Кіріспе
Эретрия (/ə/'/r//iː//t//r//i//ə/; Ερέτρια, Erétria, Ἐρέτρια, Erétria, сөзбе-сөз "есушілер қаласы") – Грекияның Эвбея аймағындағы қала. Бұл қала б.з.д. VI және V ғасырлардағы маңызды грек полисі болды, көптеген белгілі жазушылар еңбектерінде айтылған және маңызды тарихи оқиғаларға белсенді қатысқан. Ежелгі қаланың қазба жұмыстары 1890 жылдары басталды және 1964 жылдан бері Грекияның Археологиялық қызметінің (11-ші Ескі заттарды сақтау басқармасы) және Грекиядағы Швейцария археология мектебі жүргізіп келеді.
the African country
Eretria (/ə/'/r//iː//t//r//i//ə/; Ερέτρια, Erétria, Ἐρέτρια, Erétria, literally 'city of the rowers') is a town in Euboea, Greece, facing the coast of Attica across the narrow South Euboean Gulf. It was an important Greek polis in the 6th and 5th century BC, mentioned by many famous writers and actively involved in significant historical events. Excavations of the ancient city began in the 1890s and have been conducted since 1964 by the Greek Archaeological Service (11th Ephorate of Antiquities) and the Swiss School of Archaeology in Greece.
Тарихқа дейінгі дәуір
Эретрия аймағындағы адам қызметінің алғашқы дәлелі – неолит кезеңінің соңына (б.з.д. 3500–3000) жататын керамикалық сынықтар мен тас артефакттар. Олар Акропольде де, жазықта да табылды. Әзірге тұрақты құрылыстар табылған жоқ. Сондықтан сол кезде тұрақты елді мекен болған-болмағаны белгісіз. Ерте Гелладикалық кезеңнен (б.з.д. 3000–2000) белгілі алғашқы елді мекен жазықта орналасқан. Осы уақытқа дейін астық сақтау қоймасы, бірнеше ғимарат және қыштан жасалған ыдыстарды пісіруге арналған пеш табылған. Орта Гелладикалық кезеңде (б.з.д. 2000–1600) бұл елді мекен Акропольдің үстіне көшірілді, себебі жазықты жақын жердегі лагуна су басып кеткен. Кейінгі Гелладикалық кезеңде (б.з.д. 1600–1100) халық саны азайды және осы уақытқа дейін табылған қалдықтар бақылау тұрағы ретінде қарастырылады. Бұл орын Гректердің қараңғы ғасырында тастап кетелінді.
Архаикалықтан Рим дәуіріне дейін
Ең көне археологиялық табылар қаланың негізін гректердің қараңғы ғасырына жатқызады. Эретрия туралы ең ерте айтылған нәрсе Гомердің (Илиада 2.537) тілімен жеткен – ол Эретрияны Троя соғысына кеме жіберген грек қалаларының бірі деп санаған. Б.з.д. 8 ғасырында Эретрия және оның жақын көршісі, бәсекелесі Халкис екі өте қуатты және гүлденген сауда қалалары болды. Эретрия Андрос, Тенос және Кеос сияқты Эгей аралдарын бақылап тұрды. Сонымен қатар, олар Грекия материгіндегі Беотия аймағында да жерлерге ие болды. Эретрия гректердің отарлауына да қатысып, Халкиспен бірлесіп Италияда Питекуссай және Кумае қалаларын құрды. Алайда, б.з.д. 8 ғасырдың соңында Эретрия мен Халкис арасында ұзақ соғыс болды (көбінесе Фукидидтің баяндамасы бойынша Лелант соғысы деп аталады), оның себебі құнарлы Лелант жазығын бақылау үшін күрес болды. Бұл соғыстың егжей-тегжейі көп белгілі емес, бірақ Эретрия жеңілгені анық. Қала қиратылды, Эретрия Беотиядағы және Эгейдегі тәуелділіктеріндегі жерлерін жоғалтты. Бұдан кейін Эретрия мен Халкис ешқашан грек саясатында үлкен рөл атқармады. Осы жеңілістен кейін Эретрия отарлауға бет бұрды. Ол Эгей теңізінің солтүстігінде, Македония жағалауында, Италияда және Сицилияда колониялар құрды. Б.з.д. 6-5 ғасырларда қала маңызды орталыққа айналды, оны көптеген белгілі жазушылар атап өтті және маңызды тарихи оқиғаларға белсенді қатысты. Эретриялықтар иониялықтар болғандықтан, Афинамен табиғи одақтас болды. Б.з.д. 499 жылы Кіші Азиядағы иониялық гректері Персияға қарсы көтерілген кезде, Эретрия Афинамен бірге көтерілісшілерге көмек жіберді, себебі Милет Эретрияны Лелант соғысында қолдаған еді. Көтерілісшілер Сардис қаласын өртеп жіберді, бірақ жеңіліске ұшырады және Эретрияның әскери қолбасшысы Эвалкид қаза тапты. Дарий Грекияға шапқан кезде Эретрияны жазалауды қалап, 490 жылы қала парсылардың адмиралы Датис басшылығымен тоналып, өртелді. Қаһармандық қарсылық көрсеткені үшін жеңімпаздар барлық ер азаматтарды өлтіріп, әйелдер мен балаларды жалаң аяқпен Персияның Сусиана провинциясындағы Ардериккаға айдап, оларды құлдыққа салды. Перстер б.з.д. 510 жыл шамасында салынған Аполлонның ғибадатханасын да қиратты; 1900 жылы одан Афина мүсінінің торсосы және фронтонның бөліктері табылды. Эретрия көп ұзамай қайта құрылып, б.з.д. 479 жылы Платая шайқасына 600 гоплиттен тұратын әскер жіберді. Ежелгі жазушы Плутарх Эретриядан келген әйел туралы айтады, ол парсы патшасы Артаксеркс сарайында Артабануспен бірге болған және Темистоклдің парсы патшасымен кездесуіне көмектескен. Б.з.д. V ғасырында Эвбея аймағының барлығы Делиан лигасының құрамына кірді, кейін ол Афина империясына айналды. Эретрия және Эвбеяның басқа қалалары 446 жылы Афинаға қарсы сәтсіз көтеріліс жасады. Пелопоннес соғысы кезінде Эретрия Афинаның дориялық бәсекелестері Спарта мен Коринфке қарсы одақтасы болды. Бірақ көп ұзамай Эретриялықтар, империяның қалған бөлігімен бірге, афиналықтардың үстемдігін қанаушылық деп санады. Спарталықтар б.з.д. 411 жылы Эретрия шайқасында афиналықтарды жеңген кезде, Эвбея қалаларының барлығы көтеріліске шықты. Б.з.д. 404 жылы Спартадан жеңілгеннен кейін Афина тез қалпына келіп, Эвбеяға үстемдігін қайта орнатты, ол қала халқы үшін астықпен қамтамасыз етудің маңызды көзі болды. Эретриялықтар 349 жылы қайтадан көтеріліс жасады, бірақ бұл жолы афиналықтар билікті қайта қалпына келтіре алмады. 343 жылы Филипп II Македонскийдің жақтастары қаланың билігін басып алды, бірақ афиналықтар Демосфен басшылығымен оны 341 жылы қайтадан басып алды.
Македония кезеңі
338 жылы өткен Херонея шайқасында Филип гректердің қалған бөлігінің біріккен әскерлерін жеңіп, грек қалаларының тәуелсіз мемлекеттер ретіндегі өміріне нүкте қойды. Алайда, Македония билігі кезінде Эретрия жаңа өркендеу кезеңін бастан өткерді, бұл көптеген жазулар, қабырғалардың батыс және оңтүстік бөліктеріне қосылған жаңа құрылыстар, соның ішінде цирк арқылы куәландырылды және 3 ғасырға дейін жалғасты. 318-312 жылдары патша Кассандр Эретрияда тұрды және суретші Филоксенге Исс шайқасын салуды тапсырды. Неаполь мұражайындағы әйгілі Александр мозаикасы осы суреттің көшірмесі болып табылады, ал Вергинадағы Филипп қабіріндегі қабырға суреттері осы оқиғамен байланысты. Б.з.д. 304 жылдан бастап Димитрий I қалаға жартылай автономия берді. Осы кезеңде қаламен философияның Эретрия мектебін құрған Менедем басқарды. Хремонид соғысынан (б.з.д. 267–262 жж.) кейін қалаға тұрақты македондық гарнизоны орналастырылды.
Рим дәуірі
Б.з.д. 198 жылы Екінші Македония соғысында Эретрия римдіктер тарапынан тоналды. Адмирал Луций Квинтий Фламинин Пергаманың I Аттал және Родостың одақтас флоттарымен бірігіп, Эретрияны қоршауға пайдаланды. Ол түнгі шабуыл кезінде қалаға ие болды, сол шабуылда қала тұрғындары қарсылық көрсетпей берілді. Фламинин олжаның үлесі ретінде көптеген өнер туындыларын алып кетті. Эретрия римдіктер мен македониялықтар арасындағы талас нысанына айналды, бірақ ішінара тәуелсіздік алып, жаңа өркендеу кезеңін бастан өткерді. Римдіктер билігінде балалар мен жастар арасында "Ромая" деп аталатын спорт жарыстары өткізілді. Б.з.д. 87 жылы бірінші Митридат соғысында толығымен қиратылып, кейіннен тоқырап қалды.
Аполлон Дафнефорос ғибадатханасы
Аполлон Дафнефор ғибадатханасы – Эретрияның ең маңызды және кеңінен танымал ескерткіші, оның фронтондарында жарқырап, өте анық мүсіндер орналасқан. Олардың позалары сол кездегі Афинадағы тәжірибелерден оқ бойымен озды. Ол және оның аумағы Аполлонның қасиетті теменін құрады, бұл діни орталық және ежелгі қаланың ядросындағы, Агораның солтүстігіндегі негізгі құлшылық орны болды. Гомердің Аполлонға арналған жырларында айтылғандай, құдай өзінің оракулын орналастыру үшін жер іздегенде Лелант жазығына келді. Алғашқы ғибадатхана Геометриялық кезеңге жатады және теңіз Агора аймағына жеткендіктен, ықтималда, портына жақын салынған. Геккатомпедон (жүз футтық) апсидалы құрылысы Гомер есімдерін атағандардың арасындағы ең ертедегісі және Самос аралындағы Гераның геккатомпедон ғибадатханасынан сәл кейінірек салынған. Оның оңтүстігінде тағы бір апсидалы ғимарат табылды: «Дафнифорио» немесе «лавр ағаштары бар орын» (7,5 x 11,5 м) – Эретриядағы ең көне құрылыс, ол Дельфидегі Аполлонға жасалған ертедегі құрбандықтармен байланысты. Бұл ғимараттың ортасында шатырды тіреген лавр ағаштарының тас негіздері сақталған. 16 ғасырдың басында екінші геккатомпедон ғибадатханасы Геометриялық дәуірдегі алдыңғы ғибадатханасының үстіне, берік жасанды террасаға топырақ толтырылып салынды. Бұл ғибадатханада ағаш бағаналар болған (тар жағында алты, ал ұзын жағында он тоғыз), содан кейін қаланың ең танымал және маңызды ғибадатханасын салу үшін жермен жабылған. Құрылысы б.з.д. 6 ғасырдың соңында басталды (б.з.д. 520-490 жж.), және б.з.д. 490 ж. парсылар қаланы қиратқанда ғибадатхана толыққанбаған болуы мүмкін. Порс тасы мен мрамор осы дориялық перистильді (бағаналармен қоршалған) ғибадатхананың (6 x 14 бағана) құрылыс материалдары болды. Онда prodomos (кірер алдындағы бөлме) және opisthodomos (арқалық бөлім) антисте екі бағанамен орналастырылған; cella (грекше sekos) екі ішкі бағана қатарымен үш бөлікке бөлінген. Парсылар қаланы қиратқаннан кейін ғибадатхана жөнделіп, пайдалануда болды, бірақ б.з.д. 198 ж. римдіктер оны қайтадан қиратты, бұл ескерткіштің б.з.д. 1 ғасырға дейін біртіндеп тастануына және құлауына себеп болды. Маңызды мүсіндердің кейбіреулері табылып, Халкис мұражайында қойылған. Ежелгі заманда Амазонканың бірі сақталған және Римге әкелінген. Ғибадатхананың фронтонынан алынған бірнеше Ниобидтер Августтың Римге әкеткен болуы мүмкін, соның ішінде өлмегелі жатқан Ниобид және жүгіріп бара жатқан Ниобид (қазір Ny Carlsberg Glyptotek-те сақталады). Өкінішке орай, осы ғибадатхананың және қаланың басқа да ғибадатханаларының сәулеттік бөліктерінің көпшілігі құрылыс материалы ретінде қайта пайдаланылды; ескерткіштің үстіңгі бөлігінен тек бірнеше (бағаналық) барабандар, бөлшектелген капительдер мен триглифтер қалды. Көрнекті мүсіндік безендіруден тек батыс фронтондағы Амазонкалардың шайқасын (немесе Амазономахияны, сол кездегі иконографияның кең таралған мотиві) бейнелейтін бөліктері сақталған. Орталық бөлігінде Афина орналасқан және оның кеудесі мен төс бөлігіндегі Горгоней бейнесі жартылай сақталған. Бұл өнер туындысы форманың сезімталдығы мен жұмсақтығымен, ішкі күшімен және айқындығымен ерекшеленеді, сонымен қатар шаштардың және киімдердің бүктемелеріндегі әшекейлі бейнелеуге қарамастан. Бұл мүсіндер архаикалық пластиканың қағидаларымен үйлесімді; аналогиялар жаңашылдықпен бейнеленген, классикалық өнердің идеализациясы мен күшінің алға басушысы. Композицияның барлық бөлігінде Афинаның оң және сол жағында күймелер бейнеленген, біреуінде Тесей мен Антиопа, ал екіншісінде Геркулес отырған болуы мүмкін, ал суретті шайқасып жатқан Амазонкалар мен өлген жауынгермен толықтыруға болады. Шығыс фронтонында Гигантомахия (Даналардың шайқасы) бейнеленген болуы мүмкін. Бет-әлпеттер мен киімдердің бөлшектері боялған, бұл бейнелеуді одан да жанды еткен. Парсылардың қиратуынан кейін ғибадатхананың бөлігі болуы мүмкін фрагменттер (жауынгер, Амазонка және Афинаның кеудесі) Римде табылды. Бүгінде Архаикалық ғибадатхананың негіздері және төменгі қабаттарда ашылған Геометриялық ғибадатханалардың қалдықтары ғана көрінеді. Аполлон Дафнифордың теменіндегі ғибадатханалар 1899 және 1910 жылдар аралығында К. Куруниотис қазба жұмыстарын жүргізді. Әрі қарай зерттеулерді И. Константину ханым және Швейцария археологиялық мектебі жүргізді.
Еретрияның ежелгі театры
Ежелгі Эретрияның ең әсерлі ескерткіші, ең көне танымал театрлардың бірі, қаланың батыс бөлігінде, батыс қақпасы, стадион және жоғарғы гимназия арасында орналасқан; Дионис ғибадатханасы оның оңтүстік-батыс жағынан табылды. Сәулеттік қалдықтар көрсеткендей, бастапқы құрылыс кезеңі парсылардың шапқынынан кейін және қаланың б.з.д. V ғасырда қайта жаратылуымен бірге жүрді, ал б.з.д. IV ғасыр осы орынның гүлдену кезеңі болды. Күрт айырмашылық – кавеаның (гр. , көрермендер залы) құрылысы цитадельдің беткейлерін пайдаланудың орнына, көптеген тіреу қабырғаларымен қоршалған жасанды төбеде салынды. Алғашқы құрылыс кезеңінде сахна сарай сияқты болды, бес тіктөртбұрышты бөлмеден тұрды және үш кіреберіс арқылы дөңгелек оркестрмен бір деңгейде орналасқан. Ең гүлденген кезеңінде (б.з.д. IV ғасыр) театр өзгерістерге ұшырады және қазіргі түріне жақындады. Кавеа он бір қабаттан тұрды, олар он баспалдақпен бөлінген. Дөңгелек оркестр солтүстікке 8 метрге жылжытылды және 3 метрге төмендетілді. Сахна екі сахна артымен, ионикалық стилдегі портик арқылы байланыстырылды, бұл оны оркестрден жоғары көтерді. Бұл биіктік айырмашылығы сахна арқылы оркестрдің ортасына жететін күмбезделген жер асты галереясымен теңестірілді; бұл, әрине, "Харон баспалдағы" (Аид баспалдағы) болды, ол актерлерге жер асты құдайларын және қайтыс болғандарды сомдауға және оркестрде өнер көрсетуге мүмкіндік берді. Іргетасқа жергілікті порос тасы, ал пародойға (өтпе жолдарға) әк тас қолданылды, олар кавеамен биіктік айырмашылығын азайту үшін оркестрге қарай еңкейтілген. Театр 6300 көрерменге арналған және формасы бойынша 330 ж. өзгертілгеннен кейін Афинадағы Дионис театрына ұқсас. 198 ж. римдіктер Эретрияны қиратқаннан кейін, ол нашар сапалы материалдармен қайта салынды, ал пародостың оңтүстік бөлмелері алғашқы Помпей стиліне тән түсті шығарлармен әшекейленді. Өкінішке орай, көптеген орындықтар тоналған. Сахнаның әсерлі қалдықтары, әсіресе оркестрдің ортасына апаратын жер асты жолы әлі де сақталған. Ескерткішті қазу жұмыстарын Америка археологиялық мектебі жүргізді, ал жергілікті Ежелгі заттарды қорғау басқармасы оны қалпына келтіру үшін көп күш жұмсады.
Изис ғибадатханасы
Ежелгі Эретрияның ең қызықты ескерткіштерінің бірі – Исейон, Изида қадірлісі мен басқа да египет құдайларына арналған ғибадатхана. Қаланың оңтүстігінде, моншалар мен Төменгі гимназия немесе паластра (күрес алаңы) арасында орналасқан, ол кішкентай портың артына созылады, бұл теменді Эретрияда мүдделері болған саудагерлермен байланыстырады. Қазбалар мен жазбалардың куәлігіне сәйкес, ғибадатхана б.з.д. IV ғасырда салынған және басқа да құрылыстар мен қосалқы кеңістіктермен қоршалған. Изида мен египет құдайларына табыну эллинистік кезеңде, Александр Зұлқарнайынның сол кездегі әлемді біріктіруінен кейін Египеттен Грекияға келген грек саудагерлері арқылы жүзеге асты. Олардың Эретриядағы құлшылығы жазбаларда да куәландырылған, олардың ең маңыздысы кельяның алдындағы продомос (кіреберіс бөлмесінің) сол жағындағы әк тас блокқа орнатылған. Изида ғибадатханасы бастапқыда қарапайым және шығысқа бағытталған, антистесте дистильді (екі бағаналы) продомы бар еді. Қадірлінің рәсімдік саз мүсіні кельяның ішіндегі тұғырдың үстінде тұрды. Ғибадатхананың алдында құрбандық тақтасы, жанында кішкентай дренаждық ойық болды. Ғибадатхана б.з.д. 198 жылы римдіктер қаланы қиратқаннан кейін қайта жаңартылды: содан кейін ол жақсартылған негізде үлкен сыртқы продомымен кеңейтілді және үш жағынан (солтүстік, оңтүстік және батыс) галереялармен қоршалды. Галереяның тек оңтүстік-батыс бөлігі ғана шатырмен жабылған. Кейіннен бағаналардың орнына парапет орнатылды. Шығыс алаңының ортасында киелі орынға кіреберістің алдында қақпа орналасқан. Солтүстікте тағы он бес ғимарат пен қосалқы кеңістіктер орналасқан, қазбашылар оларды тазару орындары деп есептейді. Олардың арасында аула және андрон (еркектерге арналған асхана) болды, ал кешеннің бір бөлмесінде ромб тәрізді суреттері бар тамаша мозаикалық еден болды. Изида мен басқа да египет құдайларына арналған темендегі қазба жұмыстары 1917 жылы Евбея аралының ежелгі ескерткіштер сақтаушысы И. Пападакис жүргізді. Соңғы жылдары Мәдениет министрлігінің Археологиялық қызметі ғибадатхананың кең аумағында қосымша қазба жұмыстарын жүргізіп, киелі орынмен тікелей байланысты аулалар мен бөлмелердің тағы бір кешенін ашты.
Мозаикасы бар үй
Бұл сәні керекті үй шамамен б.з.д. 370 жылы салынды және шамамен бір ғасыр бойы пайдаланылды. Ол мифологиялық сахналарды бейнелейтін әсем қиыршық тас мозаикаларымен жабылған едендерімен ерекшеленеді: теңіз жылқысының үстіндегі Нереидтер, Аримаспиандар мен гриффиндер арасындағы аңызға толы шайқастар, сфинкстер мен пантерлер. Бұл ғимарат классикалық және эллинистік тұрғын үй сәулетінің көрнекті үлгісі болып табылады. Б.з.б. бірінші ғасырда үйдің орнында ірі тіктөртбұрышты периболосы бар жерлеу ескерткіші орнатылды. Ескерткіш 1975-1980 жылдары қазылып алынды.
Македониядағы Эроттың қабірі
"Эроттың қабірі" деп аталатын ескерткіш Эретрия қаласының солтүстік-батысындағы төбеде орналасқан және Эвия аралының ең маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, ол б.з.д. IV ғасырға жатады, дәл сол кезде Македониялық үлгідегі ерекше жерлеу ескерткіштері Македониялықтардың оңтүстік Грекияға енуінен кейін пайда бола бастады. Эретрияның төңірегіндегі кең аумақта, атап айтқанда Котрони және Амаринтос елді мекендерінде осындай македониялық қабірлер көптеп табылған. Эроттың қабірі бір күмбезді бөлмеден және тас пен кірпіштен салынған дромнан (кіреберіс жолынан) тұрады. Жерлеу бөлмесі тұрғын үйге ұқсас; ол ақ сылақпен қапталған порос тастан салынған. Қазба жұмыстары кезінде рельефтік өрнектермен безендірілген екі тас тақтың көшірмесі табылды. Қабір бөлмесінің артқы бұрыштарында мармурдан жасалған төсек пішіндес екі саркофаг орналасқан. Қабір тоналған. Қазір Нью-Йорк Метрополитен мұражайында қойылған археологиялық табыстардың арасында қоладан жасалған ыдыстар мен Эроттың (Амордың) қыштан жасалған мүсіндері бар, олар қабірге берілген атаудың себебі болды. Қабірдің үстінен тастан салынған құрылыс табылды, бұл қабірдің негізі болуы мүмкін. Ескерткіш 1897 жылы қазылған және бүгінгі күнге дейін жақсы сақталған.
Толос
Грекияның археологиялық қызметі жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде дөңгелек ғимараттың әктас негізі мен креписі табылды. Ол б.з.б. V ғасырында қаланың Агорасында салынған және б.з.б. IV және III ғасырларда бірнеше өзгеріске ұшыраған. Ескерткіштің ортасында дөңгелек ботрос жақсы сақталған.
Гимназия және Элейтияның ғибадатханасы
1917 жылы археологтар б.з.д. IV ғасырына жататын гимназияның іздерін тапты. Ғимараттың солтүстік-батыс бөлігінде Ейлейтияға арналған киелі орын (ғибадатхана) орналасқан. Киелі орынның аумағындағы қазба жұмыстары кезінде б.з.д. III ғасырына жататын шамамен 100 терракоттан жасалған тостағандар табылған. 2018 жылы аймақтағы жаңа қазбалар тағы да бірнеше ғимараттарды ашты.
Қазіргі Ертрия
Қазіргі Эретрия 1824 жылы Псараның қирауынан кейін Псарадан келген босқындар құрған, өздеріне "Неа Псара" деген ат берген елді мекен. Ежелгі атауы тәуелсіз Грек мемлекетінің алғашқы жылдарында қайта қолданысқа енді. Жаңа қала жоспарын Стаматиос Клеантис және Эдуард Шауберт жасады. Бүгінгі Эретрия – танымал жағажай демалыс орны. Эретрия және Лефкандиден табылған тарихи және археологиялық жәдігерлер Грекиядағы Швейцария археология мектебі құрған Эретрия мұражайында көрсетіледі. Қалаға Скала Оропудан (Аттика) пароммен немесе Халкида арқылы автомобильмен баруға болады. Бұл аралдың оңтүстігіне қарайтын маңызды тоқталған жер. Мұнда көптеген таверналар мен ұзын жағажай бойында серуендеуге арналған алаң бар. Археологиялық қазбалар қазіргі қаланың солтүстік жиегінде орналасқан.