Кіріспе

Ескі режимдегі француз шаруаларына салынатын жер салығы. Таиль (таж) – Ескі Франциядағы шаруалар мен дворян емес топтарға салынатын тікелей жер салығы. Салық әрбір үй шаруашылығына жер мөлшеріне қарай салынып, мемлекетке тікелей төленеді.

Тарих

Бастапқыда тек "ерекше" салық (яғни, қажеттілік туғанда ғана салынатын және жиналатын, себебі король "патшалық доменнің" – оған тікелей қарастырылған жерлердің кірісінен күнкөріс табуға тиіс болған), 1439 жылы Франция королі VII Карлға Жүз жылдық соғыс кезінде тұрақты әскерді ұстау үшін салық жинау құқығы берілгенде, таль тұрақты салыққа айналды. Қазіргі заманғы табыс салығынан айырмашылығы, тальдің жалпы сомасын француз королі жыл сайын белгілеген (1484 жылы Генералдық Штаттар таратылғаннан кейін), содан кейін бұл сома әртүрлі провинциялар арасында жинау үшін бөлінген. Діни қызметкерлер мен дворяндар (олардың "pays d'état" [төменде қараңыз] иелігіндегі дворян емес жерлерін қоспағанда), корольдің шенеуніктері, әскери қызметкерлер, судьялар, университет профессорлары мен студенттері, сондай-ақ Париж сияқты франшизалық қалалар (villes franches) салықтан босатылған. Провинциялардың үш түрі болды: сайлау аймақтары, мемлекеттік провинциялар және салық салу аймақтары. Сайлау аймақтарында (француз тәжінің ең ұзақ уақыт бойы иеленген жерлері; осы провинциялардың кейбіреулері бұрын мемлекеттік провинциялардың дербестігіне тең болған, бірақ патшалық реформалардың салдарынан оны жоғалтқан) салықты бағалау және жинау сайланған лауазымды тұлғаларға (алғашқыда кем дегенде; кейіннен бұл лауазымдар сатып алынды) сеніп тапсырылды, және салық көбінесе "жеке" сипатта болды, яғни ол дворян емес адамдарға байланысты болды. "Pays d'état" ("провинциялық кеңестері бар провинциялар" – Бретань, Лангедок, Бургундия, Овернь, Беарн, Дофине, Прованс және Гасконияның Бигорре, Комминг және Квар-Валле сияқты бөліктері; бұл жақында қосылған провинциялар салық салу мәселесінде белгілі бір жергілікті тәуелсіздікті сақтай алды) салықты бағалауды жергілікті кеңестер анықтады, ал салық көбінесе "нақты" сипатта болды, яғни ол дворян емес жерлерге байланысты болды (яғни, тіпті осындай жерлерге ие болған дворяндар да оларға салық төлеуге міндетті болды). Соңында, салық төлеушілер жақында бағындырылған жерлер болды, олардың өздерінің жергілікті тарихи институттары болды (олар кейде "pays d'état" провинцияларымен біріктірілді), бірақ салық салуды корольдік интендант қадағалады. Салық жүйесін реформалау мақсатында 16 ғасырда жаңа әкімшілік бөлімдер құрылды. Бастапқыда генералитеттер деп аталатын және бастапқыда генералдық қазынашылар немесе кеңесшілер (патшалық салық жинаушылар) бақылаған Recettes générales, бастапқыда тек салық жинау аудандары болды. Олардың рөлі үнемі өсіп, 17 ғасырдың ортасына қарай генералитеттер интенданттың билігіне бағынды және сот, салық салу және полиция мәселелерінде патша билігін кеңейту құралына айналды. Революция басталған кезде 36 генералитет болды; соңғы екеуі 1784 жылы құрылды. 17 ғасырдың соңына дейін салық жинаушылар receveurs royaux деп аталды. 1680 жылы Ферме Генераль жүйесі құрылды, бұл франшизалық кеден және акциз операциясы, онда жеке тұлғалар патша атынан таль жинау құқығын алты жылдық аукцион арқылы сатып алды (кейбір салықтар, соның ішінде көмекші салықтар мен габель 1604 жылдан бері осылай жиналатын болды). Бұл жүйедегі басты салық жинаушылар фермиер генераль ("бастықтар генералы") деп аталды.

Жинақ

Салықтарды тиімді жинау ерте заманауи кезеңде француз әкімшілік және патшалық орталықтандырудың маңызды себептерінің бірі болды. Таль корольдік кірістің негізгі көзіне айналды (1570 жылдары шамамен жартысы), революцияға дейінгі Франциядағы ең ірі тікелей салық болып саналды және 15-ші және 16-шы ғасырлардағы соғыстың өсіп келе жатқан шығындарын қаржыландырды. Мәліметтерге сәйкес, таль 1515 жылы 2,5 миллион ливрден 1551 жылдан кейін 6 миллион ливрге дейін өсті; 1589 жылы таль рекордтық 21 миллион ливрге жетті (жоғары инфляция кезеңі), бірақ кейін азайды. Таль – жалғыз салық емес еді. «Тайлон» (әскери шығындарға салынатын салық), ұлттық тұз салығы (габель), тұтыну тауарларына салынатын салық (әдетте бекіністерді салуға – малтот), әртүрлі тауарларға (соның ішінде шарапқа) ұлттық тарифтер («айырымдамалар»), арнайы өнімдерге жергілікті тарифтер («кеден»), қалаға кіретін өнімдерге («октруа») немесе жәрмеңкелерде сатылатын өнімдерге, сондай-ақ жергілікті салықтар да болды. Соңында, шіркеу «диме» деп аталатын міндетті салықтан немесе оннан бір бөліктен пайда көрді. Людовик XIV бірнеше қосымша салық жүйелерін құрды, оның ішінде 1695 жылы басталған «капитация» (ақсүйектер мен дін қызметкерлері де қоса барлық адамдарға салынатын, бірақ үлкен біржолғы төлем арқылы босатуға болатын) және 1710–1717 жылдары (1733 жылы қайта жаңғыртылған) «диксиме» (табыс пен мүлік құнына салынатын, әскери шығындарды қаржыландыруға бағытталған) салықтары болды. Франция корольінен және кедейлерден басқа барлық француз азаматтары капитация салығын төлеуге міндетті болды. Ақсүйектерге салынатын капитацияны әдетте интендант бағалап, бастапқыда олардың жылдық табысының 1/90-ын төлейтіні анықталды. Алайда, мұндай жағдай әрқашан бола бермейтін, өйткені көптеген ақсүйектер салыққа қарсы лобби жасауға және бағалауларға шағымдануға мүмкіндік алды. Капитация тұрғылықты жері бойынша төленгендіктен, көптеген иеліктері бар бай жер иелері және Парижде немесе Версаль сарайында тұратындар одан қашуға тырысты. Орлеан герцогы өзінің бағасын өзі белгілейтінімен мақтанды: «Мен интенданттармен келісемін; қалағанымша көбірек немесе азырақ төлеймін». 1749 жылы Людовик XV тұсында корольдік дефицитті азайту мақсатында «диксим» негізінде «вингтием» (немесе «бір жиырмадан бір») жаңа салық енгізілді, ол ансиан режим кезеңіне дейін сақталды. Бұл салық тек кірістерге ғана негізделді (жер, мүлік, сауда, өнеркәсіп және ресми лауазымдардан түскен таза табыстың 5%-ы) және барлық азаматтарды қамтуға бағытталған, бірақ дін қызметкерлері, «pays d'état» аймақтары мен парламенттер наразылық білдірді; дін қызметкерлері босатылды, «pays d'état» аймақтары төмендетілген мөлшерлеме алды, ал парламенттер жаңа табыс туралы мәлімдемелерді тоқтатты, нәтижесінде «вингтием» жоспарланғандай тиімді болмады. Жеті жылдық соғыстың қаржылық қажеттіліктері екінші (1756–1780) және үшінші (1760–1763) «вингтием» салықтарының енгізілуіне әкелді. 1754 жылы «вингтием» 11,7 миллион ливр түсім әкелді. Таль француздар жүз жылдық соғыс және отыз жылдық соғыс сияқты көптеген соғыстарды қаржыландыру үшін кеңінен қолданылды. Ақырында ол Ансиан режимнің ең жек көрілетін салықтарының біріне айналды.