Токөли Имре: Мажар ақсұлтаны және қарсылық көшбасшысы
Emeric Thököly
Имере Тёкёли – Венгрия аристократы, Хабсбургтарға қарсы көтерілістің басшысы. Түркиямен одақтас, Вена шайқасында қатысқан. Өмірі мен билігі туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эмерик Токолы де Кесмәрк (Késmárki Thököly Imre; ; ; Tököli İmre; 25 қыркүйек 1657 – 13 қыркүйек 1705) – әкесі, граф Иштван Токолы сияқты, Габсбургтерге қарсы көтерілістердің жетекшісі болды. Эмерик 1682–1685 жылдары Осман империясының вассалы болған Жоғарғы Венгрияның князі, ал 1690 жылы Трансильванияның князі қызметін атқарды. Түріктермен одақтасқаннан кейін Токолы 1683 жылы Вена шайқасында Осман империясына көмектесті және Зента шайқасында түрік атты әскерін басқарды. Габсбург императоры Леопольд I-ге бағынудан бас тартқандықтан Токолы Жоғарғы Венгрия княздығынан айырылып, ақырында Константинополь маңындағы Галатаға көшіп кетті, онда оған Мұстафа II үлкен жерлер сыйлады.
Emeric Thököly de Késmárk (késmárki Thököly Imre; ; ; Tököli İmre; 25 September 1657 13 September 1705) was a Hungarian nobleman, leader of anti Habsburg uprisings like his father, Count István Thököly, before him. Emeric was Prince of Upper Hungary, an Ottoman vassal state, from 1682 to 1685, and briefly Prince of Transylvania during the year 1690. Having formed an alliance with the Turks, Thököly assisted the Ottoman Empire at the Battle of Vienna in 1683 and led the Turkish cavalry at the Battle of Zenta. Refusing to surrender to Habsburg Emperor Leopold I, Thököly lost his principality of Upper Hungary and finally retired to Galata, near Constantinople, with large estates granted him by Mustafa II.
Ерте өмір
Эмерик 25 қыркүйекте 1657 жылы Корольдік Венгрияның Кесмерк қаласында (қазіргі Словакияның Кежмарок қаласында) граф Истван Тёкёли мен Мария Гюлаффидің бесінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Жоғарғы Венгрияның (қазіргі Словакия) ең бай аристократтарының бірі болды; анасы 1630 жылы Трансильвания князі болған Стефан Бетленнің немересі болды, және ол Трансильванияның үш князімен туыс болды. Ата-анасының балалық шағынан аман қалған жалғыз ұлы болғандықтан, Эмерик 1659 жылы анасының Трансильвания княздығындағы иеліктерін бала кезінде мұраға алды. Оның емісі, Трансильвания князі граф Фрэнсис Редей 1667 жылы қайтыс болды және Эмерикке Марамарос округіндегі иеліктерін де қалдырды. Эмериктің мұраға алған жерлерінің көп бөлігі Марамарос округінде орналасқан еді. Истван Тёкёли 1667 жылы Трансильвания князі Михаил I Апафиді Эмерикті округтің иSpan (немесе басшысы) етіп тағайындауға көндірді. Бірақ, Апафидің ықпалды кеңесшісі Михай Телеки, кіші иSpan атынан Марамаросты басқарды. Эмерик 1668 жылдың қаңтарында Епержес қаласындағы (қазіргі Словакияның Прешов қаласындағы) лютеран лицейіндегі ресми оқуын бастады. Зерек оқушы болғандықтан, ол лютерандық теологияның негізгі аспектілерін тез түсінді және мінсіз латын тілінде ұзақ мәтіндерді жазуға үйренді. 1669 жылдың қазан айында мектепте қойылған драмада Венгрия королінің рөлін ойнады. 1670 жылы Истван Тёкёли Габсбург монархы Леопольд I-ге қарсы жетекші аристократтардың құйрық сөздеріне қатысқан деп айыпталды. Ұлының қауіпсіздігіне алаңдаған ол Эмерикке Кесмеркке қайтуды бұйырды. Олар көп ұзамай Венгрия мен Польша шекарасына жақын орналасқан Арва қамалына (қазіргі Словакияның Орава қамалы) көшіп кетті. Корольдің әскері қамалға шабуыл жасады және Истван Тёкёли 4 желтоқсанда шабуыл кезінде қайтыс болды. Шабуыл туралы бір дерек бойынша, Эмерик әкесі қайтыс болғаннан кейін қамалдан туннель арқылы қашып, алдымен Польшаға, содан кейін Трансильванияға қашқан. Басқа дереккөздерде әкесі Арва қамалына шабуыл жасаудан бұрын Эмерикті Ликава қамалына жібергені, ал ол әкесінің өлімі туралы естігеннен кейін Трансильванияға қашқандығы айтылады.
Emeric was born in Késmárk in Royal Hungary (now Kežmarok in Slovakia) on 25 September 1657 as the fifth son of Count István Thököly and Mária Gyulaffy. His father was one of the wealthiest aristocrats in Upper Hungary (in present day Slovakia); his mother was the granddaughter of Stephen Bethlen, who had been prince of Transylvania in 1630, she was related to three princes of Transylvania. Being his parents' only son to survive childhood, Emeric inherited when he was still a child his mother's estates in the Principality of Transylvania in 1659. His uncle, Count Francis Rhédey, Prince of Transylvania who died in 1667, also bequeathed his domains in Máramaros County to Emeric. A significant part of Emeric's inherited lands were located in Máramaros County. István Thököly persuaded Michael I Apafi, Prince of Transylvania, to make Emeric the ispán (or head) of the county in 1667. Actually, Apafi's influential counselor, Mihály Teleki, administered Máramaros on behalf of the minor ispán. Emeric started his formal studies at the Lutheran lyceum in Eperjes (now Prešov in Slovakia) in January 1668. Being an intelligent student, he quickly understood the main aspects of Lutheran theology and learnt to write long texts in perfect Latin. He played the role of the king of Hungary in a drama presented at the school in October 1669. István Thököly was accused of participating in the leading aristocrats' conspiracy against the Habsburg monarch, Leopold I, in 1670. Being concerned about his son's safety, he ordered Emeric to return to Késmárk. They soon moved to Árva Castle (now Orava Castle in Slovakia), which stood near the border of Hungary and Poland. The king's troops laid siege to the fortress and István Thököly died during the siege on 4 December. According to one version of the story of the siege, Emeric escaped from the fortress through a tunnel after his father died and fled first to Poland, then to Transylvania. Other sources say that his father had sent Emeric to Likava Castle before the siege of Árva began, and he fled to Transylvania after learning of his father's death.
Қалған жері
Леопольд I-нің әскері Корольдік Венгриядағы барлық қарсылықты басып тастады. Жүздеген ақсүйектердің мүліктері тәркіленді; шетелдік жалдамалы әскерлер қамалдардағы венгр әскерлерінің орнын басып, жақын маңдағы қалалар мен ауылдарды тонауға кірісті. Леопольд I патшалықтың негізгі заңдарын ескермеді және 1673 жылы Тевтон орденінің үлкен магистрі Иоганн Каспар фон Ампринген басқаратын Венгрияны басқару үшін Директориумды тағайындады. Жаңа үкімет протестанттарға қарсы қатаң саясат жүргізді, ондаған протестант пасторлары құлдыққа кесілді. Қудаланған венгрлер – қуылған ақсүйектер, қызметтен шеттетілген әскерлер мен қашқан шаруалар Осман Венгриясына және Партиумға паналады. Куруцтар деп аталатын босқындар Корольдік Венгрияның шекаралық аймандарына жиі шабуыл жасады. Эмериктің мұрасы тәркіленді, бірақ ол байлығын сақтап қалды, себебі Трансильваниядағы мүлігін өзінде ұстады. Ол Михай Телекидің кеңесімен Нагьенедтегі (қазіргі Румыниядағы Айуд) реформатор колледжінде оқуын жалғастырды. Сол замандағы күнделіктерде оның сұлу жас граф екені және ерлер мен әйелдердің назарын оңай аударатыны жазылған. 1677 жылдың мамыр айында Франция патшасы Людовик XIV-нің және Апафидің елшілері Варшавада келісімге келді. Француздар Габсбургтерге қарсы күресті қаржыландыру үшін куруцтарға жыл сайын жәрдем ақшасы беруге уәде берді. Апафи Леопольд I-ге соғыс жарияламады, бірақ куруц әскерлерінің кәсіби басшылығын қамтамасыз етуге және жеңіліске ұшыраған жағдайда оларға баспана беруге міндеттенді. Эмерик көп ұзамай Апафиден босқындарға қосылуға рұқсат беруді сұрады. Сол кезде Имремен кездескен Людовик XIV-нің елшісі, аббат Доминик Реверанд, оны «Венгриядағы ең қуатты және ең адал адам» деп сипаттады. 26 қыркүйекте князьдік кеңес Эмерикті куруц әскеріне қолбасшы етіп тағайындады. Апафи сондай-ақ оған Трансильванияда ерікті әскер жинауға рұқсат берді.
Leopold I's soldiers suppressed all resistance in Royal Hungary. Hundreds of noblemen were dispossessed of their estates; foreign mercenaries replaced the Hungarian troops in the fortresses and started plundering the nearby towns and villages. Leopold I did not respect the fundamental laws of the kingdom and appointed a Directorium to administer Hungary in 1673, led by Johann Caspar von Ampringen, the Grand Master of the Teutonic Order. The new government pursued a violent anti Protestant policy and dozens of Protestant pastors were sentenced to slavery. The persecuted Hungariansexpelled noblemen, ousted soldiers and fugitive serfssought refuge in Ottoman Hungary and the Partium. The refugees, who were called kuruc, made frequent raids against the borderlands of Royal Hungary. Emeric's patrimony was confiscated, but he remained a wealthy man because he retained his Transylvanian estates. He accepted Mihály Teleki's advice and continued his studies at the Reformed college of Nagyenyed (now Aiud in Romania). Contemporaneous diaries evidence that the handsome young count easily enchanted both men and women. The envoys of Louis XIV of France and Apafi signed a treaty in Warsaw in May 1677. The French promised to send an annual subsidy to the Kuruc to finance their fight against the Habsburgs. Apafi did not declare war on Leopold I, but promised to secure the professional command of the Kuruc troops and to provide asylum to them in case of defeats. Emeric soon started to urge Apafi to allow him to join the refugees. Louis XIV's envoy, Abbé Dominique Révérend, who met with Imre around that time, described him as "the most powerful lord and the most honest man in Hungary". The princely council appointed Emeric to command the Kuruc army on 26 September. Apafi also authorized him to raise volunteer troops in Transylvania.
Көтеріліс
Емерик пен Трансильваниялық еріктілер 1677 жылдың 27 қарашасында Дерекскеде Куруктарға қосылды. Трансильваниядағы иеліктерінен түскен кірісі оған әскердің жабдықталуын жақсартуға мүмкіндік берді. Жаңа француз-трансильваниялық шарт бойынша 1678 жылдың 16 ақпанында Михай Телеки Курук армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ Телекидің тағайындалуы Эмериктің нақты басшылығына әсер етпеді. Курук және Трансильвания әскерлері Таснад (қазіргі Румыниядағы Тășнад) маңында жиналды, содан кейін маусым айында Корольдік Венгрияға шабуыл жасады. Эмерик тамыздың басында Сендро және Мураны қамалдарын басып алды. Телеки мен Трансильвания армиясы Эпержеске шабуыл жасады, бірақ олар айдың ортасында көмекші әскердің келгені туралы хабарланғаннан кейін қоршаудан бас тартты. Эмерик жергілікті словак шаруаларының қолдауымен шабуылды жалғастырды. Ол Игло және Розахегиді (қазіргі Словакиядағы Спишска-Нова-Вес және Ружомберок) және Гарам (Хрон) өзені бойындағы кен қалаларын басып алды. Бестерцебаня (қазіргі Словакиядағы Банска-Бистрица) 10 қазанда қарсылықсыз берілді. 1 қарашада Барссенткерст (қазіргі Словакиядағы Жиар-над-Хроном) түбінде жеңілгеннен кейін ол кен қалаларын тастап кетуге мәжбүр болды, бірақ Корольдік Венгрияның 13 округін бақылауын сақтап қалды. Франция патшасы Людовик XIV-нің көмек уәдесімен жігерленген Габсбургтерге қарсы көтерілісшілер «бостандық және әділет үшін» деп жариялап, жас Төкёлиді өздерінің көшбасшысы етіп таңдады. Соғыс 1678 жылы басталды. Шығыс Венгрия патшалығы мен орталық Венгрияның кен қалалары көп ұзамай Төкёлидің иелігіне өтті. 1681 жылы ол 10 000 трансильваниялық және Нагварад пашасының (қазіргі Орадея, Румыния) басқаруындағы түрік армиясымен күшейіп, императорды соғыс тоқтату туралы келісімге келуге мәжбүр етті. 1682 жылдың маусымында ол хорват графы Елена Зринскаға (мажар тілінде: Zrínyi Ilona) үйленді, ол князь Франц I Ракоцидің жесірі болды. Төкёлидің императорға деген сенімсіздігі оны сол кездегі солтан Мехмед IV-тен көмек сұрауға итермеледі, ол оған «Жоғарғы Венгрияның патшасы» (Ķıralı Orta Macar) атағын берді, бұл қазіргі Словакияның бір бөлігімен сәйкес келеді, бірақ жыл сайын 40 000 талер көлемінде салық төлеу шартымен. Сол жылы Төкёли императордан қамалдан қамал басып алып, өзінің билігін Ваг (словакиялық: Váh) өзеніне дейін кеңейтті. 1683 жылы Кассада (қазіргі Кошице, Словакия) және Тальяда өткен екі сеймде оның жеке сүйкімділігі әсер еткенімен, түрік одағына ұлттық тәуелсіздікті құрбан етуден қорқып, оған сенімсіздік танытты. Сондықтан олар оған субсидиялар беруден немесе жаппай салық салудан бас тартты, ал ол қалағанын күшпен алуға мәжбүр болды.
Emeric and the Transylvanian volunteers joined the Kuruc at Derecske on 27 November 1677. His revenues from his Transylvanian estates enabled him to improve the equipment of the army. According to a new French–Transylvanian treaty, Mihály Teleki was installed as the supreme commander of the Kuruc army on 16 February 1678, but Teleki's appointment did not affect Emeric's actual leadership. The Kuruc and Transylvanian troops assembled near Tasnád (now Tășnad in Romania), before they invaded Royal Hungary in June. Emeric captured the fortresses of Szendrő and Murány in early August. Teleki and the Transylvanian army attacked Eperjes, but they abandoned the siege as soon as they were informed of the arrival of a relieving army in the middle of the month. Emeric continued the invasion with the support of local Slovak peasants. He captured Igló and Rózsahegy (now Spišská Nová Ves and Ružomberok in Slovakia), and the mining towns along the river Garam (Hron). Besztercebánya (now Banská Bystrica in Slovakia) surrendered without resistance on 10 October. Although he had to abandon the mining towns after he was defeated at Barsszentkereszt (now Žiar nad Hronom in Slovakia) on 1 November, he continued to control 13 counties in Royal Hungary. Encouraged by promises of help from Louis XIV of France, the anti Habsburg rebels now rose "pro libertate et justitia", and chose the youthful Thököly as their leader. The war began in 1678. Eastern Hungarian Kingdom and central Hungarian mining towns were soon in Thököly's possession. In 1681, reinforced by 10,000 Transylvanians and a Turkish army under the Pasha of Nagyvárad (today Oradea, Romania), he compelled the Emperor to grant an armistice. In June 1682 he married Croatian countess Jelena Zrinska (in Hungarian: Zrínyi Ilona), the widow of Prince Francis I Rákóczi. Thököly's distrust of the Emperor now induced him to turn for help to Sultan Mehmed IV, who gave him the title "King of Upper Hungary" (Ķıralı Orta Macar) – partly coinciding with present day Slovakia – on condition that he pay an annual tribute of 40,000 tallers. In the course of the same year Thököly captured fortress after fortress from the Emperor and extended his dominions to the Vág (Slovak: Váh) river. At the two Diets held by him, at Kassa (today Košice, Slovakia) and Tállya, in 1683, the estates, though not uninfluenced by his personal charm, showed some want of confidence in him, fearing he might sacrifice national independence to the Turkish alliance. They refused therefore to grant him either subsidies or a levy en masse, and he had to take what he wanted by force.
Осман империясымен одақтасу
1683 жылы Вена шайқасында түріктерге материалдық көмек көрсетті және зор түрік армиясының тағдырын бөлісті. Түрік бас уәзірі Венадағы түріктердің жеңілісіне Тхёкёлиді кінәлады, ол өзін қорғау үшін Эдирнеге асықты. Бірақ көп ұзамай түрік ісінің қор болғанын сезіп, Польша королі Ян III Собескийтің императормен келісуге көмектесуін сұрады. Егер император Венгриядағы протестанттардың діни құқықтарын растап, оған – Тхёкёлиге – Жоғарғы Венгрияны (нақтырақ айтқанда, Корольдік Венгрияның солтүстік-шығыс 13 округін) хан титулымен берсе, қаруын тастауға дайын екенін ұсынды. Леопольд бұл талаптарды қабылдамай, толыққанды бас игілікті талап етті. Сонда Тхёкёли соғысты жаңартты. Дегенмен, 1685 жылғы науқан бірқатар апаттармен аяқталды, ол Прешовта (Эпержесте) жеңіліске ұшырады. Наггварадта түріктерден көмек сұрағанда, олар оны тұтқынға алып, тізбекте Эдирнеге жіберді (мүмкін, Леопольдпен болған бұрынғы келіссөздері үшін), содан кейін көптеген ізбасарлары императормен бітім жасады. 1686 жылы Тхёкёли түрмеден босатылып, шағын әскермен Трансильванияға жіберілді, бірақ бұл және 1688 жылғы ұқсас экспедиция да сәтсіз аяқталды. Түріктер оған тағы да күдікпен қарап, екінші рет түрмеге қамады. Бірақ 1690 жылы олар оны 16 мың әскермен үшінші рет Трансильванияға жіберді, қыркүйекте Зәрнештьте генерал Донат Гейслер мен граф Михай Телекидің біріккен әскерлерін талқандады. Осы үлкен жеңістен кейін Тхёкёли Керештенсигет (қазіргі Опришани) диетасында Трансильванияның князі сайланды, бірақ императорлық әскерлерге қарсы ұзақ тұра алмады. 1691 жылы ол Трансильванияны мүлдем тастап кетті. Ол Сланкамен шайқасында түрік кавалериясын басқарды және соғыстың қалған бөлігінде Австрияға қарсы батырлықпен, бірақ нәтижесіз қызмет етті, әсіресе Зента шайқасында (1697) ерекше көзге түсті. Карловиц шартында (1699 жылғы 26 қаңтар) мажар көтерілісшілеріне уәде етілген кешірімнен оның аты аталмай қалды. 1700 жылы тағы бір сәтсіз әрекеттен кейін, ол әйелімен бірге Галатаға қоныстанды. Сұлтан II Мұстафадан ол үлкен жерлер мен Виддин графы атағын алды. 1705 жылы Измитте қайтыс болды. Ол Кежмароктағы «жаңа шіркеу» деп аталатын мавзолейде жерленген.
Thököly materially assisted the Turks in the Battle of Vienna in 1683, and shared the fate of the gigantic Turkish army. The Turkish Grand Vizier nevertheless laid the blame for the Turkish defeat in Vienna on Thököly, who thereupon hastened to Edirne to defend himself before the Turkish sultan. Shortly afterwards, perceiving that the Turkish cause was now lost, he sought the mediation of Polish king John III Sobieski to reconcile him with the Emperor, offering to lay down his arms if the Emperor would confirm the religious rights of the Protestants in Hungary and grant him, Thököly, Upper Hungary (more exactly, 13 northeastern counties of Royal Hungary) with the title of prince. Leopold refused these terms and demanded an unconditional surrender. Thököly then renewed the war. However, the campaign of 1685 was a series of disasters, he was defeated at Prešov (Eperjes) and when he sought help from the Turks at Nagyvárad they seized him and sent him in chains to Edirne (possibly because of his previous negotiations with Leopold), whereupon most of his followers made their peace with the Emperor. In 1686 Thököly was released from his dungeon and sent with a small army into Transylvania, but both this expedition and a similar one in 1688 ended in failure. The Turks then again grew suspicious of him and imprisoned him a second time. In 1690, however, they dispatched him into Transylvania a third time with 16,000 men, and in September he routed the united forces of Gen. Donat Heissler and Count Mihály Teleki at Zărneşti. After this great victory Thököly was elected prince of Transylvania by the Kereszténysziget (probably Oprişani now) Diet, but could not maintain his position for long against the imperial armies. In 1691 he quit Transylvania altogether. He led the Turkish cavalry at the Battle of Slankamen and served valiantly but vainly against Austria during the remainder of the war, especially distinguishing himself at the Battle of Zenta (1697). He was excluded by name from the amnesty promised to the Hungarian rebels by the Treaty of Karlowitz (26 January 1699). After one more unsuccessful attempt, in 1700, to recover the principality, he settled down at Galata with his wife. From Sultan Mustafa II he received large estates and the title of count of Widdin. He died in 1705 in İzmit. He is buried in Kežmarok in the mausoleum of the so called new church.
Мұра
Оның мүсіні Будапешттегі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Батырлар алаңының бір бөлігі. Оның қайтыс болғанына 300 жыл толуына орай, Измитте бір көшеге оның есімі берілді. Сондай-ақ, ол және оның әйеліне арналған ескерткіш Измиттегі саябақта орналасқан.
His statue is part of Heroes' Square in Budapest, a UNESCO World Heritage Site. For his 300th death anniversary, his name was given to a street in İzmit. A memorial dedicated to him and his wife is also present in a park in İzmit.