Кіріспе
Көпәдістемелік немесе көпәдістемелік зерттеулер зерттеу жұмысында немесе байланысты зерттеулер жиынтығында деректерді жинаудың бірнеше әдісін немесе зерттеудің бірнеше әдісін пайдалануды қамтиды. Аралас әдістерді зерттеу сапалық және сандық деректерді, әдістерді, әдістемелерді және/немесе парадигмаларды зерттеу жұмысында немесе байланысты зерттеулер жиынтығында үйлестіруді қамтитынымен ерекшеленеді. Аралас әдістерді зерттеу – көпәдістемелік зерттеудің ерекше түрі деп айтуға болады. Көп немесе аралас зерттеулерге қатысты қолданылатын, бірақ одан аз қолданылатын тағы бір атау – әдістемелік плюрализм. Кәсіби және академиялық зерттеулерге арналған осы тәсілдердің барлығы моноәдістемелік зерттеулерді бірнеше дерек көзі, әдіс, зерттеу әдістемесі, перспектива, тұжырым және парадигма қолдану арқылы жақсартуға болатындығын көрсетеді. Көпәдістемелік термині 1980-ші жылдардан бастап қолданыла бастады және 1989 жылы Джон Брюер мен Альберт Хантердің «Көпәдістемелік зерттеулер: стильдер синтезі» кітабында пайда болды. 1990-шы жылдардан бері және қазіргі уақытта мінез-құлық, әлеуметтік, бизнес және денсаулық ғылымдарында аралас әдістерді зерттеу термині осы зерттеу бағыты үшін кеңінен танымал болды. Бұл плюралистік зерттеу тәсілі 1980-ші жылдардан бері қолданылып келеді.
Жүру мүмкіндігі
Сонымен қатар, мультимедологиялық немесе аралас әдістерді зерттеу тәсілдерінің де кейбір қиындықтары бар. Осы қиындықтардың арасында: Көптеген парадигмалар бір-бірімен келіспейді. Дегенмен, егер олардың айырмашылығы түсінілсе, көп жақтан қарау пайдалы болуы мүмкін, сондай-ақ ықтимал шешімдер де көрініс беруі мүмкін. Көп әдісті және аралас әдісті зерттеулерді прагматизм, диалектикалық плюрализм, сыншыл реализм және конструктивизм сияқты түрлі парадигмалық көзқарас тұрғысынан жүргізуге болады. Мәдени факторлар адамның дүниетанымына және талдау мүмкіндігіне әсер етеді. Жаңа парадигма туралы білу ғана ықтимал бұрмалаушылықтарды жеңуге жеткіліксіз, оны тәжірибе мен өмірлік тәжірибе арқылы үйрену қажет. Адамдардың танымдық қабілеттері бар, олар оларды белгілі бір парадигмаларға бейімдейді. Сандық зерттеулерге деректерді талдау дағдылары және статистикалық ойлаудың әртүрлі әдістері қажет, ал сапалық зерттеулер терең байқау, салыстыру, интерпретациялау және қарым-қатынас дағдыларына негізделген. Ешбір тәсілді меңгеру оңай емес, олардың екеуі де белгілі бір білік, қабілет және дағдыларды талап етеді.
Many paradigms are at odds with each other. However, once the understanding of the difference is present, it can be an advantage to see many sides, and possible solutions may present themselves. Multimethod and mixed method research can be undertaken from many paradigmatic perspectives, including pragmatism, dialectical pluralism, critical realism, and constructivism. Cultural issues affect world views and analyzability. Knowledge of a new paradigm is not enough to overcome potential biases; it must be learned through practice and experience. People have cognitive abilities that predispose them to particular paradigms. Quantitative research requires skills of data analysis and several techniques of statistic reasoning, while qualitative research is rooted in in depth observation, comparative thinking, interpretative skills and interpersonal ability. None of the approaches is easier to master than the other, and both require specific expertise, ability and skills.
Прагматизм және аралас әдістер
Прагматизм сапалық және сандық әдістерді аралас әдістерді зерттеуді қолдау үшін байланысы әлсіз жүйелер ретінде интеграциялауға мүмкіндік береді. Бір жағынан, сандық зерттеулерге рандомизацияланған бақылаулы сынақтар, әдебиеттік шолудағы кемшіліктерден туындаған зерттеу сұрақтары, жалпыламалық, жарамдылық және сенімділік тән. Екінші жағынан, сапалық зерттеулерге әлеуметтік тұрғыдан құрылған шындықтар мен өмірлік тәжірибелер тән. Прагматизм осы екі аралықты келістіреді және сандық және сапалық зерттеулерді байланысы әлсіз жүйелер ретінде интеграциялайды, онда "ашық жүйелер өзара әрекеттесуді өздерінің шекараларының нүктесінде жүзеге асырады".
Көп/қоспа әдістерді зерттеудегі прагматизмнің тарихы
Тоғызыншы ғасырдың соңында проблемаларды шешудің философиялық әдісі ретінде дамыған прагматизмнің негізін қалаушы философ Чарльз Сандерс Пирс саналады. Пирс үшін зерттеулер әлеуметтік құбылыстарды зерттеудің практикалық тәсілі ретінде, зерттеушінің көзқарасымен жүргізіліп, түсіндіріледі. Ол ғылымды көптеген көзқарастардан туындайтын жалғыз шындыққа жеткізетін, қоғамдық іс-әрекет деп қарастырады. Пирс үшін зерттеу қорытындыларынан гөрі, осы қорытындыларға қалай қол жеткізілгені маңыздырақ. Басты назар зерттеу сұрағына жауап беруге және әдістердің процесте қалыптасуына мүмкіндік беруге бағытталған. Пирс прагматизмі және зерттеуге оның көзқарасы сапалық бағытталған әлде тең әдістерді қолдауға себін тигізеді. Джон Дьюи «Пирс прагматикалық әдісін және (Уильям) Джеймстің радикалды эмпиризмін (және тәжірибеге деген көзқарасын) әлеуметтік және саяси проблемаларды шешу үшін қолдану арқылы» кеңейтеді. Оның философиялық прагматизмі пәнаралық көзқарасқа негізделген, онда сандық және сапалық зерттеулер арасындағы шекара проблеманы шешуге кедеріл келтіретін фактор болып табылады. Дьюидің прагматизмінде табыс нәтижемен өлшендіріледі, ал нәтиже зерттеуге қатысудың себебі болып табылады. Тірі тәжірибелер шындықты құрайды, ал жеке тәжірибелер субъективті (ішкі) және объективті (сыртқы) жағдайлардың өзара әрекеттесуі арқылы біртұтас үзіліс құрайды. Дьюидің тәжірибелер үзілісінде ешқандай тәжірибе өздігінен өмір сүрмейді, ол оған дейінгі тәжірибелердің әсерімен қалыптасады және одан кейін болатын тәжірибелерге әсер етеді. Оның білімге деген көзқарасы ашық, ал зерттеу оның эпистемологиясының орталық бөлігін құрайды. Дьюиден кейін сандық бағытталған зерттеу әдістері 1979 жылға дейін басым болды, содан кейін Ричард Рорти прагматизмді қайта жаңғыртты. Рорти прагматизмге мәдениеттің, сенімнің және контекстің маңыздылығын қамтитын өзінің жаңа идеяларын енгізеді. Ол нәрселердің қалай екенін түсінуден, олар қалай болуы мүмкін екеніне көшті және «дәлелдеме аудиторияға тәуелді және кез келген дәлелдеме қабылдайтын аудиторияны таба алады» деген тұжырымды ұсынады. Рорти түсіндіргендей, зерттеудің табысы әріптестерге байланысты, әріптестер тобы бейтарап емес. Оның пікірінше, әлде тең зерттеу (MMR) сандық және сапалық зерттеулерді жай ғана біріктіру емес, сонымен қатар өзінің әріптестері мен жақтастары бар үшінші бағыт.
Прагматикалық философиялық ұстанымдар
Бірнеше прагматикалық философиялық көзқарас аралас әдістер зерттеуін (ММЗ) жүргізу кезінде прагматизмді парадигма ретінде негіздеуге қолданылуы мүмкін. Зерттеу парадигмасы – білімнің қалай құрылатыны және неден тұратынына қатысты негізделген ақпараттық құрылымды ұсынады. Прагматизм философиясы зерттеушілерге сапалық және сандық әдістерге басымдық беретін әдістер арасындағы спектрде өз орнын табуға көмектеседі. Төмендегі философиялық көзқарастар сапалық және сандық әдістерді қолдану туралы пікір қақтығыстарын шешуге, сондай-ақ сандық, сапалық немесе тең дәрежедегі ММЗ-ді негіздеуге мүмкіндік береді.
Радикалды эмпиризм
Уильям Джеймс айтқандай, радикалды эмпиризм шындықты біздің үздіксіз өрбитін тәжірибеміздің функциясы ретінде қарастырады, ол жеке деңгейде үнемі өзгеріп отырады. Джеймс шындықтың алдын ала белгіленбегенін, жеке адамның ерік бостандығы мен мүмкіндіктер маңызды екенін атап көрсетеді. Бұл идеялар өмірлік тәжірибелерге баса назар аударатын сапалық зерттеулермен үйлеседі. Джеймс сонымен қатар эмпирикалық және объективті фактілердегі шындықты табады, сапалық және сандық зерттеулер арасындағы қарама-қайшылықты жоюға көмектеседі. Дегенмен, Джеймс шындықтың ойлаушыдан тәуелсіз болмайтынын көрсетеді. Джеймстің прагматизмінің осы түрі сапалық зерттеулерді және тең құқықты қолданатын әртараптандырылған зерттеулерді жүргізетін зерттеушілерге пайдалы болуы мүмкін.
Диалектикалық плюрализм
Диалектикалық плюрализм – зерттеу жүргізу және білімді дамыту үшін әртүрлі тәсілдерді мақсатты түрде пайдалануға баса назар аударатын прагматизмнің бір түрі. Қолданылатын әртүрлі тәсілдердің бір-бірімен сәйкес келуі немесе бірігуі міндетті емес. Керісінше, аралас әдіс зерттеуін жүргізуде диалектикалық плюрализмді қолданатын зерттеуші жаңа түсініктерге қол жеткізу үшін модельдер мен перспективалар арасында жиі ауысып отыруы мүмкін.
Реализм және сыншыл реализм
Реалистер мен сыншыл реалистер әлемнің біздің бақылауымыз бен түсіндіруімізден тәуелсіз бар екендігін қабылдайды; сыншыл реализм одан әрі барып, әлемді түсіндірудің көптеген мүмкіндіктері бар екенін айтады. Диалектикалық плюрализм сияқты, прагматикалық көп/аралас әдістерді зерттеу контекстіндегі реалистік парадигмалар білімге қатысты әртүрлі тәсілдердің күтілуін және оларды бір-бірін толықтыратын ретінде қарастыруға болатынын баса көрсетеді. Қатаң позитивистік тәсілге қарағанда, сыншыл реализм себеп-салдар байланысын оқиғаның төңірегіндегі жағдайлар мен әлеуметтік процестердің егжей-тегжейлілігінде жатқандай деп санайды.
Өзгергіш-бостандыққа әкелетін
Трансформациялық және эмансипациялық парадигмалар зерттеушінің әлеуметтік әділдікке ұмтылуын қадағалайды, мысалы, сыни нәсіл теориясында. Осы парадигмада көп әдіс немесе аралас әдіспен зерттеу жүргізетін зерттеушілер "билік, жеңілдік және теңсіздік" мәселелеріне ден қояды.
Санаттық және сапалық әдістемелерге қарағанда
Аралас әдістемелер мен жеке алынған сапалық және сандық әдістердің бірнеше ортақ белгісі бар, олардың бірі – зерттеушілердің әдістемелік таңдауларының бастапқы мақсатына назар аудару қажеттігі. Дегенмен, екеуінің арасындағы маңызды айырмашылық – кейбір авторлардың оларды ерекшелендіруі, бірінің екіншісінен өзгеше логикаға ие екенін ұсынуы. Кресвелл (2009) сандық зерттеуде зерттеушінің мәселелік тұжырымдамадан басталып, гипотеза мен жоқ гипотезаға, содан кейін құралдарды пайдалану арқылы деректерді жинау, популяция және деректерді талдау туралы талқылауға көшетінін көрсетеді. Кресвелл сапалық зерттеу үшін логикалық ағын зерттеу мақсатымен басталады, кіші топтан жиналған деректер ретінде зерттеу сұрақтары арқылы талқыланады, содан кейін олардың қалай талданатыны айтылады. Зерттеу стратегиясы – үлгі алу, деректерді жинау немесе талдау сияқты нақты аралық зерттеу мақсатына жету процедурасы. Сондықтан, үлгі алу немесе деректерді талдау стратегиялары туралы айтуға болады. Құрылымдық жарамдылықты арттыру үшін бірнеше стратегияларды қолдану (әдістемелік триангуляцияның бір түрі) қазір әдіскерлер тарапынан кеңінен қолдау табады. Қысқасы, кез келген зерттеу жұмысында (сапалық және/немесе сандық) зерттеу стратегияларын қосу немесе біріктіру – жақсы зерттеудің қалыпты ерекшелігі саналады. Зерттеу тәсілі – зерттеу принциптері мен жалпы процедуралық нұсқаулардың біріктірілген жиынтығы. Тәсілдер – бұл белгілі бір зерттеу ниеттерімен немесе талдау мүдделерімен байланысты кең, толық (бірақ жалпы) әдістемелік нұсқаулар немесе жол карталары. Аналитикалық мүдделердің екі мысалы – популяцияның жиілік үлестірілімдері және болжамдар. Зерттеу тәсілдерінің мысалдары: эксперименттер, сараптамалар, корреляциялық зерттеулер, этнографиялық зерттеулер және феноменологиялық зерттеулер. Әр тәсіл нақты талдау мүддесін шешуге ең қолайлы. Мысалы, эксперименттер номотетикалық түсіндірмелерді немесе ықтимал себептерді қарастыруға қолайлы; сараптамалар – популяция жиілігін сипаттауға, корреляциялық зерттеулер – болжамдарға; этнография – мәдени процестерді сипаттау және түсіндіруге; ал феноменология – құбылыстардың немесе өмірлік тәжірибелердің мәнін сипаттауға қолайлы. Бір тәсілмен жобалауда (SAD) (сонымен қатар «бір тәсілмен жобалау» деп те аталады) тек бір аналитикалық мүдде көзделеді. Аралас немесе көп тәсілмен жобалауда (MAD) екі немесе одан көп аналитикалық мүдделер көзделеді. Ескерту: көп тәсілмен жобалауға толыққанды «сандық» тәсілдер кіруі мүмкін, мысалы, сараптама мен экспериментті біріктіру; немесе толыққанды «сапалық» тәсілдер, мысалы, этнографиялық және феноменологиялық зерттеуді біріктіру. Ал аралас тәсілмен жобалау жоғарыда айтылғандардың қосындысын қамтиды (мысалы, сандық және сапалық деректердің, әдістердің, әдістемелердің және/немесе парадигмалардың қосындысы). «Мультимедология» термині туралы ескерту. «Әдіс» және «әдістеме» терминдерін синонимдер ретінде қолдану жиі кездеседі (жоғарыда келтірілген мысал сияқты). Алайда, екеуін ажыратуға жеткілікті философиялық негіздер бар. «Әдіс» – бір нәрсені істеу тәсілін, процедураны білдіреді (мысалы, деректерді жинау әдісі). «Әдістеме» – әдістер туралы дискурс, яғни зерттеу принциптері мен процедураларының нақты комбинациясының жеткіліктілігі мен орындылығы туралы дискурс. «Әдістеме» және «биология» терминдері «логия» ортақ жұрнағын бөліседі. Биология – өмір туралы, барлық түрдегі өмір туралы сөз болғандай, әдістеме – әдістер туралы, барлық түрдегі әдістер туралы сөз. Сондықтан, мультибиология немесе мультиәдістеме туралы айту тиімсіз көрінеді. Алайда, бірнеше биологиялық немесе әдістемелік перспективалар туралы айту өте тиімді.