Кіріспе

Грекияға екінші парсы шапқыншылығындағы құрлықтағы шайқас (б.з.д. 479 ж.) Ламиан соғысының шайқасы. Платея шайқасы – Грекияға екінші парсы шапқыншылығындағы соңғы құрлықтағы шайқас. Бұл шайқас б.з.д. 479 жылы Боэотиядағы Платея қаласының жанында грек қала-мемлекеттерінің одағы (оның ішінде Спарта, Афина, Коринф және Мегара) мен Ксеркс I-нің парсы империясы (Грекияның боеотиялықтарымен, тессалиялықтарымен және македониялықтарымен одақтасқан) арасында болды. Жыл өткенге дейін парсы әскері, парсы патшасының жетекшілігімен, Термопила және Артемизиум шайқастарында жеңіске жетіп, Фессалия, Фокис, Беотия, Афина, Эвбея және Аттиканы бағындырды. Бірақ Саламис шайқасында одақтас грек флоты күтпеген, бірақ шешуші жеңіске қол жеткізіп, Пелопоннестің басып алынуын болдырмады. Содан кейін Ксеркс өзінің көп бөлігімен кері шегінді, ал гректерді келесі жылы жеңуді әскербасшысы Мардонийге тапсырды. Б.з.д. 479 жылдың жазында гректер үлкен әскер жинап, Пелопоннестен жорыққа шықты. Парсылар Боэотияға шегініп, Платеяның жанында бекітілген лагерь салды. Гректер парсы лагері маңындағы жақсы атты әскерге қолайлы жерге тартылудан бас тартты, нәтижесінде 11 күнге созылған тоқырау туды. Кері шегінуге тырысқанда, олардың жабдықтандыру жолдары бұзылып, грек әскерінің қатары шашырады. Гректер толыққанды түрде шегініп бара жатқан деп ойлап, Мардоний оларды қууға бұйрық берді, бірақ гректер (әсіресе спарталықтар, тегеялықтар және афиналықтар) тоқтады, шайқасқа түсіп, жеңіл қаруланған парсы жаяу әскерін талқандап, Мардонийді өлтірді. Парсы әскерінің көп бөлігі лагерде қоршалып, қырылды. Бұл әскердің және Микале шайқасында сол күні талқандалған парсы флотының қалдықтарының жойылуы шапқыншылықты шешуші түрде аяқтады. Платея мен Микаледен кейін грек одақтастары парсыларға қарсы шабуылға көшті, бұл грек-парсы соғыстарының жаңа кезеңін ашты. Платеядағы жеңіс толық болғанымен, ол, мысалы, Марафон шайқасындағы афиналықтардың жеңісі немесе Термопила шайқасындағы одақтас гректердің жеңілісі сияқты сол кезде де аса маңызды деп есептелмеді.

Жарыс құрамы мен реті

Геродот сипаттаған шайқас құрамына негізделген қазіргі заманғы есептер бойынша, Ахеменид әскерінің толық құрамы соғыс шебінің сол жағында шамамен 40 000 парсы әскерінен тұрды, олар спарталықтарға қарсы тұрды, орталық бөлігінде 20 000-ға жуық бактриялықтар, үндістер және сактар түрлі грек мемлекеттерімен шекпелді, ал оң қанатта парсылардың 20 000-ға жуық грек одақтастары (македониялықтар, тессалиялықтар, беотиялықтар, тебеліктер) афинялықтарға қарсы орналасты. Атты әскер, оған парсылар, бактриялықтар, үндістер және сактар да кірді, шамамен 5 000 адамнан құралды.

Стратегиялық және тактикалық ескертулер

Платаияға дейінгі дайындық шайқасы кейбір жағынан Марафон шайқасына ұқсады; екі тараптың да бір-біріне шабуыл жасаудан қауіптенбеген, ұзаққа созылған тоқталған жағдай болды. Дегенмен, Лазенби Мардонийдің Платаия жорығындағы әрекеттерінің агрессивті саясатқа сай келмейтініне сенді. Ол, парсылардың алғы дайындық кезеңіндегі операцияларын одақтастарды шайқасқа мәжбүрлеу емес, керісінше, одақтастарды шегінуге мәжбүрлеу әрекеті ретінде қарастырады (және бұл шынымен де осылай болды). Мардоний шайқаста көп пайда көре алмайтынын және грек одағының күші жойылып, ыдырауына күте алатынын сезінген болуы мүмкін (құрылыс қыста да жайласқандай). Гректердің шайқасатынын күтпегендіктен, тактикалық мәселелер енді маңызды болмай қалды және ол өзі жасаған ойынша, өзгерген стратегиялық жағдайды пайдалануға тырысты.

Шайқас

Парсылар гректердің өз позицияларын тастап, кері шегінгенін байқағаннан кейін, Мардоний элиталық парсылық жаяу әскерін алып, дереу оларды қууға кірісті. Осы кезде парсы әскерінің қалған бөлігі ешкім шақырмағанмен, алға жылжи бастады. Паусаниас афиналықтарға елші жіберіп, спарталықтармен қосылуға шақырды. Бірақ афиналықтар тебандық фалангамен шайқасқандықтан, Паусаниасқа көмектесе алмады. Осы сәтте грек әскерлері жебелердің шабуылына ұшырағанда, тегейліктер парсы қатарларына қарай жүгіріп кірісті. Сан жағынан артық парсылық жаяу әскері парсы стандарттары бойынша ауыр саналатын спарабара құрамында болды, бірақ бұл грек фалангасынан әлдеқайда жеңіл еді. Плутархтың айтуынша, Аримнест Мардонийді таспен басына соққы беріп өлтірді, мұндай өлім Мардонийге ділдәнің болжауымен айтылған еді; кейбір қазіргі тарихшылар спартанның мұндай қару қолдануы күмәнді деп санайды. Мардоний өлген соң парсылар қашқа бастады; оның жеке күзетшілері де жойылды. Алайда, Артабаз (бұрын Олинф пен Потидея қамалдарына басшылық еткен) Мардонийдің гректерге шабуыл жасау туралы шешімімен келіспеген еді. Қашқындау басталғанда, ол өзімен бірге 40 000 сарбазды (Геродоттың мәліметі бойынша) алып, соғыс алаңынан шығып, Фессалияға қарай, содан кейін Геллеспонтқа қашып құтылуды үміттенеді. Британ мұражайы.]] Соғыс алаңының екінші жағында афиналықтар тебандықтарға қарсы ауыр шайқаста жеңіске жетті. Геродоттың сөзіне сүйенсек, парсылар үшін соғысқан басқа гректердің бәрі де әдейі нашар соғысқан. Гректер, негізгі шайқасқа қатыспаған жасақтармен күшейтіліп, парсы лагеріне шабуыл жасап, оны басып алды. Персиялықтар қабырғаны бастапқыда қарқынды қорғағанмен, оны бұзуға жете алмады; парсылар лагерьде тығыз жиналғандықтан гректермен бірге қырғынға ұшырады. Лагерьге шегінген парсылардың үш мыңнан азы ғана тірі қалды. Эфор мен Диодор Сицилийлік гректердің қазасын 10 мыңнан асып кеткенін көрсетеді.

Жеке тұлғалардың шоттары

Геродот соғыстағы спарталықтардың мінез-құлқы туралы бірнеше әңгімелерді баяндайды. Аммфаретос: Спартан батальонының басшысы, ол шайқас алдында Платаяға қарай түнгі шегініске келіспеді, себебі мұндай әрекет спарталыққа лайық емес еді. Геродот Паузания мен Аммфаретос арасында таңға дейін пікір таласы болғанын айтады, содан кейін спартан әскерінің қалған бөлігі Аммфаретостың бөлімін қалдырып, шегіне бастады. Аммфаретос мұны күтпегендіктен, өз әскерін бастап, шегініп бара жатқан спартандықтардың артынан ерді. Дегенмен, тағы бір дерек көзі Аммфаретостың Платаяда үлкен даңққа ие болғанын айтады, сондықтан Аммфаретос бағынбағандықтан емес, керісінше, тылды қорғауға ерікті болды деген болжам бар. Спартаға оралуды қалаған Аристодемді қорқақ деп айыптап, Платаяға дейін бір жыл бойы қорлады. Спарталықтар оның өзін ақтағанын мойындағанмен, спарталықтан күтілетін тәртіппен шайқаспағаны үшін оған ерекше құрмет көрсетпеді. Геродот сондай-ақ, парсылармен одақтас және олардың лагерінде болған Македония патшасы Александр I (Іскендір Зұлқарнайынның атасы) парсылардың шабуылға шешім қабылдағаны туралы ескерту үшін гректер лагеріне жасырын түрде келгенін, ал негізгі шайқастан бұрын Мардоний спартандықтарға спарталықтар мен парсылардың тең санынан шайқасуға шақыру жасағанын, бірақ олар бұл ұсыныстан бас тартқанын айтады. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаларды сенімсіз деп санайды.

Салдары

Геродоттың айтуынша, Микале шайқасы Платея шайқасымен бір күні ішінде болды. Спарта патшасы Леотихид басқаратын грек флоты парсы флотының қалдықтарымен шайқасу үшін Самос аралына аттанды. Парсылар кемелерін жөндеуге келмейтін жағдайда болғандықтан, соғысқа түсу қаупінен сақтану үшін кемелерін Иониядағы Микале тауының етегіндегі жағаға шығарды. Ксеркс 60 мың сарбазды сол жерде қалдырып, кемелерді қорғау үшін лагерьге қоршау жасады. Грек күшінің шағын екенін көрген парсылар лагерьден шықты, бірақ грек гоплиттері тағы да басымдық танытып, парсы әскерінің көп бөлігін жойды. Микаледегі жеңістен кейін одақтас флот Хеллеспонтқа понтондық көпірлерді бұзу үшін жүзіп барды, бірақ олардың бұрыннан бұзылғанын көрді. Пелопоннес азаматтары үйлеріне қайтты, ал афиналықтар парсылар бақылауындағы Херсонес аралына шабуыл жасау үшін қалды. Геродот өзінің "Тарихтарын" Сест қамалынан кейін аяқтады. Келесі 30 жыл ішінде гректер, негізінен афиналықтардың басымен жүрген Делиан лигасы, парсыларды Македониядан, Фракиядан, Эгей теңізі аралдарынан және Иониядан қуды (немесе қууға көмектесті). Бұл қарама-қайшылықтың себебі толыққанды түсініксіз, бірақ бұл шайқастың өтетін жағдайларының салдары болуы мүмкін. Термопиланың даңқы гректердің басым күшке қарсы көрсеткен батылдығында, ал Марафон мен Саламис, болжам бойынша, олардың екеуі де қиын жағдайларда және стратегиялық тұрғыдан маңызды жерлерде болғандықтан жаралады. Осы сабақты еске алып, грек-парсы соғыстарынан кейін парсы империясы грек жалдамалы әскерлерін жалдап, оларға сүйенді. Мұндай жалдамалы экспедициялардың бірі, Ксенофонт баяндағандай, "10 мың адамның Анабасисі" гректерге парсылардың тіпті өз аумақтарында да әскери тұрғыдан осал екенін көрсетті және бірнеше онжылдықтан кейін Ұлы Александрдың парсы империясын құлатуына жол ашты.

Мұра

Бір-біріне оралған жыландар пішіндес қола бағана (Жылан бағанасы) парсы әскерлерінің лагерінен алынған олжадағы парсы қаруларын балқытып жасалып, Дельфиде орнатылды. Ол бағанада шайқасқа қатысқан барлық грек қала-мемлекеттерінің аттары тізілген, осылайша Геродоттың кейбір мәлімдемелерін растады. Оның көп бөлігі бүгінгі Стамбул қаласындағы Константинопольдің (қазіргі Стамбул) Ипподромында сақталған, онда оны Константин Ұлы жаңа қаласын құрғанда, ежегі грек отарбы Бызантияның орнына әкелген.

Тарихи дереккөздер

Грек-парсы соғыстары туралы негізгі дереккөз грек тарихшысы Геродот. Тарихтың әкесі деп аталған Геродот біздің заманымызға дейінгі 484 жылы Кіші Азиядағы Галикарнасс қаласында (сол кезде парсы үстемдігінде) дүниеге келген. Ол өзінің "Зерттеулерін" (грекше – Historia; ағылшынша – (Тарихтар)) шамамен 440–430 жылдары жазды, грек-парсы соғыстарының бастауын анықтауға тырысты, бұл сол кезде салыстырмалы түрде жақын тарих болатын (соғыстар б.з.д. 450 жылы аяқталды). Дегенмен, Фукидид өзінің тарихын Геродот тоқтаған жерден (Сестос қамалында) бастауды жөн көрді, сондықтан Геродоттың тарихын қайта жазуға немесе түзетуге қажеттілік жоқ деп ойлаған. Геродотқа қатысты теріс пікірлер Ренессанс Еуропасына жетті, бірақ ол оқырмандар арасында танымал болды. Алайда, 19-шы ғасырдан бастап археологиялық жаңалықтар оның беделін қайта жаңғыртты, оның оқиғалар туралы айтқандары көп рет расталды. Қазіргі кездегі басым көзқарас бойынша, Геродот өзінің "Тарихтарында" керемет жұмыс жасаған, бірақ оның кейбір нақты деректеріне (әсіресе әскер саны мен күндері) күдікпен қарау керек. Сицилиялық тарихшы Диодор Сицилий б.з.д. 1-ші ғасырда жазған "Тарих кітабында" Платея шайқасы туралы да мәлімет береді. Бұл мәлімет Геродоттың айтқандарымен үлкен айырмашылық жоқ, бірақ ол одан кейін жазылғандықтан, Геродоттың нұсқасынан алынған болуы мүмкін. Бұл шайқасты Плутарх, Книдтің Ктесий сияқты басқа да ежелгі тарихшылар аз-кем егжей-тегжейлі сипаттаған, ал Эсхил сияқты авторлар да оған сіңіп отырған. Археологиялық дәлелдер, мысалы, Жылан жобасы да Геродоттың кейбір нақты мәлімдемелерін қолдайды.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Бёрн, Эндрю Роберт. Грекия тарихы. «Пеликан» сериясы. «Пингвин», 1974 жыл.
Дельбрюк, Ханс. Соғыс өнері тарихы. 1-том.
Голландия, Том. Персиялық от. «Абакус», 2005 жыл.
Грин, Питер. Грек-парсы соғыстары. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1970; қайта жаңартылған басылымы, 1996 (қатты мұқаба, ); 1998 (жұмсақ мұқаба, ).
Гиббон, Эдвард. Рим империясының құлдырауы және түсуі.
Лейзенби, Дж.Ф. Грекияның қорғаны 490–479 ж.б.д. «Aris & Phillips Ltd.», 1993 жыл.
Фелинг, Д. Геродот және оның «көздері»: цитаталар, ойлап табу және повесть өнері. Аудармашы: Дж. Г. Хауи. «Arca» классикалық және ортағасырлық мәтіндер, еңбектер және монографиялар, 21. Лидс: Фрэнсис Кернс, 1989 жыл.
Коннолли, П. Грекия және Рим соғыста, 1981 жыл.
Шепард, Уильям (2012). Платая 479 ж.б.д.; ең ұлы жеңіс. «Оспрей» кампаниясы сериясы №239. «Оспрей» баспасы. Суретші: Питер Деннис.