Кіріспе

Васатч таулары немесе Васатч жотасы – АҚШ-тың батысындағы таулар тізбегі. Ол шамамен 257 километрге созылып, Юта және Айдахо штатының шекарасынан Орталық Ютаға дейін жалғасады. Бұл үлкен Роки тауларының батыс шеті және Ұлы Аймақтың шығыс шеті. Васатч жотасының солтүстік бөлігі – Bear River таулары, Айдахо штатына кіріп, сол штаттағы Васатч жотасының барлық бөлігін құрайды. Уте тайпасының тілінде "Васатч" сөзі "тау өткелі" немесе "биік таулар арқылы төмен өткел" деген мағынаны білдіреді. Уильям Брайттың сөзінше, таулар Шошони тайпасының басшысының құрметіне аталған, ол "васатци" (wasattsi) деген Шошони сөзімен, яғни "көк қаз" деген мағынада аталған. 1926 жылы Сесил Альтер 1902 жылғы Генри Ганнеттің сөзін келтірді, ол бұл сөздің "көп сулы жер" дегенді білдіретінін айтқан, содан кейін "бұл сөз Шошони тайпасы арасында кең таралған және әйелдер көтеріп жүретін жидек себетіне берілген" делінген.

Шолу

Еуропалық қоныстанудың алғашқы күндерінен бастап, Юта халқының көпшілігі таулардың батыс беткейінде, көптеген өзендердің таудан шығатын жерлеріне қоныстанды. Ерте қоныс салушылар үшін таулар су, ағаш және граниттің маңызды көзі болды. Бүгінде Юта халқының 85% Васатч тау жотасының 24 шақырым (15 миль) ішінде, негізінен батыстағы аңғарларда тұрады. Бұл батысқа шоғырланған аймақ Васатч майданы деп аталады және халқы 2 миллионнан астам адамды құрайды. Солт-Лейк-Сити Васатч тау жотасы мен Ұлы тұзды көлдің арасында орналасқан. Тау жотасының ең биік нүктесі – 3636 метр (11928 фут) биіктіктегі Небо тауы, оңтүстік жағында Нефи қаласынан жоғары көтерілетін үш шыңы бар. Кейбір жерлерде таулар аңғардың 1320 метрлік (4330 фут) биіктігінен 3353 метрге (11000 фут) дейін тік көтеріледі. Басқа да ерекше шыңдарға Юта округінің солтүстігінде орналасқан және әсіресе Плезант Гроув пен Орем қалаларынан көрінетін Тимпаногос тауы; Солт-Лейк аңғарына қарап тұрған Лон Пик, Твин Пикс және Олимп тауы; Морган және Дэвис округтеріне қарап тұрған Фрэнсис шыңы; және Огденнен жоғары орналасқан Бен Ломонд және Огден тауы жатады. 3658 метрден (12000 фут) төмен болғандықтан, Васатч шыңдары Колорадоның Роки тауларымен немесе тіпті Ютадағы Роки тауларының басқа бөлігі – Уинта тауларымен салыстырғанда тым биік емес. Дегенмен, олар мұздықтармен қалыптасқан, нәтижесінде ерекше тізімді, кең таулы ландшафт пайда болған. Сондай-ақ, кейбір жерлерде жылына көп қар жауады. Бұл қардың еруі таудың 161 шақырым (100 миль) бойында орналасқан 25 қаладан тұратын дамыған қалалық аймақтың қалыптасуына мүмкіндік берді. Васатч жотасында шаңғы курорттарының көптеп шоғырланған орындары бар, олардың 11-і солтүстік-шығыс Юта округінің Сандэнс қаласынан Огденнің солтүстік-шығысындағы Паудер тауы мен Вольф тауына дейін созылады. Bear River тауларында да бір шаңғы курорты бар (Бабыр тауы). Парк-Сити қаласының өзі екі шаңғы курортымен шектеседі. Қыста салыстырмалы ылғалдылықтың төмендігіне және Ұлы тұзды көлдің қосымша әсеріне байланысты қар құрғақ, ұнтақты текстураға ие, оны жергілікті шаңғы курорттары "Жер бетіндегі ең жақсы қар" деп насипаттайды. Қар және жақын орналасқан шаңғы курорттары Солт-Лейк-Ситиге 2002 жылғы Қысқы Олимпиаданы қабылдауға көмектесті. Lone Peak аймағындағы бірнеше каньондар, әсіресе Кішкентай Коттонвуд каньонында, жоғары сапалы граниттің көптеген шығып жатқан жерлері бар және Pfeifferhorn сияқты танымал альпинизм аймақтарын құрайды. Солтүстікке қарай Үлкен Коттонвуд каньоны кварцитте қиын альпинизмге мүмкіндік береді. Васатч жотасының тығыз өсімдіктермен жабылған тар каньондары, мысалы, Үлкен Коттонвуд және Кішкентай Коттонвуд каньондарына көптеген адамдар келеді; 2005 жылдың 25 қыркүйегінде бір сағат ішінде 1200 автомобиль Кішкентай Коттонвудқа кірді. Каньондар Солт-Лейк-Ситинің орталығынан 39 шақырым (24 миль) қашықтықта орналасқан, ал жыл бойы асфальтталған жолдар қаладан 1524 метрге (5000 фут) дейін биікке жете алады. Парк-Сити, Хебер және Үлкен Коттонвуд каньонынан жолаушылар көліктерімен жүруге жарамды топырақ жолдар тартылған. Бұл жолдар теңіз деңгейінен 3048 метр биіктікке жетеді және алыс таулы аймақтардың көрінісін ұсынады.

География және геология

Васач тау жотасының пайда болуы Севьер орогенезімен байланысты. Юра және палеоген кезеңдері арасында Фаралон тақтасы Солтүстік Америка тақтасының астына сығылып кіргенде, аймақтық кернеу режимі шығыстан батысқа қарай бағытталған максималды күшке ие болды. Бұл көлденең қысым нәтижесінде жұқа қабықты, бір-біріне қабаттасқан итермелі жарылыстар пайда болды, соның салдарынан Солтүстік Америка тақтасының батыс бөлігінің 50%-ға дейін қысқаруына әкелді. Васач антиклинорийі осы Севьер тегіндегі итермелі жарылыстардың ең шығыс шетін білдірді. Фаралон тақтасы толығымен субдукцияланғаннан кейін, солтүстік-батысқа қарай жылжыған Тынық мұхиты тақтасы Солтүстік Америка тақтасына тірелді, бұл аймақтық кернеудің өзгеруіне себеп болды. Севьер итермелі жарылыстары қайтадан қалыпты жарылыстарға айналып, Тынық мұхиты тақтасы Солтүстік Америка тақтасының батыс шетін солтүстік-батысқа қарай сүйреп әкелгенде қабықшаның кеңеюіне әкелді. Қазіргі Васач жотасы доңғалақтың үнемі болатын қозғалысымен төмендеуіне байланысты қалыпты жарылыстар арқылы өсіп келеді. Васачтың ең биік шыңы – Небо тауы. Колорадо үстірті оңтүстік-батыс бұрышымен Роки тауларының оңтүстік шетімен кездеседі. Осы екеуінің батысында Үлкен Бекен басталып, батыс Юта және Невада арқылы батысқа қарай созылып, Невада/Калифорния шекарасына жақын Сьерра-Невадаға дейін жетеді. Геологиялық жарылыстар жотаның бойын тілгілеп тұрады, олардың ең маңыздысы – Васач жарылысы. Осы жарылыстар Тимпаногос үңгірін де қалыптастырды. Солтүстік Васач жотасын тау аңғарларының тізбегі бөліп жатыр. Жотаның батыс беткейі Васач Фронты аңғарларының табанына тік түсетін болса, шығыс беткейі көлбеу болып, бірнеше шаңғы курорттарын салуға мүмкіндік береді. Солт-Лейк аңғарының шығысында орналасқан, өте тік және тығыз аймақ – Коттонвудс, төрт әйгілі шаңғы курорттарына (Альта, Брайтон, Солитуд және Сноубёрд) пана беретін шағын тау бөктерлерін қамтиды. Коттонвудстың шығыс беткейлері Снайдервилл алқабына түседі, онда Парк-Сити және оның екі шаңғы курорты (Парк-Сити тау курорты және Дир-Вэлли) орналасқан. Жотаның шығыс жағының көп бөлігі, Солт-Лейк-Ситидің солтүстігінен Медведь өзені тауларына дейін, қалған бөлігімен салыстырғанда әлдеқайда көлбеу. Бұл жота Огденнің шығысында кеңейіп, Огден аңғары деп аталатын биік тау аңғарына пана береді. Мұнда тағы үш шаңғы курорты және бірнеше шағын қалалар (Хантсвилл, Либерти және Эден) орналасқан. Осыдан солтүстікке қарай Уэллсвилл таулары жотаның солтүстік-батысынан бөлініп, I 15 дәлізіне параллель таулар тізбегін жалғастырады. Бұл жота өте жұқа және тік. Алайда, US 89/US 91 Бригам қаласының шығысында Уэллсвилл каньоны арқылы төрт жолақты автомобиль жолы ретінде сақталған. Айырықша өзенімен құрылған Каш аңғарының батысында Уэллсвилл таулары, ал шығысында Медведь өзені таулары орналасқан. Каш аңғарының солтүстік-батыс шекарасы Айдахо штатындағы Баннок жотасымен шектес. Бұл аймақтағы ең биік екі шың – Наоми тауы мен Логан тауы, олардың әрқайсысы 3048 метрден төмен. Жотаның оңтүстік-шығыс бөлігі Васач округіне қарай салыстырмалы түрде жазық, жел соққан Васач үстіртіне айналады, оның биіктігі шамамен 2591 метрден 2896 метрге жетеді. Оның оңтүстік-шығыс шетінде, Хелпердің солтүстігінде, Кітап жартастарына тіреледі. Солтүстікке қарай Хебер аңғары мен Вебер өзені аңғары Васач жотасын Уинта тауларынан бөліп тұрады, ал Айырықша өзені аңғары мен Айырықша көл аңғары оны Грин өзені алабының батыс шетін белгілейтін төменгі тау жоталарынан бөліп тұрады. Васач жотасы арқылы бар болғаны жеті тас жол өтеді, сонымен қатар бірнеше тау жолдары мен топырақты жолдар бар. Ең танымалдары – Солт-Лейк-Ситидің шығысындағы Парли каньоны арқылы өтетін I 80 және Огденнің оңтүстік-шығысындағы Вебер каньоны арқылы өтетін I 84. Олар жотаның шығыс беткейіндегі Эхо ауылының жанында кездесіп, I-80 ретінде солтүстік-шығысқа қарай жалғасады. Жота арқылы өтетін басқа тас жолдар: Spanish Fork Canyon арқылы US 6/US 89, Provo Canyon арқылы US 189, Хантсвиллден шығысқа қарай созылатын Юта штатының 39-жолы (қыста жабық), Логан каньоны арқылы US-89/US 91 және жотаның солтүстік шетіне жақын Айдахо штатының 36-жолы. Денвер және Рио-Гранде Батыс темір жолының Васач жотасы арқылы Солдат Саммитінің асуы мен Испандық Форк каньоны арқылы өткен жолы болды. Қазір оны Юнион Пасифик темір жолы басқарады, бұл желі жүк пойыздары мен Амтрактың Калифорния Зефиріне пайдаланылады.

Экология

Васатч жотасы Васатч және Уинта тауларының 3-деңгейлі экоаймағының, қоңыржай қылқан жапырақты орманның бір бөлігі болып табылады. Көп тараған ағаштарға Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii), субальпілік шырша (Abies bifolia), Энгльман шыршасы (Picea engelmannii), Колорадо көк шыршасы (Picea pungens) және дірілдейтін терек (Populus tremuloides) жатады. Гэмбел емені (Quercus gambelii) солтүстіктегі Бригам қаласының оңтүстігінен басталып, Васатч жотасының оңтүстік бөлігіне дейінгі таулардың етегінде кең таралған. Ол жотаның солтүстік бөлігінде кездеспейді. Пондероза қарағайы (Pinus ponderosa) Ютаның басқа жерлерінде көп болғанымен, Васатч жотасында Солт-Лейк-Ситидің оңтүстік-шығысындағы Үлкен Коттонвуд каньонындағы және Логанның шығысындағы Логан каньонындағы егістіктерде ғана кездеседі. Васатч жотасының шалғай аймақтарында кездесетін кейбір жеке ағаштар бұрынғы популяциялардың қалдықтары сияқты көрінеді. Үлкен шалфейдің (Artemisia tridentata) түршелері ландшафттың құрғақ бөліктерін мекендейді. Васатч жотасында кездесетін шалфейдің көп бөлігі таулық үлкен шалфей (Artemisia tridentata ssp. vaseyana) болып табылады. Бұрын, көптеген аңғарлардың түбін үшбұрышты үлкен шалфей (Artemisia tridentata ssp. tridentata) алып жатқан. Алайда, осы түршелердің көп бөлігі алынып тасталған, себебі ол жақсы егістік жерлерде өскен. Жоғары биіктіктерде және таулық үлкен шалфейге қарағанда ылғалдырақ жерлерде субальпілік үлкен шалфейді (Artemisia tridentata ssp. spiciformis) табуға болады. Бұл түрше өнімді жерлерді мекендейді және көбінесе жабайы гүлдер мен шөптердің қалың жапырақты төсенішіне ие. Вайоминг үлкен шалфейі (Artemisia tridentata ssp. wyomingensis) ең төменгі және құрғақ биіктіктерде кездеседі, бірақ Васатч жотасының көп бөлігі осы түрше өсетін биіктіктен жоғары орналасқан. Барлық шалфей түрлерінің біріктірілгені, АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі тізімге алуды қарастырып жатқан үлкен шалфей торайына (Centrocercus urophasianus) маңызды мекен ортасын қамтамасыз етеді. Васатч жотасында осы аймақтан басқа еш жерде кездеспейтін бірнеше өсімдіктер өседі. Олардың кейбіреулері сирек және тар геологиялық құрылымдармен шектеледі, ал басқалары аймақ бойынша кеңінен таралған. Сирек кездесетін эндемиктерге бес қанаты бар клифбұш (Jamesia americana var. macrocalyx), Сиерра түтін гүлі (Corydalis caseana ssp. brachycarpa) және Юта анжеликасы (Angelica wheeleri) жатады.

Демалыс

Шаңғылы курорттардан басқа, Васатч тауларының каньондары мен альпілік аңғарлары аршып өтетін жүздеген шақырым тау велосипеді және жаяу жүру жолдары бар. Бұл жолдар үлкен қалалық аймаққа жақын орналасқан қалың жерлерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Биік әктас, гранит және кварцит шыңдарында, сондай-ақ айналасындағы көптеген каньондарда тау шағатыну және альпинизммен айналысуға болады. Қысқы демалысқа шаңғымен жүру, тау шаңғысы және қарға басып жүру кіреді. Альпілік көлдер мен өзендерде балық аулауға мүмкіндік бар, бірақ ол жиі пайдаланылады. Васатч тау клубы тұрақты түрде шаралар ұйымдастырады. Ютаның жергілікті өсімдіктер қоғамы көктемнен күзге дейін орталық Васатч маңының етегінде және маусымға қарай іргелес каньондарда тұрақты серуендер өткізеді. Кіші Коттонвуд каньонының басындағы Альбион алабында жаздың соңында көптеген жабайы гүлдер гүлдейді.