Кіріспе
Жүз жыл, 401 жылдан 500 жылға дейін. V ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 401 жылдан (CDI рим цифрларымен белгіленеді) 500 жылға дейінгі кезең. V ғасыр Еуразия бойынша көші-қон мен саяси тұрақсыздық дәуірі ретінде танымал. Ол 476 жылы құлаған Батыс Рим империясының ыдырауына куә болды. Империяны бір-бірінен кейін әлсіз императорлар басқарды, ал нақты саяси билік әскери жетекшілердің қолына шоғырланды. Ішкі тұрақсыздық 410 жылы вестготтар әскеріне Римге жетіп, қаланы тонауға мүмкіндік берді. Келесі онжылдықтарда жағдай біршама жақсарды, бірақ Батыс империясы тағы бір ауыр соққыға ұшырады – вандалдар Африкадағы маңызды провинцияның астанасы Карфагенді басып алды. Атилла басқарған ғұндардың шапқыны провинцияны қайта басып алу әрекеттерін тоқтатты. Атилла жеңілгеннен кейін, Шығыс және Батыс империялары Вандал Солтүстік Африкасына қарсы соңғы шабуылға күш біріктірді, бірақ бұл жорық күткендей болмады. Қытайда Он алты патшалық дәуірі жалғасты. Бұл соғысқан этностар билеген шағын патшалықтардың құрылуы мен құлдырауымен ерекшеленді. Өткен ғасырдың соңында бұрынғы Цинь құлағаннан кейін, Қытайдың солтүстігін 439 жылы Солтүстік Вэй қайта біріктірді. Ал Шығыс Цзинь әулетінде Цзинь мемлекет қайраткері және генералы Лю Ю өкіметін нығайтып, 420 жылы Цзинь әулетінің соңғы императоры Гонгты тақтан басқаруға мәжбүр етті. Осылайша (Лиу) Сун династиясы құрылды, ол Солтүстік және Оңтүстік династиялар дәуірінің бастауы болды. V ғасырдың соңында Үндістанның Гупта империясына Орталық Азиядан шабуыл жасалып, Хуна тайпалары басып алды. Бұл тайпалар сол кезде Римді қиратқан ғұндармен туыс болуы мүмкін.
The 5th century is the time period from AD 401 (represented by the Roman numerals CDI) through AD 500 (D) in accordance with the Julian calendar. The 5th century is noted for being a period of migration and political instability throughout Eurasia. It saw the collapse of the Western Roman Empire, which came to an end in 476 AD. This empire had been ruled by a succession of weak emperors, with the real political might being increasingly concentrated among military leaders. Internal instability allowed a Visigoth army to reach and ransack Rome in 410. Some recovery took place during the following decades, but the Western Empire received another serious blow when a second foreign group, the Vandals, occupied Carthage, capital of an extremely important province in Africa. Attempts to retake the province were interrupted by the invasion of the Huns under Attila. After Attila's defeat, both Eastern and Western empires joined forces for a final assault on Vandal North Africa, but this campaign was a spectacular failure. In China, the period of the Sixteen Kingdoms continued. This was characterized by the formation and collapse of small sub kingdoms, ruled by warring ethnic groups. After the fall of the Former Qin towards the end of the previous century, the north of China was once again reunited by Northern Wei in 439. Meanwhile, in the Eastern Jin dynasty, the Jin statesman and general Liu Yu consolidated his power and forced the last Emperor of the Jin dynasty, Emperor Gong of Jin, to abdicate to him in 420. This created the (Liu) Song dynasty, which was also the starting point of the period known as the Northern and Southern dynasties. Towards the end of the 5th century, the Gupta Empire of India was invaded from Central Asia and occupied by elements of the Huna peoples. These peoples may have been related to the Huns who devastated Rome during the same period.
Оқиғалар
380 – 415: Чандрагупта II Гупта империясының алтын ғасырында билік құрды. 399 – 412: Қытай буддасы Факсиан монах Үнді мұхиты арқылы жүзіп, буддалық жазбаларды жинау үшін Шри-Ланка мен Үндістанды аралап өтеді. 401: Буддистік монах Кумараджива, сутраларды қытай тіліне аударушы, Чанъанға келеді. V ғасырдың басында: Италияның Равенна қаласында Неон баптистериясы салынған. V ғасыр: Түнгі Акрополь, Тикал, Гватемала, салынған. Майя мәдениеті. 405 ж. Месроп Маштоц жаңадан құрылған әрмен әліпбиінің 38 әріпінің 36-сы санын енгізді. 406 ж. Батыс Рим империясының шығыс шекарасы құлады, өйткені суэбтер, аландар және вандалдар толқындары сол кездегі тоңған Рейн өзенін Майнцке жақын жерде кесіп өтіп, Галлияға кіреді. 407 ж. Константин III көптеген Рим әскери бөлімдерін Британиядан Галлияға бастап, Арльді (Арелат) басып алады. Бұл оқиға Римнің Британиядан кетіп қалғаны ретінде қарастырылады. 410 ж. Римді патша Аларик бастаған вестготтар тонаған. 411 ж. Суэбтер Батыс Еуропаның алғашқы тәуелсіз христиан патшалығын Галекияда құрды. 413 ж. Гиппоның епископы, әулие Августин "Құдайдың қаласы" атты еңбегін жаза бастайды. 415 – 455: Кумарагупта, Гупта императоры. 420 ж. Цзинь әулеті Лю Ю-ның қол астында жойылады. 420 – 589: Қытайдағы Солтүстік және Оңтүстік династиялар. 426: К'иних Якс К'ук' Мо' Копанды қайта құру. 430 ж. Илопанго жанартауы атылып, қазіргі Сальвадордағы майя қалаларын қиратты. 431: Ефестегі бірінші кеңес, Иса Мәсіхтің анасы Мәриямға арналған "Теотокос" немесе "Құдай анасы" атағын қолдаған үшінші экуменикалық кеңес. 439: Вандалдар Карфагенді басып алды. 440 жылдан кейін англосакстар Британияға қоныстанды. Дәстүрлі аңыз бойынша, оларды сол жерге Вортигерн шақырған. 450: Тарихи лингвист Альберт К. Бау осы жылмен шамамен көне ағылшын тілінің басталуын байланыстырады. 450 ж. Батыс Явадан шыққан жарлықтарға бірнеше тас жазулар куәлік етеді. Тюгу жазуы, басқалармен қатар, Яваның ең ежелгі индуистік патшалықтарының бірі Таруманагараның патшасы Пурнаварманның жарлықтарын жариялайды. (669 жылға дейін) 451: Халкидон кеңесі, Иса Мәсіхтің екі табиғаттағы бір құдай тұлғасы екендігі туралы үйреткен төртінші экуменикалық кеңесі. 451 ж. парсылар армянға соғыс жариялады. 451: Атилланың қол астындағы ғұндар римдіктер мен вестготтармен бетпе-бет келіп, Халон шайқасында жеңілді. 452 ж. Аквилея мегаполисі Атилла мен оның әскерімен жойылады. 452 ж. Рим папасы Лео I Аттиламен Минцио өзенінде кездесіп, оны Римді тонаудан бас тартуға көндіреді. 453 ж. Аттиланың өлімі. Гунн империясы Аттиланың ұлдарына бөлініп қалды. 454 ж. Недао шайқасы. Герман тайпалары ғұндардың негізгі әскерін жойып, ғұндардың билігін жояды. 455 ж. Вандалдар Римді тонаған. 455 ж. Мексикада Чичен-Ица қаласының негізі қалады. 455 – 467: Скандагупта, соңғы ұлы Гупта императоры. 469 ж. Гун империясының соңғы ханы Денгизих қайтыс болды. 470 ж. Риотама, британиялықтардың патшасы, рим императорына визиготтарға қарсы Бретаниде көмектеседі. 476: Ромул Августулдың Одоакрдың құлдырауы: Батыс Римнің құлауының дәстүрлі күні. 477 немесе 495: Чан буддистері Қытайдың Хэнань қаласында Сонг тауындағы Шаолин монастырын тапты. 480 ж. Далмациядағы Батыс Рим империясының соңғы императоры Юлий Непостың өлтірілуі. 481: Хлодовик I Хилдерик I өлгеннен кейін Батыс франктар патшасы болады. 482: Киевте қазіргі Украина аумағы құрылды. 486 ж. Кловид Сиагриді жеңіп, Батыс Рим империясының соңғы бос жерлерін басып алады. 490: (шамамен күні) Бадон тауының шайқасы. Аңыз бойынша, король Артурдың басшылығымен ағылшын әскерлері сакстардың шабуылын жеңді. 491 жылы: король Хлодовик I Германиядағы Тюрингия патшалығын жеңіп, бағындырды. 493: Ұлы Теодорих Одоакрды Италияның патшасы болуға итермелейді. 494 ж. Солтүстік Галлия франк патшасы Клодвиг I, Меровинг әулетінің негізін қалаушы, қол астында біріктірілді. 496 ж. Толбиак шайқасы. Патша Клодвиг аламандықтарды бағындырып, Реймс епискобы Ремигийдің қолынан көптеген франктармен бірге католик ретінде шомылдыру рәсімінен өтеді. Буддизм Бирма мен Индонезияға жетеді. Африкалық және индонезиялық қоныстанушылар Мадагаскарға жетеді. Солтүстік Америкада Хоупвелл дәстүрі аяқталды. Тбилисидің негізін патша Вахтанг Горгасали қалаған.
451: Council of Chalcedon, the fourth ecumenical council which taught of Jesus Christ as one divine person in two natures. 451: The Persians declare war on the Armenians. 451: The Huns under Attila facing the Romans and the Visigoths are defeated in the Battle of Chalons. 452: The Metropolis of Aquileia is destroyed by Attila and his army. 452: Pope Leo I meets in person with Attila on the Mincio River and convinces him not to ransack Rome. 453: Death of Attila. The Hunnic Empire is divided between Attila's sons. 454: Battle of Nedao. Germanic tribes destroy the main Hunnic army and do away with Hunnic domination. 455: Vandals sack Rome. 455: The city of Chichen Itza is founded in Mexico. 455 – 467: Skandagupta, the last great Gupta emperor. 469: Death of Dengizich, last Khan of the Hunnic Empire. 470: Riothamus, King of the Britons, helps the Roman Emperor in Brittany against the Visigoths. 476: Deposition of Romulus Augustulus by Odoacer: traditional date for the Fall of Rome in the West. 477 or 495: Chan Buddhists found the Shaolin Monastery on Mount Song in Henan, China. 480: Assassination of Julius Nepos, the last de jure Emperor of the Western Roman Empire, in Dalmatia. 481: Clovis I becomes King of the Western Franks upon the death of Childeric I. 482: Territory of modern Ukraine is established in Kiev. 486: Clovis defeats Syagrius and conquers the last free remnants of the Western Roman Empire. 490: (approximate date) Battle of Mount Badon. According to legend, British forces led by King Arthur defeated the invading Saxons. 491: King Clovis I defeats and subjugates the Kingdom of Thuringia in Germany. 493: Theodoric the Great ousts Odoacer to become King of Italy. 494: Northern Gaul is united under the Frankish King Clovis I, founder of the Merovingian dynasty. 496: Battle of Tolbiac. King Clovis subjugates the Alamanni, and is baptized as a Catholic with a large number of Franks by Remigius, bishop of Reims. Buddhism reaches Burma and Indonesia. African and Indonesian settlers reach Madagascar. The Hopewell tradition comes to an end in North America. Tbilisi is founded by King Vakhtang Gorgasali.