Ладе шайқасы: Иондық көтерілістің шешуші ұрысы

Кіріспе

Иониялық көтеріліс кезінде болған теңіз шайқасы (б.з.д. 494 ж.).

Бұл шайқас Родос флоты мен Македония флоты арасындағы соғыстың бір бөлігі болды, б.з.д. 201 жылы өтті.

Ладе шайқасы (Ναυμαχία τῆς Λάδης) – б.з.д. 494 жылы Иониялық көтеріліс кезінде болған теңіз шайқасы. Бұл шайқас Иония қалаларының одағы (лесбияндықтар қосылды) мен Дарий I Ұлының басқаруымен Персия империясы арасында өтті және парсылардың шешуші жеңісімен аяқталды, ол көтерілістің толық аяқталуына әкелді.

Тарих

Иониялық көтеріліс Кіші Азиядағы грек қалаларының Персия тағайындаған билеушілеріне наразылығынан туындады. 499 ж.б.д., Милеттің сол кездегі тираны Аристагор, Милеттегі өзінің беделін нығайту мақсатымен, парсы сатрабы Артафернмен бірлесіп, Наксос қаласын жаулап алуға экспедиция ұйымдастырды. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Өз билігінен алынатынын сезген Аристагор, бүкіл Ионияны Персия патшасы Дарий I-ге қарсы көтеріліске шақырды. 498 ж.б.д., көтеріліс басталғанда, иониялықтар Афина және Эретрия әскерлерінің көмегімен Сардис қаласын басып алды, бірақ Ефес шайқасында жеңіліске ұшырады. Көтеріліс Кария және Кипрге тарады. Кіші Азияда үш жыл бойы парсы әскерлерінің жорықтары болды, бірақ шешуші нәтижеге қол жеткізілмеді. 494 ж.б.д., парсы әскері мен флоты қайта жиналып, көтерілістің ортасы – Милет қаласына бет алды. Иониялықтар Милетті теңізден қорғауға тырысты, ал қаланың құрлықтағы қорғанысын милесиялықтарға тапсырды. Иония флоты Милет жағалауындағы Ладе аралында жиналды. Парсылар Ладеде жеңіске жете алатындарына сенімсіз болғандықтан, иониялық контингенттердің бірін өз жағына көндіруге тырысты. Бұл әрекет алғашқыда сәтті болмаса да, парсылар иониялықтарға шабуыл жасағанда, Самос флоты парсылардың ұсынысын қабылдады. Парсы және иониялық флоттар кездескенде, самостықтар шайқастан қашып кетті, бұл иониялықтардың шайқас құрылымын күйретуге әкеп соқты. Шиандық контингент және бірнеше кемелер парсыларға қарсы батыл күресті, бірақ шайқас жеңіліспен аяқталды. Ладедегі жеңіліс Иониялық көтерілістің мән-жайын шешті. Келесі жылы парсылар соңғы көтеріліс ошақтарын жойып, аймақта бейбітшілік орнатуға кірісті. Иониялық көтеріліс ежелгі Грекия мен Парсы арасындағы алғашқы ірі қақтығыс болды және Грек-парсы соғыстарының бірінші кезеңі саналады. Кіші Азия парсылардың билігіне қайта оралғанмен, Дарий Афина мен Эретрияны көтерілісшілерге қолдау көрсеткені үшін жазалауға ант берді. Сонымен қатар, Грекияның көптеген қала-мемлекеттері өзінің империясының тұрақтылығына қауіп төндіріп отырғанын көріп, бүкіл Грекияны жаулап алуға шешім қабылдады. 492 ж.б.д., Грекияға парсылардың бірінші шапқыншылығы, Грек-парсы соғыстарының келесі кезеңі, тікелей Иониялық көтерілістің салдары болды.

The Ionian Revolt was triggered by the dissatisfaction of the Greek cities of Asia Minor with the tyrants appointed by Persia to rule them. In 499 BC, the then tyrant of Miletus, Aristagoras, launched a joint expedition with the Persian satrap Artaphernes to conquer Naxos, in an attempt to bolster his position in Miletus. The mission was a debacle, and sensing his imminent removal as tyrant, Aristagoras chose to incite the whole of Ionia into rebellion against the Persian king Darius the Great. Initially, in 498 BC, the Ionians went on the offensive, supported by troops from Athens and Eretria, capturing Sardis, before suffering defeat at the Battle of Ephesus. The revolt then spread to Caria and Cyprus. Three years of Persian campaigning across Asia Minor followed, with no decisive effect. By 494 BC the Persian army and navy had regrouped, and made straight for the epicentre of the rebellion at Miletus. The Ionians sought to defend Miletus by sea, leaving the defense of Miletus to the Milesians. The Ionian fleet gathered at the island of Lade, off the coast of Miletus. The Persians were uncertain of victory at Lade, so attempted to persuade some of the Ionian contingents to defect. Although this was unsuccessful at first, when the Persians finally attacked the Ionians, the Samian fleet accepted the Persian offer. As the Persian and Ionian fleets met, the Samians sailed away from the battle, causing the collapse of the Ionian battle line. Although the Chian contingent and a few other ships remained and fought bravely against the Persians, the battle was lost. With the defeat at Lade, the Ionian Revolt was all but ended. The next year, the Persians reduced the last rebel strongholds, and began the process of bringing peace to the region. The Ionian Revolt constituted the first major conflict between ancient Greece and Persia, and as such represents the first phase of the Greco Persian Wars. Although Asia Minor had been brought back into the Persian fold, Darius vowed to punish Athens and Eretria for their support of the revolt. Moreover, seeing that the myriad city states of Greece posed a continued threat to the stability of his empire, he decided to conquer the whole of Greece. In 492 BC, the first Persian invasion of Greece, the next phase of the Greco Persian Wars, would begin as a direct consequence of the Ionian Revolt.

Өмірбаян

Микендік өркениет құлағаннан кейінгі қараңғы дәуірде көптеген гректер Кіші Азияға көшіп, онда қоныстанды. Осы қоныс аударушылар үш тайпадан шыққан: эолийлер, дорийлер және иониялықтар. Иониялықтар Лидия мен Карияның жағалауларына қоныстанды, Ионияны құрайтын он екі қаланы негіздеді. Иония қалалары шамамен 560 ж.б.д. әйгілі лидиялық патша Крез басып алғанға дейін тәуелсіз болды. Содан кейін Иония қалалары Лидия билігінде болды, ал Лидия Кир Ұлының жаңадан құрылған Ахеменид империясымен жаулап алынды. Парсылар иониялықтарды билеуді қиын деп тапты. Империяның басқа жерлерінде Кир өзінің жаңа бағыныштыларын билеуге көмектесетін жергілікті элиталық топтарды анықтады, мысалы, Иудея руханиятшылары. Осылайша парсылар Ионияның әрбір қаласында төрешілерді қолдауды жөн көрді, тіпті бұл оларды иониялықтардың ішкі қақтығыстарына тартса да. Әйтсе де, төреші тәуелсіздікке ұмтылуы мүмкін және оны ауыстыру қажет болар еді. 500 ж.б.д. Аристогорға Наксостан шеттен шығарылғандар келіп, аралды басқаруды өтінді. Наксосты басып алып Милеттегі өзінің беделін нығайта алатынын түсінген Аристогор Лидия сатрапы Артафернеске жүгініп, Наксосқа бірлесіп шабуыл жасауды ұсынды, Артафернес оған келісті. Экспедиция б.з.д. 499 жылдың көктемінде теңізге шықты, бірақ көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Олар төрт ай бойы наксиандарды қоршауға алды, бірақ ақырында парсылар мен Аристогордың ақшасы таусылды. Сондықтан олар үмітсіздікпен құрлыққа қайтып келді. Аристогор қиын жағдайға түсіп, Артафернес өзінің лауазымынан айыратынын күтті. Өзін құтқару үшін Аристогор өзінің бағыныштылары милестиктерді парсылық билеушілерге қарсы көтерілуге итермеледі, осылайша Иония көтерілісі басталды. Геродот көтерілісті Аристогордың жеке мүддесінің салдары ретінде көрсетеді, бірақ Ионияның көтерілуге дайын болғаны анық, себебі басты наразылық парсылар орнатқан төрешілерге қатысты. Аристогордың әрекеттері отты құрғақ шөпке лақтырумен теңестірілді; олар бүкіл Ионияда (сондай-ақ Эолиде және Дористе) көтеріліске итермеледі, төрешілдіктер жойылды және олардың орнына демократия орнатылды. Аристогор бүкіл Грек Кіші Азиясын көтеріліске тартты, бірақ парсыларға қарсы күресу үшін гректерге басқа одақтастар қажет екенін түсінді. 499 ж.б.д. қысында ол Грекияға одақтастар іздеуге барды. Спарталықтарды көндіре алмады, бірақ Афина мен Эретрия қалалары көтерілісті қолдауға келісті. Олар Эфеске жақын жердегі Иония әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Содан кейін бұл күштерді ефестіктер Сардисқа, Артафернес астанасына таулар арқылы бастап алып барды. Кіші Азиядағы парсы әскерлері грек әскерін Эфестің сыртында қуып жетті. Арықтап, шаршаған гректер парсыларға қарсы тұра алмады және Эфесте болған шайқаста толық жеңіліске ұшырады. Осы сәтсіздіктерге қарамастан, көтеріліс одан әрі тарады. Иониялықтар Геллеспонт пен Пропонтқа адамдар жіберіп, Византияны және басқа да жақын қалаларды басып алды. Сонымен қатар, көтеріліс таралып жатқанын көрген Кипр патшалықтары да сырттан ешқандай көмексіз парсы билігіне қарсы көтерілді. Келесі үш жыл бойы парсы әскері мен флоты Кария мен Кипрдегі көтерілістермен күресіп жатты, ал Иония осы жылдары шартты бейбітшілікте болды. Парсылардың қарсы шабуылының ең жоғарғы сатысында Аристогор өзінің жағдайының тұрақсыз екенін сезініп, Милеттің және көтерілістің басшысы ретіндегі лауазымынан бас тартты және Милеттен кетіп қалды. Аристогорға қатысты жағымсыз пікір білдірген Геродот, оның жай ғана қорқып қашқан деседі. Көтерілістің алтыншы жылында (б.з.д. 494 ж.) парсы әскерлері қайта топтасты. Барлық құрлық әскерлері бір әскерге жиналды, ал оларға қайта бағындырылған кипрліктер, мысырлықтар, киликиялықтар және финикиялықтар қамтамасыз еткен флот ілесіп жүрді. Парсылар басқа бекіністерге көп көңіл бөлместен тікелей Милетке бет алды. Осы кезде Дарий грек істерінің сарапшысы, мидиялық генерал Датисті Ионияға жіберген. Сондықтан парсылардың шабуылын басқарған ол болған болуы мүмкін. Геродот иониялық ұрыс шегінің реттілігін шығыстан батысқа қарай былай деп сипаттайды: Милет—Приена—Миус—Теос—Киос—Эритрея—Фокея—Лесбос—Самос. Финикиялықтар (күресуге ең құлшынып келгендер), мысырлықтар, киликиялықтар және жақында бағындырылған кипрліктермен бірге. Дионисий осылайша қарқынды оқу бағдарламасын бастады, ол флотты күн сайын алып шығып, ескірген маневрлерге, жауынгерлерге жауынгерлік жаттығулар өткізді. Жеті күн бойы иониялықтар бұл режимді қабылдады, бірақ ауыр жұмысқа үйренбегендіктен, одан кейін бұйрықтарды орындаудан бас тартып, лагерьде қалып қойды. Геродотқа сәйкес, иониялық лагердегі наразылық пен бөліністі көрген Самиандықтар парсылардың кеңшілікке ұсынысын қабылдап, дезертирлік жасады. Алайда, кейбір тарихшылар грек лагеріндегі наразылық туралы пікірді жоққа шығарады. Геродот өзінің баяндамасын самиандықтардан алған, және олар өздерінің сатқындығын ақтау үшін осы оқиғаны ойлап тапқан болуы мүмкін. Дегенмен, шайқас басталғанда самиандық контингенті келісілгендей, желкендерін көтеріп, шайқас алаңынан қашқандығы анық. Алайда, 11 самиандық кеме иониялықтарға көмектесу үшін қалды. Кейінірек самиандықтар осы экипаждардың батырлығы мен құрбанын еске алу үшін өздерінің базар алаңында бір тас тіреу орнатты. Ақырында қалған хиостық кемелер Хиосқа қайтып оралды, осылайша шайқас аяқталды.

In the dark age that followed the collapse of the Mycenaean civilization, significant numbers of Greeks had emigrated to Asia Minor and settled there. These settlers were from three tribal groups: the Aeolians, Dorians and Ionians. The Ionians had settled about the coasts of Lydia and Caria, founding the twelve cities which made up Ionia. The cities of Ionia had remained independent until they were conquered by the famous Lydian king Croesus, in around 560 BC. The Ionian cities then remained under Lydian rule until Lydia was in turn conquered by the nascent Achaemenid Empire of Cyrus the Great. The Persians found the Ionians difficult to rule. Elsewhere in the empire, Cyrus was able to identify elite native groups to help him rule his new subjects—such as the priesthood of Judea. The Persians thus settled for the sponsoring a tyrant in each Ionian city, even though this drew them into the Ionians' internal conflicts. Furthermore, a tyrant might develop an independent streak, and have to be replaced. In 500 BC, Aristagoras was approached by some exiles from Naxos, who asked him to take control of the island. Seeing an opportunity to strengthen his position in Miletus by conquering Naxos, Aristagoras approached the satrap of Lydia, Artaphernes, proposing a joint attack on Naxos, to which Artaphernes assented. The expedition sailed in the spring of 499 BC but quickly descended into a debacle The force laid siege to the Naxians for four months, but eventually the Persians and Aristagoras both ran out of money. The force therefore sailed despondently back to the mainland. Aristagoras found himself in dire straits and fully expected to be stripped of his position by Artaphernes. In a desperate attempt to save himself, Aristagoras chose to incite his own subjects, the Milesians, to revolt against their Persian masters, thereby beginning the Ionian Revolt. Although Herodotus presents the revolt as a consequence of Aristagoras's personal motives, it is clear that Ionia must have been ripe for rebellion anyway, the primary grievance being the tyrants installed by the Persians. Aristagoras's actions have thus been likened to tossing a flame into a kindling box; they incited rebellion across Ionia (and Aeolis and Doris), and tyrannies were everywhere abolished, and democracies established in their place. Aristagoras had brought all of Hellenic Asia Minor into revolt, but evidently realised that the Greeks would need other allies in order to fight the Persians. In the winter of 499 BC, he sailed to mainland Greece to try to recruit allies. He failed to persuade the Spartans, but the cities of Athens and Eretria agreed to support the rebellion. They joined up with the main Ionian force near Ephesus. This force was then guided by the Ephesians through mountains to Sardis, Artaphernes's satrapal capital. The Persians troops in Asia Minor followed the Greek force, catching them outside Ephesus. It is clear that the demoralised and tired Greeks were no match for the Persians, and were completely routed in the ensuing battle at Ephesus. Despite these setbacks, the revolt spread further. The Ionians sent men to the Hellespont and Propontis, and captured Byzantium and the other nearby cities. Furthermore, seeing the spread of the rebellion, the kingdoms of Cyprus also revolted against Persian rule without any outside persuasion. For the next three years, the Persian army and navy were fully occupied with fighting the rebellions in Caria and Cyprus, and Ionia seems to have had an uneasy peace during these years. At the height of the Persian counter offensive, Aristagoras, sensing the untenability of his position, decided to abandon his position as leader of Miletus, and of the revolt, and he left Miletus. Herodotus, who evidently has a rather negative view of him, suggests that Aristagoras simply lost his nerve and fled. By the sixth year of the revolt (494 BC), the Persian forces had regrouped. The available land forces were gathered into one army, and were accompanied by a fleet supplied by the re subjugated Cypriots, and the Egyptians, Cilicians and Phoenicians. The Persians headed directly to Miletus, paying little attention to other strongholds, presumably intending to tackle the revolt at its epicentre. The Median general Datis, an expert on Greek affairs, was certainly dispatched to Ionia by Darius at this time. It is therefore possible that he was in overall command of this Persian offensive. Herodotus gives the order of the Ionian battle line as being, from east to west; Miletus—Priene—Myus—Teos—Chios—Erythraea—Phocaea—Lesbos—Samos. provided by the Phoenicians (who were most eager to fight), the Egyptians, Cilicians, and the Cypriots, whose own revolt had recently been subdued.</blockquote> Dionysius thus began an intensive training program, leading the fleet out every day to train the rowers in ramming manoeuvers, and the marines in combat. For seven days the Ionians accepted this regime, but being unused to the hard work, they refused to obey thereafter, and stayed in camp instead. According to Herodotus, upon seeing the resultant discontent and division in the Ionian camp, the Samians decided to accept the Persian offer of lenience in return for desertion. However, some modern historians reject the notion of dissent in the Greek camp. Herodotus derived his account of Lade from the Samians themselves, and it is suggested that, seeking to excuse their treachery, they came up with this story. It is nevertheless clear that very early on in the battle, the Samian contingent hoisted their sails, as had been agreed, and fled the battlefield. However, 11 Samian ships refused to desert the other Ionians, and remained at the battle. At some later date, the Samians erected a pillar in their marketplace commemorating the bravery and sacrifice of these crews. Eventually the remaining Chian ships sailed away back to Chios, thereby ending the battle.

Салдары

Иония флотының жеңілісімен көтеріліс тиімді түрде аяқталды. Милет қаласы тығырысқа түсіріліп, персиялықтар "қабырғаларын бұзуға және оған қарсы барлық құралдарды қолдануға" тырысты, осылайша толығымен басып алды. Геродоттың сөзінше, ерлердің көп бөлігі өлтіріліп, әйелдер мен балалар құлдыққа алынды. Археологиялық дәлелдер бұған ішінара куәлік етеді, Ладеден кейін қаланың кең аумағы қиратылып, тасталып кеткенін көрсетеді. Персиялықтар қала мен жағалау жерін өздеріне алды, ал Милезияның қалған бөлігін Педасустан келген кариялықтарға берді. Милезиялық тұтқындар Дарийдің алдына Сузаға әкелінді, ол оларды Тигрдің сағасына жақын Персия шығанағының жағасында қоныстандырды. Ладедегі генералдарының іс-әрекеттеріне наразы болған көптеген самиялықтар, ескі тирандары Аэакес қайтадан билікке оралғанға дейін көшіп кетуге бекінді. Олар Занкл халқынан шақыруды қабылдап, Сицилия жағалауына қоныстанды, сонымен қатар персиялықтардан қашқан милезиялықтарды да алып кетті. Тем уақытта Фокеялық Дионисий Сицилияға барып, карфагендік кемелерге шабуыл жасаған қарақшы ретінде танылды. Иония қалалары оқиғадан кейін қирағанмен, ешқайсысы Милеттің тағдырына ұқсас қиындықтарды бастан өткермеді. Персия армиясы Пропонтиданың азиялық жағындағы елді мекендерді қайта бағындырды, ал флоты Геллеспонттың еуропалық жағалауымен жоғары көтеріліп, әрбір елді мекенді бірінен кейін бірін басып алды. Кіші Азияның барлығы Персия билігіне қайта оралды. Персиялықтар үшін б.з.д. 493 жылдың соңында аяқталмаған жалғыз мәселе – көтеріліске қолдау көрсеткені үшін Афина мен Эретрияны жазалау еді. Иониялық көтеріліс Дарий империясының тұрақтылығына қауіп төндірді, ал материктік Грекия мемлекеттері де олармен айналыспаса, тұрақтылыққа қауіп төндіретін еді. Сондықтан Дарий Афина мен Эретрияны жоюдан бастап Грецияны толық жаулап алуды жоспарлай бастады. Фракия қайтадан бағындырылды, ол көтеріліс кезінде Персия билігінен босатылған еді, ал Македония Персияның бағыныштысына айналды. Алайда, теңіз апаты прогресті тоқтатты.

With the defeat of the Ionian fleet, the revolt was effectively over. Miletus was closely invested, the Persians "mining the walls and using every device against it, until they utterly captured it". According to Herodotus, most of the men were killed, and the women and children were enslaved. Archaeological evidence partially substantiates this, showing widespread signs of destruction, and abandonment of much of the city in the aftermath of Lade. the Persians took the city and coastal land for themselves, and gave the rest of the Milesian territory to Carians from Pedasus. The captive Milesians were brought before Darius in Susa, who settled them on the coast of the Persian Gulf, near the mouth of the Tigris. Many Samians were appalled by the actions of their generals at Lade, and resolved to emigrate before their old tyrant, Aeaces, returned to rule them. They accepted an invitation from the people of Zancle to settle on the coast of Sicily, and took with them such Milesians as had escaped from the Persians. Meanwhile, Dionysius of Phocaea went to Sicily, and established himself as a pirate, preying on Carthaginian ships. Although the cities of Ionia were undoubtedly harrowed in the aftermath, none seems to have suffered quite the fate of Miletus. The Persian army then re conquered the settlements on the Asian side of the Propontis, while the fleet sailed up the European coast of the Hellespont, taking each settlement in turn. With all of Asia Minor now firmly returned to Persian rule, the revolt was finally over. For the Persians, the only unfinished business that remained by the end of 493 BC was to exact punishment on Athens and Eretria for supporting the revolt. The Ionian Revolt had severely threatened the stability of Darius's empire, and the states of mainland Greece would continue to threaten that stability unless dealt with. Darius thus began to contemplate the complete conquest of Greece, beginning with the destruction of Athens and Eretria. Thrace was re subjugated, having broken loose from Persian rule during the revolts, and Macedon compelled to become a vassal of Persia. However, progress was halted by a naval disaster.