқан, бірақ Оңтүстік Даунс ұлттық паркіне кіреді. Артур Конан Дойлдың әңгімелер жинағы "Соңғы садағының" кіріспесінде доктор Уотсон Шерлок Холмс Истборн маңындағы Даунсқа шағын фермаға көшіп кеткенін айтады. "Соңғы садағы" әңгімесінде Холмс "Оңтүстік Даунста тұрып, ара шаруасымен айналысамын" дейді. Сонымен қатар, "Арыстанның жалы" атты әңгіме Холмс сол жерде тұрғанда шешкен бір іс туралы. Автор Грэм Гриннің алғашқы жарияланған романы "Адамның ішінде" (1929) көбінесе Оңтүстік Даунс және оның айналасында өтеді. Кітаптағы басты кейіпкер Эндрюс Даунс арқылы Леуеске жаяу барады және сотқа қатысады. Грин пейзаж бен оның "әсерін" егжей-тегжейлі сипаттайды. Автор Х.Г. Уэллс 1898 жылы "Көрінбейтін адам" атты кітап жариялады, онда "Ол Оңтүстік Даунға қашты" делінеді.