Кіріспе

Эмерик Токолы де Кесмәрк (Késmárki Thököly Imre; ; ; Tököli İmre; 25 қыркүйек 1657 – 13 қыркүйек 1705) – әкесі, граф Иштван Токолы сияқты, Габсбургтерге қарсы көтерілістердің жетекшісі болды. Эмерик 1682–1685 жылдары Осман империясының вассалы болған Жоғарғы Венгрияның князі, ал 1690 жылы Трансильванияның князі қызметін атқарды. Түріктермен одақтасқаннан кейін Токолы 1683 жылы Вена шайқасында Осман империясына көмектесті және Зента шайқасында түрік атты әскерін басқарды. Габсбург императоры Леопольд I-ге бағынудан бас тартқандықтан Токолы Жоғарғы Венгрия княздығынан айырылып, ақырында Константинополь маңындағы Галатаға көшіп кетті, онда оған Мұстафа II үлкен жерлер сыйлады.

Ерте өмір

Эмерик 25 қыркүйекте 1657 жылы Корольдік Венгрияның Кесмерк қаласында (қазіргі Словакияның Кежмарок қаласында) граф Истван Тёкёли мен Мария Гюлаффидің бесінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Жоғарғы Венгрияның (қазіргі Словакия) ең бай аристократтарының бірі болды; анасы 1630 жылы Трансильвания князі болған Стефан Бетленнің немересі болды, және ол Трансильванияның үш князімен туыс болды. Ата-анасының балалық шағынан аман қалған жалғыз ұлы болғандықтан, Эмерик 1659 жылы анасының Трансильвания княздығындағы иеліктерін бала кезінде мұраға алды. Оның емісі, Трансильвания князі граф Фрэнсис Редей 1667 жылы қайтыс болды және Эмерикке Марамарос округіндегі иеліктерін де қалдырды. Эмериктің мұраға алған жерлерінің көп бөлігі Марамарос округінде орналасқан еді. Истван Тёкёли 1667 жылы Трансильвания князі Михаил I Апафиді Эмерикті округтің иSpan (немесе басшысы) етіп тағайындауға көндірді. Бірақ, Апафидің ықпалды кеңесшісі Михай Телеки, кіші иSpan атынан Марамаросты басқарды. Эмерик 1668 жылдың қаңтарында Епержес қаласындағы (қазіргі Словакияның Прешов қаласындағы) лютеран лицейіндегі ресми оқуын бастады. Зерек оқушы болғандықтан, ол лютерандық теологияның негізгі аспектілерін тез түсінді және мінсіз латын тілінде ұзақ мәтіндерді жазуға үйренді. 1669 жылдың қазан айында мектепте қойылған драмада Венгрия королінің рөлін ойнады. 1670 жылы Истван Тёкёли Габсбург монархы Леопольд I-ге қарсы жетекші аристократтардың құйрық сөздеріне қатысқан деп айыпталды. Ұлының қауіпсіздігіне алаңдаған ол Эмерикке Кесмеркке қайтуды бұйырды. Олар көп ұзамай Венгрия мен Польша шекарасына жақын орналасқан Арва қамалына (қазіргі Словакияның Орава қамалы) көшіп кетті. Корольдің әскері қамалға шабуыл жасады және Истван Тёкёли 4 желтоқсанда шабуыл кезінде қайтыс болды. Шабуыл туралы бір дерек бойынша, Эмерик әкесі қайтыс болғаннан кейін қамалдан туннель арқылы қашып, алдымен Польшаға, содан кейін Трансильванияға қашқан. Басқа дереккөздерде әкесі Арва қамалына шабуыл жасаудан бұрын Эмерикті Ликава қамалына жібергені, ал ол әкесінің өлімі туралы естігеннен кейін Трансильванияға қашқандығы айтылады.

Қалған жері

Леопольд I-нің әскері Корольдік Венгриядағы барлық қарсылықты басып тастады. Жүздеген ақсүйектердің мүліктері тәркіленді; шетелдік жалдамалы әскерлер қамалдардағы венгр әскерлерінің орнын басып, жақын маңдағы қалалар мен ауылдарды тонауға кірісті. Леопольд I патшалықтың негізгі заңдарын ескермеді және 1673 жылы Тевтон орденінің үлкен магистрі Иоганн Каспар фон Ампринген басқаратын Венгрияны басқару үшін Директориумды тағайындады. Жаңа үкімет протестанттарға қарсы қатаң саясат жүргізді, ондаған протестант пасторлары құлдыққа кесілді. Қудаланған венгрлер – қуылған ақсүйектер, қызметтен шеттетілген әскерлер мен қашқан шаруалар Осман Венгриясына және Партиумға паналады. Куруцтар деп аталатын босқындар Корольдік Венгрияның шекаралық аймандарына жиі шабуыл жасады. Эмериктің мұрасы тәркіленді, бірақ ол байлығын сақтап қалды, себебі Трансильваниядағы мүлігін өзінде ұстады. Ол Михай Телекидің кеңесімен Нагьенедтегі (қазіргі Румыниядағы Айуд) реформатор колледжінде оқуын жалғастырды. Сол замандағы күнделіктерде оның сұлу жас граф екені және ерлер мен әйелдердің назарын оңай аударатыны жазылған. 1677 жылдың мамыр айында Франция патшасы Людовик XIV-нің және Апафидің елшілері Варшавада келісімге келді. Француздар Габсбургтерге қарсы күресті қаржыландыру үшін куруцтарға жыл сайын жәрдем ақшасы беруге уәде берді. Апафи Леопольд I-ге соғыс жарияламады, бірақ куруц әскерлерінің кәсіби басшылығын қамтамасыз етуге және жеңіліске ұшыраған жағдайда оларға баспана беруге міндеттенді. Эмерик көп ұзамай Апафиден босқындарға қосылуға рұқсат беруді сұрады. Сол кезде Имремен кездескен Людовик XIV-нің елшісі, аббат Доминик Реверанд, оны «Венгриядағы ең қуатты және ең адал адам» деп сипаттады. 26 қыркүйекте князьдік кеңес Эмерикті куруц әскеріне қолбасшы етіп тағайындады. Апафи сондай-ақ оған Трансильванияда ерікті әскер жинауға рұқсат берді.

Көтеріліс

Емерик пен Трансильваниялық еріктілер 1677 жылдың 27 қарашасында Дерекскеде Куруктарға қосылды. Трансильваниядағы иеліктерінен түскен кірісі оған әскердің жабдықталуын жақсартуға мүмкіндік берді. Жаңа француз-трансильваниялық шарт бойынша 1678 жылдың 16 ақпанында Михай Телеки Курук армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ Телекидің тағайындалуы Эмериктің нақты басшылығына әсер етпеді. Курук және Трансильвания әскерлері Таснад (қазіргі Румыниядағы Тășнад) маңында жиналды, содан кейін маусым айында Корольдік Венгрияға шабуыл жасады. Эмерик тамыздың басында Сендро және Мураны қамалдарын басып алды. Телеки мен Трансильвания армиясы Эпержеске шабуыл жасады, бірақ олар айдың ортасында көмекші әскердің келгені туралы хабарланғаннан кейін қоршаудан бас тартты. Эмерик жергілікті словак шаруаларының қолдауымен шабуылды жалғастырды. Ол Игло және Розахегиді (қазіргі Словакиядағы Спишска-Нова-Вес және Ружомберок) және Гарам (Хрон) өзені бойындағы кен қалаларын басып алды. Бестерцебаня (қазіргі Словакиядағы Банска-Бистрица) 10 қазанда қарсылықсыз берілді. 1 қарашада Барссенткерст (қазіргі Словакиядағы Жиар-над-Хроном) түбінде жеңілгеннен кейін ол кен қалаларын тастап кетуге мәжбүр болды, бірақ Корольдік Венгрияның 13 округін бақылауын сақтап қалды. Франция патшасы Людовик XIV-нің көмек уәдесімен жігерленген Габсбургтерге қарсы көтерілісшілер «бостандық және әділет үшін» деп жариялап, жас Төкёлиді өздерінің көшбасшысы етіп таңдады. Соғыс 1678 жылы басталды. Шығыс Венгрия патшалығы мен орталық Венгрияның кен қалалары көп ұзамай Төкёлидің иелігіне өтті. 1681 жылы ол 10 000 трансильваниялық және Нагварад пашасының (қазіргі Орадея, Румыния) басқаруындағы түрік армиясымен күшейіп, императорды соғыс тоқтату туралы келісімге келуге мәжбүр етті. 1682 жылдың маусымында ол хорват графы Елена Зринскаға (мажар тілінде: Zrínyi Ilona) үйленді, ол князь Франц I Ракоцидің жесірі болды. Төкёлидің императорға деген сенімсіздігі оны сол кездегі солтан Мехмед IV-тен көмек сұрауға итермеледі, ол оған «Жоғарғы Венгрияның патшасы» (Ķıralı Orta Macar) атағын берді, бұл қазіргі Словакияның бір бөлігімен сәйкес келеді, бірақ жыл сайын 40 000 талер көлемінде салық төлеу шартымен. Сол жылы Төкёли императордан қамалдан қамал басып алып, өзінің билігін Ваг (словакиялық: Váh) өзеніне дейін кеңейтті. 1683 жылы Кассада (қазіргі Кошице, Словакия) және Тальяда өткен екі сеймде оның жеке сүйкімділігі әсер еткенімен, түрік одағына ұлттық тәуелсіздікті құрбан етуден қорқып, оған сенімсіздік танытты. Сондықтан олар оған субсидиялар беруден немесе жаппай салық салудан бас тартты, ал ол қалағанын күшпен алуға мәжбүр болды.

Осман империясымен одақтасу

1683 жылы Вена шайқасында түріктерге материалдық көмек көрсетті және зор түрік армиясының тағдырын бөлісті. Түрік бас уәзірі Венадағы түріктердің жеңілісіне Тхёкёлиді кінәлады, ол өзін қорғау үшін Эдирнеге асықты. Бірақ көп ұзамай түрік ісінің қор болғанын сезіп, Польша королі Ян III Собескийтің императормен келісуге көмектесуін сұрады. Егер император Венгриядағы протестанттардың діни құқықтарын растап, оған – Тхёкёлиге – Жоғарғы Венгрияны (нақтырақ айтқанда, Корольдік Венгрияның солтүстік-шығыс 13 округін) хан титулымен берсе, қаруын тастауға дайын екенін ұсынды. Леопольд бұл талаптарды қабылдамай, толыққанды бас игілікті талап етті. Сонда Тхёкёли соғысты жаңартты. Дегенмен, 1685 жылғы науқан бірқатар апаттармен аяқталды, ол Прешовта (Эпержесте) жеңіліске ұшырады. Наггварадта түріктерден көмек сұрағанда, олар оны тұтқынға алып, тізбекте Эдирнеге жіберді (мүмкін, Леопольдпен болған бұрынғы келіссөздері үшін), содан кейін көптеген ізбасарлары императормен бітім жасады. 1686 жылы Тхёкёли түрмеден босатылып, шағын әскермен Трансильванияға жіберілді, бірақ бұл және 1688 жылғы ұқсас экспедиция да сәтсіз аяқталды. Түріктер оған тағы да күдікпен қарап, екінші рет түрмеге қамады. Бірақ 1690 жылы олар оны 16 мың әскермен үшінші рет Трансильванияға жіберді, қыркүйекте Зәрнештьте генерал Донат Гейслер мен граф Михай Телекидің біріккен әскерлерін талқандады. Осы үлкен жеңістен кейін Тхёкёли Керештенсигет (қазіргі Опришани) диетасында Трансильванияның князі сайланды, бірақ императорлық әскерлерге қарсы ұзақ тұра алмады. 1691 жылы ол Трансильванияны мүлдем тастап кетті. Ол Сланкамен шайқасында түрік кавалериясын басқарды және соғыстың қалған бөлігінде Австрияға қарсы батырлықпен, бірақ нәтижесіз қызмет етті, әсіресе Зента шайқасында (1697) ерекше көзге түсті. Карловиц шартында (1699 жылғы 26 қаңтар) мажар көтерілісшілеріне уәде етілген кешірімнен оның аты аталмай қалды. 1700 жылы тағы бір сәтсіз әрекеттен кейін, ол әйелімен бірге Галатаға қоныстанды. Сұлтан II Мұстафадан ол үлкен жерлер мен Виддин графы атағын алды. 1705 жылы Измитте қайтыс болды. Ол Кежмароктағы «жаңа шіркеу» деп аталатын мавзолейде жерленген.

Мұра

Оның мүсіні Будапешттегі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Батырлар алаңының бір бөлігі. Оның қайтыс болғанына 300 жыл толуына орай, Измитте бір көшеге оның есімі берілді. Сондай-ақ, ол және оның әйеліне арналған ескерткіш Измиттегі саябақта орналасқан.