Кіріспе

Ирандық мифологиялық құс – симург (/sɪmɜːr/; سیمرغ, сондай-ақ сенмурв, симорғ, симорг, симург, симоорг, симорқ немесе симурув деп те жазылады) – парсы мифологиясы мен әдебиетіндегі игі ниетті құс. Ол әртүрлі түптегі мифологиялық құстармен, мысалы, феникс (link=no quqnūs) және хума (link=no) сияқты, кейбір ортақ белгілерге ие. Бұл бейне Иран өнері мен әдебиетінің барлық кезеңдерінде кездеседі, сондай-ақ Грузия, ортағасырлық Армения, Шығыс Рим империясы және парсы мәдениетінің ықпалында болған басқа да аймақтардың иконографиясында да көрінеді.

Этимология

Парсы сөзі sīmurğ ([[wikt:سیمرغ) орта парсы тіліндегі sēnmurw (және одан бұрынғы sēnmuruγ) сөзінен туындаған, сондай-ақ пазенд мәтіндерінде sīna mrū түрінде де кездеседі. Орта парсы сөзі авеста тіліндегі "Саэна құсы" сөзінен шыққан, ол бастапқыда жыртқыш құс, мүмкін бүркіт, соқыр немесе қызылқарға болған, бұл санскрит тіліндегі śyenaḥ (श्येनः) сөзімен этимологиялық байланысынан көрінеді, ол "жыртқыш құс, бүркіт, хищник" мағынасын білдіреді және құдайлық бейне ретінде де танымал. Саэна сонымен қатар жеке есім болып табылады. Бұл сөз армян тіліне siramarg ([[wikt:սիրամարգ#Ескі армян тілі) түрінде "павлин" деп аударылған. Ал sī murğ (سی مرغ) тіркесі парсы тілінде "отыз құс" дегенді білдіреді; Нишапурлық Аттар бұл сөзді "Құстар кеңесі" атты символдық әңгімесінде пайдаланған, ондағы негізгі сюжет атаумен байланысты ойынға негізделген.

Мифология

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.

Пішін және қызмет

Симург ирандық өнерде құс нысанындағы қанатты жаратылыс ретінде бейнеленеді, ол өте зор, тіпті пілді немесе китті алып кетуге шамасы жетеді. Оның иттің басы мен арыстандың тырнақтары бар – кейде, бірақ адам бетімен де кездеседі. Симург – жаратылысынан мейірімді және әйел. Ол жартылай сүтқоректі, сондықтан баласын сүтпен қоректендіреді. Симургтың тістері бар. Оның жыландарға қарсы жаугершілігі бар, ал табиғи ортасы – суы мол жер. Оның қауырсындары мыс түстес, ал бастапқыда «ит құсы» деп сипатталғанмен, кейін адам немесе ит басымен бейнеленді. Атының алғашқы бөлігі «Si» халық этимологиясында қазіргі парсы тіліндегі «отыз» (si) деген сөзбен байланысты. Бұл префикс тарихи тұрғыдан Симург атауының шығуымен байланысты болмаса да, «отыз» саны аңызға айналған әңгімелерге негіз болды – мысалы, Симург отыз құсқа тең немесе отыз түрлі түске (siræng) ие болған. Басқа ұсынылған этимологиялар: пахлави тіліндегі «син мурга» («арлан құсы») және авеста тіліндегі «саено мерего» («арлан»). Ирандық аңыздарда бұл құс өте көне, ол әлемнің үш рет құлауын көрген деседі. Симург ұзақ өмір сүргендіктен көп білім жинаған, сондықтан ол барлық дәуірлердің біліміне ие деп есептеледі. Бір аңыз бойынша, Симург 1700 жыл өмір сүрген соң өзін өртке тастапты (феникс сияқты). Симург жер мен суды тазартып, осылайша құнарлылық сыйлайды деп саналады. Бұл жаратылыс Жер мен аспанның бірігіне символдық бейне, екеуінің арасында делдалдық пен хабаршылық қызметін атқарады. Симург Гаокеренада, әлем теңізінің (Вурукаша) ортасында тұрған өмір ағашы Хомда (авеста тілінде: Хаома) қонақтайды. Бұл өсімдік қуатты дәрі, оны «барлық ем» деп атайды, және барлық өсімдіктердің тұқымдары оған жиналады. Симург қанат қаққанда, өмір ағашының жапырақтары дірілдеп, барлық өсімдіктердің тұқымдары төгіледі. Бұл тұқымдар Вейу-Ватаның желдерімен және Тиштряның жаңбырымен әлемді аралап, тамыр жайып, барлық ауруларды емдейтін әр түрлі өсімдіктерге айналады. Симург пен Хом арасындағы байланыс тығыз. Симург сияқты, Хом да құс, хабаршы және кез келген ауруды немесе жараны емдей алатын тазалықтың символы ретінде бейнеленеді. Хом – алғашқы дін қызметкері ретінде тағайындалған – құдайлық мәнге ие, бұл қасиетті Симургпен бөліседі. Хом сонымен қатар farr(ah) (MP: khwarrah, Avestan: khvarenah, kavaēm kharēno) («құдайлық даңқ» немесе «бақыт») құралы болып табылады. Ал фарра патша билігінің негізі болған құдайдың бұйрығын білдіреді. Ол патшалар мен дін қызметкерлерінің басына немесе иығына қонған құс сияқты көрінеді, бұл Ормуздтың сол адамды жер бетіндегі құдайлық өкілі ретінде қабылдағанын көрсетеді. Қарапайым халық үшін Бахрам «құс сияқты ірі қара малға байлық сыйлап, үлкен тауларды сулы бұлттар жауып тұрғандай» (Yasht 14.41, Тиштряның жаңбырымен салыстырыңыз) бақытты/даңқты «ғибадат етушінің үйіне орайды». Симург сияқты, фарра да Вурукаша суларымен байланысты (Yasht 19.51, 56–57). Yašt 12.17-де Симургтың (Саэнаның) ағашы Вурукаша теңізінің ортасында тұр, оның жақсы және қуатты дәрісі бар және оны барлық ем деп атайды, және барлық өсімдіктердің тұқымдары оған жиналады.

Шахнамеде

Симург өзінің ең танымал көрінісін Фердоусидің "Шахнаме" эпосында (Патшалар кітабында) көрсетті, онда оның ханзада Залмен байланысы сипатталған. "Шахнамеге" сәйкес, Саамның ұлы Зал альбиноз болып дүниеге келген. Саам баласын көргенде, оны шайтанның ұрпағы деп ойлап, Альборц тауына тастап кетеді. Баланың жылауын осы таудың басында мекен ететін мейірімді симург естіп, оны алып, өз баласы сияқты тәрбиелейді. Залға барлық білімін сүйікті симург үйретті, бірақ ол еркек болып өсіп, адамдар әлеміне қайта оралуды қалады. Симург қатты ренжігенімен, егер оған көмек керек болса, қолдану үшін үш алтын қауырсынды берді. Зал патшалығына оралған соң, әдемі Рудабаға ғашық болып, оған үйленеді. Бала туу уақыты жеткенде, босану ұзаққа созылып, қиын болды; Зал әйелі босану кезінде қайтысы мүмкін деп қорқады. Рудаба өлімге жақын келгенде, Зал симургты шақыруға шешім қабылдады. Симург келіп, кесарев тілімін қалай жасау керектігін көрсетіп, Рудабаны және болашақ персиялық батыр Ростамды құтқарады. Симург Есфендиярдың жеті сынағының оқиғасында, оның бесінші сынағында да пайда болады. Зұлым әйел колдовщицаны өлтіргеннен кейін, Есфендияр симургпен шайқасады, және симургтың көптеген күштеріне қарамастан, Есфендияр оның мойнына соққы беріп, басын кесіп тастайды. Содан кейін симургтың балалары Есфендиярға қарсы күреске шығады, бірақ олар да қаза табады.

Суфи поэзиясында

Классикалық және заманауи парсы әдебиетінде симорг жиі кездеседі, әсіресе суфилік мистикада Құдайға метафора ретінде. Бұл атау Румидің "Маснави" еңбегінде үш рет айтылады, мысалы, VI кітаптың IX хикаясында: "Си мурғтың ұясы Қаф тауынан әріде" (Е. Х. Уинфилд аударған). Мәдени сіңіру арқылы симорг араб тілінде сөйлейтін әлемге таныстырылды, онда бұл түсінік басқа араб мифтік құстарындай, мысалы, құрма ағасымен мифологиялық байланысы бар ғоғнуспен біріктіріліп, рұх ретінде одан әрі дамытылды (ағылшын тіліндегі "roc" сөзінің бастауы). Симоргтың бейнелері ертедегі Умайя өнерінде және монеталарда қолданылған.

Күрд фольклорында

Симург күрд тілінде "sīmir" деп қысқартылады. Салман Рушдидің алғашқы романының атауы Grimus (1975) Симургтың анаграммасы болып табылады. Simurgh – 2009 жылы енгізілген, Иран тұрғындарына веб-сайттардың үкіметтік цензурасынан қашуға көмектесетін прокси-құрал. Кристалл Симорғы – Фаджр халықаралық кинофестивалінің сыйлығы. Симург – 2006 жылғы "Азур мен Асмар: Принцтердің ізденісі" фильміндегі басты кейіпкерлер кездесетін жандардың бірі. Симург – 2011 жылғы "Құрт" (веб-сериалда) "Ақырғы әкелушілердің" бірі. Yugioh карта ойынында Симург өзінің архетипінің бас монстры болып табылады. Гибсон Монктың "Entanglement" ғылыми-фантастикалық романында шығармашылық коллекциялық карта ойынынан алынған Симург картасы маңызды сюжеттік құрал ретінде қолданылады. Манга "Dungeon Delicious" 49-тарауында Лаоис түрлі құс тәрізді монстрларды ойлап отырғанда симург пайда болады. Оның тырнағында пілді ұстауға жеткілікті күш бар. Симург 2024 жылғы Prince of Persia: The Lost Crown видео ойынында кездеседі, онда ол ойыншыға ойын барысында уақытты манипуляциялауға қажетті түрлі күштерді береді. Кэтлин Рейннің "Симург бағы" атты өлеңінде "Мен көкшілдер үшін жаңғақтар іліп қойдым, бірақ торғайлар келді, / барлығы отыз / қанаттарымен қозғалып, / отыз дауысты жанның бір ойы" деп айтылады, соңында ешқандай "тамаша құс" осы "екі қарапайым торғайдан" артық керемет деп есептелмеуі керек, "әр қанаты ғаламның салғырт жазылған белгісін алып жүреді" деген қорытындыға келеді.