Кіріспе

Папантла (паˈpantla) – Мексиканың Веракрус штатының солтүстігінде, Сьерра-Папантека тауларында және Мексика шығанағында орналасқан қала және муниципалитет. Қала 13-шы ғасырда тотонактар құрған және содан бері штаттың Тотонакапан аймағында басымдыққа ие. Аймақ табиғи түрде өсетін ваниль, «Воладорлар биі» (Danza de los Voladores) және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген Эль-Тахин археологиялық ескерткішімен әйгілі. Папантлада тотонактардың мәдениетін және тілін сақтап келе жатқан қауымдастықтар әлі де бар. Қалада жергілікті суретші Теодоро Кано Гарсияның тотонак мәдениетін құрметтейтін көптеген ірі қабырға суреттері мен мүсіндері орналасқан. Папантла атауы науатль тілінен шыққан және көбінесе «папанның жері» (қарағайлардың бір түрі) деп түсіндіріледі. Бұл мағына муниципалитеттің елтаңбасында бейнеленген. Папантладан шыққан ең танымал тұлғалардың бірі – Диего Ривераның шәкірті болған суретші Теодоро Кано Гарсия. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде ол Папантланың тотонак мұрасын насихаттау үшін жұмыс істеді. Қалада бүгін көріп жүрген мүсіндердің және басқа да қоғамдық өнер туындыларының көп бөлігі оның еңбегінің нәтижесі. Олардың ішінде негізгі шіркеудің қабырғасындағы «Тотонак мәдениетінің эволюциясы» қабырға суреті, Кристо Рей капелласының қабырғасындағы «Папантла тарихы» қабырға суреті және қала орталығындағы төбеде орналасқан алып мүсін – «Воладор ескерткіші» бар. 2012 жылы Папантла ресми түрде «Pueblo Mágico» мәртебесін алды.

Қала

Папантла – Тотонакапан аймағының жүрегі. Испандықтар қаланы қайта құрғанда, оны испан стилінде салып, орталық алаңын маңызды ғимараттармен – басты шіркеу және басқару ғимаратымен қоршады. Муниципалдық сарай әлі де бас алаңға қарап тұр, кіреберісінде классикалық стильдегі фронтон орналасқан. Ғимараттың ішінде екі сурет бар: біреуі Теодоро Кано Гарсияның тотонактар туралы, екіншісі – Ксолотл Мартинес Хуртадо де Мендозаның туындысы. Ғимарат 1810 жылы салынған, бірақ 1915 жылы Панчо Вилланың әскерлерімен байланысты күштер бұзып жіберген. 1929 жылы ғимарат қайта жаңартылып, 1979 және 1999 жылдары жөндеу жұмыстары жүргізілді. Алаң ресми түрде Израиль С. Телес саябағы деп аталады, онда шөп және көптеген ағаштар бар. Мұнда демалыс күндері түрлі шаралар өтеді, мысалы, жұма күндері Danzón биі, сенбі күндері тікелей музыка, ал жексенбі күндері мәдени іс-шаралар ұйымдастырылады. Киоск астында Теодоро Кано Гарсия салған сурет орналасқан, ол төрт күннен тұратын әлемді бейнелейді. Тағы да бірнеше мұражайлар бар: Totonacapan мұражайы және Casa de Cultura-ның суреттер мен мүсіндерден тұратын тұрақты коллекциясы. Мексиканың басқа аймақтары сияқты, Папантлада да Құрбан айы тойланады, бірақ жергілікті ерекшеліктері де бар. "Офренда" (өлгендерге арналған құрбандық) үстелдерге немесе төбеден ілінген тақталарға қойылады. Олар пальма жапырақтарымен, бананмен, апельсинмен, лимонмен, анис және шоколад фигураларымен безендіріледі. Тағамдардың ішінде моле, тәттілер, тамалес, жергілікті нан және басқа да аймақтық тағамдар бар. Сондай-ақ, бір стакан су және "реньо" (жергілікті алкогольдің бір түрі) қойылады. Бұл би немесе рәсім ЮНЕСКО-ның адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі ретінде тіркелген. Гуагуа биін (кейде Хуауас деп те жазады) көбінесе тотонактар орындайды, бірақ осы аймақта тұратын науа және уастек тайпалары да қатысады. Бұл Кетсаль биінің бір түрі. Би ауыл шаруашылығы мен күннің айналымына байланысты сенімдердің сақталуын көрсетеді. Бидің маңызды бөлігі – тік айналатын ағаш крест, ол жаратылыстың бастауын және ғарыштың пайда болуын символдайды. Бишілер қызыл, күрделі өрнекпен тігілген шалбар, ақ жейде және кеудеге байланатын сәнді мата киеді. Бірақ ең ерекше киім – бас киім, ол тоқылған ленталардан жасалған үлкен дөңгелек, оның ұштары арқаға түседі. Би қозғалыстары бишілердің киген аяқ киімдерімен жерді таптаудан тұрады.

Ваниль

Папантла – Мексиканың ваниль өсіретін аймағының орталығы, Тотонакапан деп аталады. Аңыз бойынша, тотонактар Теотиуакан құлағаннан кейін осы аймаққа келгеннен бері ванильді өсіріп, оны өндіріп сауда жасап келеді. Өсімдіктің пайда болуы екі жас ғашықтың өлімімен байланысты делінеді. Жас қыз, Цакопанциза, Теництли есімді патшаның қызы еді. Ол өте сұлу болғандықтан, әкесі оны ешбір адам баласы иеленбеуі үшін Тонакайохуа қадірлі құдайына арнады. Бірақ, Зкатан Оксга есімді жас ханзада оны ұрлап кетті. Бұл құдайларды ашуландырып, халықты қорқыту үшін бір құбыжық жіберді. Пайғамбарлар олардың тауларда жасырғанын тауып, екеуін де өлімге жіберді. Олардың қаны тамған жерде өсімдік өсіп шықты, ол көп ұзамай халыққа хош иісті гүлдер мен дәндерін сыйлады. Шын ваниль – Vanilla planifolia деп аталатын орхидеяның дәнінен алынады. Бұл өсімдік осы аймақтағы ағаштарға өрмелеп өседі, бірақ оның түрлері Бразилияға дейін оңтүстікке қарай таралған. Дәндері жиналғанда жасыл, ал кептірілгенде қара түске айналады. Тотонак тілінде ванильді Ксанат деп атайды және одан Папантла аймағынан тыс жерде кездеспейтін ликер жасалады. Бұл халық ғасырлар бойы ванильді дәм беру үшін, парфюм ретінде және медицинада қолданып келеді. Отарлық кезеңнің басында испандықтар ванильді Еуропаға жылдам экспорттап, көптеген өсірушілер байыды. "Ваниль" атауы испан тіліндегі "vainilla" сөзінен шыққан, ол "кішкентай дәнді" деген мағынаны білдіреді. Мексикада ваниль өсіру монополиясы болды, бірақ қолмен тозаңдату әдістері дамығаннан кейін өсімдікті әлемнің басқа бөліктерінде де өсіруге мүмкіндік туды, бұл жердегі өнеркәсіпке нұқсан келтірді. Бүгінде Мексиканың ваниль өндірісі Африка мен Азияның кейбір аймақтарынан қалып қойды. Қала мен муниципалитетте тотонактардың күшті қауымдастықтары сақталған, муниципалитет халқының шамамен 25 пайызы ана тілінде сөйлейді. Көпшілігі католик дінін ұстанады, бірақ шамамен он пайызы евангелист христиандарды құрайды. Папантла Казонес-де-Эррера, Теколутла, Гутьеррес-Замора, Мартинес-де-ла-Торре, Эспинал, Коатцинтла, Тиуатлан және Поса-Рика муниципалитеттерімен, сондай-ақ оңтүстікте Пуэбла штатымен және шығыста Мексика шығанағымен шектеседі. Муниципалитет Сьерра-Папантекада орналасқан, ол көптеген аңғарлары бар төменгі таулар тізбегі. Ең танымал шыңдары – Ла Жарана, Пелон, Эль Кампанарио, Ла Палма, Де ла Крус, Дель Джазмин, дель Грилло, де Долорес және Дель Клавел. Теклутла және Тексистепек өзендеріне құятын шағын өзендер, мысалы, Тлауанапа, Санта Агуэда және Поса-Верде осы жерден өтеді. Аймақ гелиокарпус, лавр, кедр және сейба сияқты субтропикалық көп жылдық жапырақты ағаштармен тығыз орманды. Онда 17 шақырымға жуық табиғи жағажайлар бар. Жағалауға Бокила сағасы, Плайя Чичинити, Ранчо Плайя, Плайя Олмо, Теникстепек және Бока-де-Лима кіреді. Жануарлар дүниесінің көп бөлігін қоян, егермен, койот сияқты ұсақ сүтқоректілер, сондай-ақ әртүрлі құстар мен жыландар құрайды. Аймақ тропикалық жаңбырлы орман болып есептеледі, жаңбырдың көп бөлігі мамыр және тамыз айлары арасында жауады. Қыркүйек және қазан айларында кейде дауылдар болады. Муниципалитет жерінің шамамен 75 пайызы ауыл шаруашылығы мен жайылымға арналған, ал муниципалитет халқының шамамен 47 пайызы оған, сондай-ақ қолөнерге қатысады. Басты егістер: жүгері, бұршақ, перец және апельсин. Мұнда мал өсіруге ірі қара, шошқа, қой және жылқы тартылады. Ағаш кесу жұмыстары да жүргізіледі. Мұнда өнеркәсіп те бар, оның көп бөлігі апельсинді қаптау және тасымалдаумен айналысады. Туризм экономиканың маңызды бөлігіне айналуда, ол аймақтың археологиялық орындарына, жағажайларына және дәстүрлеріне, әсіресе Danza de los Voladores биіне негізделген. Эль-Тахин археологиялық аймағы ежелгі Мезоамериканың 800 және 1150 жылдары аралығында болған ірі қалаларының бірі болды. Оның аумағы 105,555 м² және 165 ғимарат пен 17 доп алаңы бар. Басты көрікті жері – Нишалар пирамидасы. Мұнда мұражай да бар. Тажин қаласында жыл сайын көктемгі күн мен түн теңелуіне орай Кумбре Тажин фестивалі өтеді. Ол тотонак мұрасын концерттер, конференциялар, тамақ, мәдени шаралар, семинарлар және басқа да іс-шаралармен тойлайды. Тағы бір археологиялық аймақ – Куюкскихуи, ол шамамен отыз гектар жерді алып жатыр. Онда әртүрлі испандық құрылыстар бар, олардың ішінде әскери бекініс және салтанатты орталық ерекшеленеді. Қаладан 37 шақырым қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, Кивикголо және Ксанат деп аталатын екі экологиялық парк бар.