Кіріспе

Ұлыбританиядағы сайлау округтерін анықтайтын орган – Ұлыбританиядағы шекара комиссиялары, олар Парламенттік палатаға сайлаулар үшін парламенттік сайлау округтерінің шекараларын анықтауға жауапты ведомстволық емес мемлекеттік органдар. Төрт шекара комиссиясы бар: Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия үшін бір-бірден. Әр комиссия төрт мүшеден тұрады, олардың үшеуі отырыстарға қатысады. Парламент төрағасы (спикері) әр шекара комиссиясын экс-официо төрағалық етеді, бірақ қарау процесіне қатыспайды, ал Жоғарғы сот судьясы әр шекара комиссиясына төраға орынбасары ретінде тағайындалады.

Ұсынымдарды іске асыру

Комиссия тексеруді аяқтағаннан кейін тиісті мемлекеттік хатшыға есеп береді, ол оны Парламентке ұсынады. Төрт есептің барлығы тапсырылғаннан кейін, ұсыныстарды күшіне енгізетін Кеңес бұйрығы төрт ай ішінде Сыртқы кеңеске (Privy Council) ұсынылуы керек. Үкімет комиссиялардың ұсыныстарын, егер тиісті комиссия оны өзгертуге арнайы сұрамаса, өзгерте алмайды. Сыртқы кеңес мақұлдағаннан кейін, жаңа сайлау округтері келесі жалпы сайлауда күшіне енеді. Одан бұрынғы қосымша сайлауларда бұрынғы шекаралар қолданылады. Бұл ережелер Парламенттік сайлау округтері туралы 2020 жылғы заңмен енгізілді. Бұрын Парламент ұсыныстар бойынша дауыс беріп, оларды өзгерте алмаса да, толығымен қабылдамауға құқылы болды. Сонымен қатар, бұл құқық ешқашан қолданылмаса да, көп жылдар бойы заң Мемлекеттік хатшыға комиссияның ұсыныстарын өзгертуге өкілеттік берді. Жаңа процедуралар сайлау округтерінің шекараларын белгілеуді, осы округтерден сайланатын адамдардан толық ажыратуға бағытталған, мақсаты – сайлау округтеріне қатысты кез келген манипуляцияның алдын алу.

Заңнама

Комиссиялар қазіргі уақытта 1986 жылғы Парламент сайлау округтері туралы заңға сәйкес құрылған, соңғы рет 2011 жылғы Парламент сайлау жүйесі және сайлау округтері туралы заңмен өзгертілген. Олар алғаш рет 1944 жылғы Өкілдер палатасының (Орынды қайта бөлу) заңына сәйкес тұрақты органдар ретінде құрылды. 1944 жылғы заң 1947 жылы өзгертілді, содан кейін 1949 жылғы Өкілдер палатасының (Орынды қайта бөлу) заңымен алмастырылды. 1949 жылғы заң 1958 және 1979 жылдары өзгертілді және 1986 жылғы Парламент сайлау округтері туралы заңмен ауыстырылды; 1944 жылдан 1986 жылға дейінгі заңнамадағы өзгерістер көбінесе кезең-кезеңімен сипатталды. Саяси партиялар, сайлау және референдумдар туралы 2000 жылғы заң, Тони Блэрдің үкіметі кезінде, шекара комиссарларының функциялары Ұлыбритания сайлау комиссиясына берілетінін көздеген, бірақ бұл орындалмады: 2009 жылғы Жергілікті демократия, экономикалық даму және құрылыс туралы заң 2000 жылғы Парламент заңын 2010 жылғы 1 сәуірден бастап күшін жойды. Консервативтік-Либерал-Демократ коалициялық үкіметі кезінде қабылданған 2011 жылғы Парламент сайлау жүйесі және сайлау округтері туралы заң сайлау округтерінің шекараларын қарауды реттейтін заңнамаға маңызды өзгерістер енгізді; бұл өзгерістер 2020 жылғы Парламент сайлау округтері туралы заңмен толықтырылды.

Алтыншы кезеңдік тексеру

Вестминстер сайлау округтерінің алтыншы кезеңдік сараптамасы 2011 жылдың 4 наурызында Англия Шекара комиссиясы, Шотландия Шекара комиссиясы, Уэльс Шекара комиссиясы және Солтүстік Ирландия Шекара комиссиясы тарапынан басталды. Алтыншы сараптама нәтижесінде Ұлыбритания Парламенті үшін 600 сайлау округі құрылатын болды: бұл 2010 жылғы жалпы сайлаудағы 650 сайлау округінен азайтуды білдірді. 2013 жылдың қаңтар айында коалициядағы келісімнің болмауына байланысты ұсынылған заңдық түзетулерге парламенттік оппозиция сараптаманы тоқтата тұруға әкелді. 2015 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың жеңісінен кейін, сараптама 2016 жылы қайта басталды және төрт комиссия 2018 жылдың қыркүйегінде соңғы ұсыныстарын ұсынды, олар Парламентке жіберілді. Дегенмен, түзетілген ұсыныстар Үкімет тарапынан мақұлдау үшін ешқашан ұсынылмады, ал Парламенттік сайлау округтері заңының 2020 жылы қабылдануынан кейін Алтыншы сараптама ресми түрде тоқтатылды.

2023 жылғы қайта қарау

2020 жылғы заң қабылдалғаннан кейін, сайлау округтерінің саны 650-ге қайта келтірілді. Содан кейін, төрт комиссия 2021 жылдың 5 қаңтарында 2023 жылғы қарастыру деп аталатын жаңа қарастыруды бастады. Әрбір елдегі сайлау округтерінің санын реттейтін қағидаларға сәйкес, Англияда 543 округ (+10), Уэльсте 32 (-8), Шотландияда 57 (-2) және Солтүстік Ирландияда 18 (өзгеріссіз) округ болады. Англия бойынша соңғы кеңесу 2022 жылғы 8 қарашада түзетілген ұсыныстар жарияланған кезде басталды және 4 аптаға созылып, 5 желтоқсанда аяқталды. Барлық төрт комиссия 2023 жылғы 27 маусымда Өкілдер палатасының спикеріне қорытынды ұсынымдарын тапсырды. Ұсыныстарды қабылдау үшін кеңес бұйрығы, Парламенттік сайлау округтері туралы жарлық 2023 (№ 1230, 2023) 2023 жылғы 15 қарашада жасалды және 2023 жылғы 29 қарашада күшіне енді.

Шотландия Парламенті

Шотландия Парламентінің сайлау округтері мен аймақтарын қарау рәсімі 1998 жылғы Шотландия Заңында белгіленген. Бұл заңда Шотландия Парламенті үшін 73 сайлау округі бар екендігі нақты көрсетілген: Батыс Аралдар, Оркней аралдары, Шетланд аралдары және тағы 70 округ. Заң сонымен қатар сайлау округтері сегіз аймаққа біріктірілгенін, пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша сайланған тізім мүшелерін Парламентке сайлауға мүмкіндік береді. Шотландия Шекара Комиссиясы 2007 және 2010 жылдар аралығында осы шекараларды қарап өтті, ал олардың ұсыныстары 2011 жылдан бастап күшіне енді. Заңнама Шотландиядағы Ұлыбритания Парламенті мен Шотландия Парламенті үшін сайлау округтерінің санының әртүрлі болуын талап ететіндіктен, бұл екі жиын аймақтар толық сәйкес келмейді. Шотландия Парламенті шекараларын қарауға жауапкершілік 2017 жылдың мамыр айында Шотландияның Жергілікті Өкімет Шекара Комиссиясына берілді.

Сенат

Уэльс үкіметі туралы 2006 жылғы заң Уэльстің сол кездегі Ұлттық жиналысының сайлау округтері Вестминстердегі Ұлыбритания Парламентінің сайлау округтерімен сәйкес болуын қамтамасыз етуді талап етті. Заң Уэльс шекара комиссиясына сайлау округтерін сайлау аймақтарына біріктіруді міндеттеді, бұл пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша сайланған тізім арқылы жиналысқа депутаттар сайлауға мүмкіндік берді. Уэльс шекара комиссиясының бесінші жалпы қарауы жиналыстың сайлау округтері мен сайлау аймақтарына түзетулер енгізді. Парламенттік дауыс беру жүйесі және сайлау округтері туралы 2011 жылғы заң Вестминстердегі сайлау округтерімен байланысты жойды және қазіргі таңда Сенаттың сайлау округтерін қарауға арналған заңды орган жоқ. Шекара комиссиясы 2016 жылы Уэльстегі Ұлыбритания Парламентінің сайлау округтері санын 29-ға дейін азайтуды ұсынды, оның негізінде әрбір сайлау округінде кем дегенде 71,031 сайлаушы болуы керек болды. Парламенттік дауыс беру жүйесі және сайлау округтері туралы 2011 жылғы заң Ұлыбритания Парламенті мен Сенаттың орын шекаралары арасындағы байланысты жойғанмен, Сайлау реформасы қоғамы сияқты ұйымдар котерминозиттілікті (яғни, Уэльстегі орын шекараларын 2016 жылы Ұлыбритания Парламентінің Уэльс орындарына енгізілген реформалардың үлгісінде келістіруді) қолдауды білдірді.

Солтүстік Ирландия Ассамблеясы

Солтүстік Ирландия туралы 1998 жылғы Заңның 33-бабында Солтүстік Ирландия Ассамблеясының сайлау округтері Ұлыбритания Парламенті үшін қолданылатын сайлау округтерімен сәйкес екені айтылған. 1998 жылдан 2016 жылға дейін әрбір сайлау округінен алты депутат сайланды; Ассамблея депутаттары (санының азайтылуы) туралы заң (Солтүстік Ирландия) 2016 жылы бұл санды бес депутатқа дейін төмендетті.