Кіріспе

Құс түрі

Көбік шаян (Locustella naevia) – шаян туысына жататын Ескі әлем шаянының бір түрі. Ол Еуропаның көп бөлігінде және батыс Палеарктикада көбейеді. Көшпенді құс, Солтүстік және Батыс Африкада қыстайды. Бұл кішкентай сайрақ құс көбінесе суға жақын, қысқа және тығыз өсімдіктерде кездеседі. Орташа мөлшердегі шаян, шамамен ұзындығы ... (өлшемі көрсетілмеген). Ересегінің арқасы жолақты қоңыр, ал астыңғы жағы ақшыл сұр түсті, құйрық асты жағы жолақты емес. Көптеген шаяндар сияқты, оның да жыныстары бірдей, бірақ жас құстардың астыңғы бөлігі сарғыш келеді. Көпшілік шаяндар сияқты, ол да жәндіктермен қоректенеді. Қалың өсімдіктер арасында немесе шөптегі бір тұқымда, жерде немесе оның жанында төрттен жетіге дейін жұмыртқа салады. Бұл құс бұталардың арасында тығылып, төменгі жапырақтар арқылы жүріп, көру қиын, тек ән салар кезде ғана көзге түседі. Бұл түрге атын берген әні – монотонды, механикалық, жәндік сияқты үздіксіз дыбыс шығару, көбінесе таңертең немесе кешке естіледі.

Таксономия

Италиялық натуралист Улисе Альдрованди қарапайым шегірткелерді өзінің «Орнитология» атты еңбегінің екінші томына қосты. Альдрованди 1605 жылы қайтыс болды, бірақ том 1637 жылға дейін жарияланбады. 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон өзінің «Орнитология» еңбегінде қарапайым шегірткелердің толыққанды сипаттамасын берді. Ол француз тілінде La fauvette tachetée және латын тілінде Curruca naevia атауларын қолданды, бірақ Бриссон латынша атауларды енгізгенімен, олар есімдік жүйеге сәйкес келмейді және Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы тарапынан мойындалмайды. Қарақұйрық құсты француз ғалымы Жорж Луи Леклер, Буффон графы 1779 жылы өзінің «Құстардың табиғи тарихы» атты еңбегінде сипаттады. Құстың суреті де Франсуа Николас Мартинет салған, Эдме Луи Даубентонның бақылауымен жасалған «Табиғи тарихтың нұрлы суреттерінде» қолмен боялған пластинада бейнеленген, ол Буффонның мәтініне қосымша жасалды. Пластина жазуында да, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмады, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің «Нұрлы суреттер» каталогында Motacilla naevia есімді есімдік атауын енгізді; ол бұрын Бриссон қолданған naevia сөзін пайдаланды. Типтік орны – Италиядағы Болонья қаласы. Қазіргі кезде қарапайым шегірткелер 1829 жылы неміс натуралисі Иоганн Якоб Кауптың енгізген Locustella туысына жататын 20 түрдің бірі болып табылады, ал қарапайым шегірткелер – үлгілік түр. Locustella туысының атауы латын тілінен алынған және «шаянтеке» деген мағына беретін locusta сөзінің кішіртілген түрі. naevia сөзі латын тілінде «дақты» дегенді білдіреді. Төрт түрше танылған. Бұл өте жасырын құс, көру қиын, бірақ оның ерекше әнінің арқасында оның болуын анықтау оңай. Әні – музыкалық емес, ұзын, жоғары перделі, дөңгелектеген трилл. Ол бірнеше секундтан екі-үш минутқа дейін созылады, дем алуға тіпті тоқтамайды. Дыбыс күші әлсіз гулден алыстағы шабу машинасына ұқсас дыбысқа дейін өзгереді. Ол күннің кез келген уақытында, ертеңнен күн батқанға дейін орындалады және құстың көктемде келуінен бастап шілде айының соңына дейін үздіксіз естіледі. Сақшылдық шақыруы – «twkit twkit twkit» деп аударылатын қайталамалы тіксік дауыс. Әні оның туыстастарының әніне ұқсас: сүйірше шегірткелер (Locustella lanceolata), Сави шегірткесі (Locustella luscinioides) және өзен шегірткесі (Locustella fluviatilis).

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара шаянның тұқымы Солтүстік-Батыс Еуропа және батыс Палеарктикада көбейеді. Оның ареалы Испания, Франция, Италияның орталық бөлігі, Румыния, Югославия, Британ аралдары, Бельгия, Нидерланды, Германия, Дания, Оңтүстік Швеция, Оңтүстік Финляндия, Балтық елдері және Ресейдің батыс бөліктерін қамтиды. Шығысқа қарай оның орнын туысқан түрлер басады. Жаздың аяғында ол Солтүстік-Батыс Африкаға, Үндістан мен Шри-Ланкаға қоныс аударып, қыстайды.

Тамақ және азықтандыру

Жасыл шаян құмырсқа жейтін құс, кең ауқымды жәндіктермен қоректенеді. Оның тағамына шыбызбалар, көбелектер, қоңыздар, шырындар, инеліктер және олардың дернәсілдері кіреді. Өрмекшілер мен ағаш құрттары да желінеді, ал балапандары шырындармен, жасыл гусеницалармен, ағаш құрттарымен және шыбызбалармен қоректендіріледі.