Кіріспе
1998 жылғы Солтүстік Ирландия Ассамблеясының сайлауы 1998 жылдың 25 маусымында өтті. Бұл жаңа құрылған Солтүстік Ирландия Ассамблеясына өткізілген алғашқы сайлау болды. Солтүстік Ирландияның он сегіз Вестминстер парламенттік округінен әрқайсысы бойынша алтыдан мүше бір ауыстырылатын дауыс беру жүйесі арқылы сайланды, нәтижесінде Заң шығарушы Ассамблеяның (МЛА) жалпы саны 108-ге жетті.
The 1998 Northern Ireland Assembly election took place on Thursday, 25 June 1998. This was the first election to the new devolved Northern Ireland Assembly. Six members from each of Northern Ireland's eighteen Westminster Parliamentary constituencies were elected by single transferable vote, giving a total of 108 Members of the Legislative Assembly (MLAs).
Бастапқы және науқан
Бұл сайлау 1998 жылдың 10 сәуірінде «Жұма келісімін» бекіткен, жылдар бойы созылған бейбіт процестің нәтижесі болды. Келісім Солтүстік Ирландиядағы көп тарапты келіссөздердің, сондай-ақ Ұлыбритания және Ирландия үкіметтерімен болған келіссөздердің нәтижесі еді. Келісімді 22 мамырға жоспарланған Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасындағы референдумдар арқылы бекіту қажет болатын. 1996 жылы Солтүстік Ирландия форумына сайлауда жеңіске жеткен партиялардың ішінде тек DUP және Ұлыбританияның юнионисттік партиясы ғана келісімге қарсы шығып, референдумда «жоқ» деп дауыс беруге шақырды. UUP келісімді ресми түрде қолдағанмен, партия ішінде айтарлықтай қарсылық болды. Олардың он депутатының алтауы, соның ішінде бірнеше жоғары лауазымды мүшелері келісімге қарсы болды. 18 сәуірде UUP-ның басқару кеңесінде 540 делегат келісімді қолдап, 120 қарсы дауыс берді. 24 сәуірде лоялистік жартылай әскери ұйым «Ольстер қорғаныс қауымдастығы» келісімді қолдайтынын мәлімдеді. Бірақ 1 мамырда «Оранж ордені» қарсылық білдірді. 10 мамырда «Синн Фейн» партиясы Ард Фейс жиналысында 77 жылдық үкіметтік институттардан бас тарту саясатын тоқтату үшін дауыс берді. Дегенмен, Вестминстер сайлауында жеңіп алған мандаттардан бас тартуды жалғастыра берді. Референдум және одан кейінгі Ассамблея науқаны кезіндегі екі маңызды мәселе – әскери тұтқындарды босату және қаруды жою болды. IRA қаруын жоюға келіспейтінін мәлімдеген кезде бұл мәселе айқын болды. 15 мамырда жарияланған сауалнамада «жоқ» деп дауыс беруді жоспарлаған көптеген адамдардың басым бөлігі тұтқындардың босатылуына байланысты дауыс беретінін көрсетті. Сол күні «Ольстер еріктілері» келісімге қарсылық білдіріп, атысты тоқтату туралы мәлімдеді. 19 мамырда, референдумға үш күн қалғанда, U2 Белфасттың Waterfront Hall залында «Иә» науқанын қолдау үшін концерт өткізді. SDLP жетекшісі Джон Хьюм мен UUP жетекшісі Дэвид Тримбл сахнаға шығып, қатысты. Боно олардың қолдарын көтеріп тұрған суреті науқанның символына айналды. Бұл концерт екі саясаткердің алғаш рет бірлесіп науқан жүргізгені болды және «Иә» науқанына соңғы күндері маңызды серпін бергеніне сенімді. Нәтижесінде Солтүстік Ирландия халқы келісімді қолдады, 71,1% дауыс берушілер 81,1% қатысумен «жақтас» деп дауыс берді. Референдум науқанымен салыстырғанда, Ассамблея науқаны көбінесе тыныш өтті. Алайда, қаруды жою мәселесі маңызды болып қала берді. Солтүстік Ирландия хатшысы Мо Моуламмен кездескеннен кейін «Синн Фейн» вице-президенті Мартин МакГиннес «қаруды жою мәселесін күн тәртібіндегі ең маңызды мәселе етуге тырысудың қатыгездігіне түспеу қажеттігін» ескертті. 4 маусымда Солтүстік Ирландия кеңсесінің алдағы тәуелсіз полиция комиссиясы туралы құпия хаты ағып кетті, бұл ұлтшылдардың өкілі ретінде ирландиялық үкімет ұсынған адамдардың жоқтығына байланысты дау тудырды.
Нәтижелер
SDLP сайлауда шамамен 22 пайыз дауыс алып, көшбасшы болды. Олар бірінші кезектегі дауыстар бойынша көпшілікті жеңіп алды. Бұл Солтүстік Ирландия тарихында ұлттық партияның алғаш рет мұндай жетістікке қол жеткізуі болды. Бұл 2022 жылғы Ассамблея сайлауына дейін қайталанбады, онда Синн Фейн де дауыс беру нәтижелері бойынша бірінші орынға шықты. Пропорционалды өкілдіктің бір түрі – СТВ қолданылғанына қарамастан, UUP SDLP-ден төрт орынмен көп жеңіп алды. Бұл бірнеше себепке байланысты болды, соның ішінде: провинция бойынша дауыс беруге қатысудың сәл өзгеше болуы, нәтижесінде, SDLP-нің батыстағы негізгі аймақтарына қарағанда, шығыстағы одақтастық аймақта МЛА сайлау үшін аз дауыс жеткілікті болды. Ольстерлік унионистер «дауыс теңгерімін» жақсырақ қолданды, осылайша дауыс беру кезеңдерінде олардың кандидаттары ертерек іріктеліп қалмады. Ольстерлік унионистер басқа партиялардан дауыстарды тартуда жақсырақ болды (және жоғарыда аталған дауыс теңгеріміне байланысты, осыдан пайда көру мүмкіндігі де жоғары болды). Ұлттық партия көпшілік дауыспен жеңіске жеткеніне қарамастан, унионисттік партиялар орын мен дауыстардың көпшілігін жеңіп алды. Барлығы 108 орынның 58-і одақтас, 42-сі ұлттық, ал 8-і басқа партияларға бөлінді. Бірінші кезектегі дауыстар бойынша унионисттік кандидаттар 50,6 пайыз, ұлттық кандидаттар 39,8 пайыз, ал басқалары 8,9 пайыз дауыс жинады.
Slightly different turnouts across the province, with the result that in the more staunchly unionist east fewer votes were required to elect an MLA than in the SDLP's heartlands in the west. The Ulster Unionists proved better at "vote balancing" whereby in the rounds of transfers their candidates were less likely to be eliminated earlier on. The Ulster Unionists proved better at attracting transfers from other parties (and due to the vote balancing mentioned above, were more likely to be in a position to benefit from this). Despite a nationalist party topping the poll with a plurality of votes, unionist parties won a majority of both seats and votes. Of the 108 seats available, 58 designated as unionist, 42 as nationalist and 8 as other. In terms of first preference votes unionist candidates won 50.6% of the vote, compared to nationalists 39.8% and others 8.9% of the vote.
Синдикализмнің ішінде
UUP біріккендік қозғалысының ең ірі партиясы ретіндегі орнын сақтап қалғанмен, оның 21,25% дауыс жинауы бұрынғыдан ең төмен көрсеткіш болды. DUP UUP-тан бар болғаны 3,24% қалып қойды, бұл үлкен жетістік деп есептелді. Кішірек біріккендік партияларының ішінде Ұлыбританиялық біріккендік партиясы бес мандатқа, ал Прогрессивті біріккендік партиясы екі мандатқа қол жеткізді. Бұл 1995 жылғы Солтүстік Ирландия форумы сайлауымен салыстырғанда UKU үшін жақсару болды, ал PUP екі мандатын сақтап қалды. Дегенмен, Ольстер демократиялық партиясы Ассамблеяда бірде-бір мандат жеңіп алмады және партия 2003 жылғы Ассамблея сайлауына дейін таратылды. Сайланған төрт біріккендік партиядан өзге, үш тәуелсіз біріккендік саясаткер де Ассамблеяға сайланды.
Ұлтшылдықтың ішінде
Сайлау SDLP үшін сәтті деп есептелді, партия ең көп дауыс жинап қана қоймай, 1996 жылғы Форум сайлауымен салыстырғанда өкіл орындарының санын да арттырды. «Синн Фейн» партиясы да дауыс пен орындықтар үлесін көбейтіп, сәтті сайлау өткізді. Одақтастық партиялардың дауыстары бірнеше партияға бөлінгенінше, ұлтшылдардың дауысы тек екі партия арасында бөлінді және маңызды тәуелсіз ұлтшыл үгіттері болған жоқ.
Басқа тараптар
Альянс партиясы үшін көңіл көншітпейтін түн болды, дауыс үлесі өзгеріссіз қалды және бір орынды жоғалтты. Сайлау Альянс партиясының тек мықты одақтас аймақтарында ғана орындар жеңіп алу үрдісін жалғастырды. Солтүстік Ирландия әйелдер коалициясы екі орын жеңіп, табысты түн өткізді. Бұл партияның орындар жеңіп алатын жалғыз сайлауы болды.
Мүшелердің сайлау округтері бойынша үлестірілуі
Әр сайлау округінен сайланған алты жиналыс мүшесінің партиялық тиесілігі. Бірінші баған 1997 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда көп дауыс алған сайлаушылардың әдісімен тиісті парламенттік сайлау округінен сайланған депутаттың партиясын көрсетеді. Қалың әріппен көрсетілген сан, партияның сол округте ең көп мандатты жеңіп алғанын көрсетеді. Депутаттың партиясы, 1997 жыл Солтүстік Ирландия жиналысының сайлау округтері Тоталы APNI DUP NI WC PUP SDLP SinnFéin UKU UUP Ind. (Тәуелсіз) Солтүстік Антрим6 3 1 2 Шығыс Антрим6 1 1 1 2 Оңтүстік Антрим6 1 1 1 2 Солтүстік Белфаст6 1 1 1 1 1 Батыс Белфаст6 2 4 Оңтүстік Белфаст6 1 1 2 2 Шығыс Белфаст6 1 2 Солтүстік Даун6 1 1 1 3 Странгфорд6 1 2 Лаган аңғары6 1 1 1 2 Жоғарғы Банн6 1 1 1 2 1 Оңтүстік Даун6 1 3 1 1 Ньюри және Армаг6 1 2 2 1 Ферманаг және Оңтүстік Тирон6 1 1 2 2 Батыс Тирон6 1 2 2 1 Орталық Ольстер6 1 1 3 1 Фойл6 1 3 2 Шығыс Лондондерри6 1 2 1 1 10 8 6 20 22 24 18 5 28 3