Қазаншық құстың сипаттамасы мен биологиясы

Кіріспе

Құс түрі

Қаңқа (Calidris pugnax) – Солтүстік Еуразияның батпақтары мен ылғалды шалғынды жерлерінде көбейетін орташа өлшемді су құсы. Бұл өте әлеуметтік құмқұйрық көшпелі және кейде қыстау жерлерінде үлкен үйірлерге бірігеді, олардың ішінде Оңтүстік және Батыс Еуропа, Африка, Оңтүстік Азия және Австралия кіреді. Қаңқа – ұзын мойынды, кең кеуделі құс. Бұл түрде жыныстық диморфизм айқын байқалады: аталық аналықтан (рев) әлдеқайда ірі және көбею кезеңінде жарқын түсті бас тобырлары, жалаңаш қызғылт бет терісі, кеудесінде кең қара дақтар және осы құстың ағылшын тіліндегі атын берген әсем қауырсын жағасы болады. Аналық және көбеюге қатыспайтын аталықтардың денесінің жоғарғы бөлігі сұрғылт қоңыр, ал астыңғы бөлігі көбінесе ақ түсті. Аталықтардың үш түрлі түсі, соның ішінде аналықты еліктейтін сирек түрі, жұптасу мүмкіндігін алу үшін әртүрлі стратегияларды қолданады, ал әсем бас пен мойын қауырсындары күрделі ұсыну көрсетілімінің бір бөлігі ретінде тік тұрғызылады. Аналық құс жылына бір рет жұмыртқалайды және жақсы жасырылған жердегі ұясына төрт жұмыртқа салады, оларды күтіп, шабақтарын өсіреді. Шабақтар жұмыртқадан шыққаннан кейін көп ұзамай жылдам қозғала бастайды. Су құсы шабақтары мен жұмыртқаларын түлкілер, жабайы мысықтар, құдалар және ірі шағалалар, қарғалар мен сұңқарлар сияқты сүтқоректілер мен құстар жейді. Қаңқа ылғалды жайылымдар мен жұмсақ лайда азықтанады, жеуге жарамды нәрселерді іздеп табады немесе көзбен анықтайды. Ол негізінен жәндіктермен қоректенеді, әсіресе көбею маусымында, бірақ көшіп бара жатқанда және қыста күріш пен жүгері сияқты өсімдіктерді де жейді. IUCN Қызыл тізімінде "қауіпсіз" санатында тіркелген, өйткені Скандинавия мен Арктикада олардың саны көп болғандықтан, әлемдік сақтау мәселелері салыстырмалы түрде төмен. Дегенмен, Еуропаның көп бөлігінде жерді мелиорациялау, тыңайтқыштарды қолданудың артуы, шалғындықтар мен жайылымдардың жоғалуы және аң аулаудың күшеюі салдарынан ареал қысқаруда. Бұл құстардың санының азаюы Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау жөніндегі келісімге (AEWA) енгізілуіне әкелді.

The ruff (Calidris pugnax) is a medium sized wading bird that breeds in marshes and wet meadows across northern Eurasia. This highly gregarious sandpiper is migratory and sometimes forms huge flocks in its winter grounds, which include southern and western Europe, Africa, southern Asia and Australia. The ruff is a long necked, pot bellied bird. This species shows marked sexual dimorphism; the male is much larger than the female (the reeve), and has a breeding plumage that includes brightly coloured head tufts, bare orange facial skin, extensive black on the breast, and the large collar of ornamental feathers that inspired this bird's English name. The female and the non breeding male have grey brown upperparts and mainly white underparts. Three differently plumaged types of male, including a rare form that mimics the female, use a variety of strategies to obtain mating opportunities at a lek, and the colourful head and neck feathers are erected as part of the elaborate main courting display. The female has one brood per year and lays four eggs in a well hidden ground nest, incubating the eggs and rearing the chicks, which are mobile soon after hatching, on her own. Predators of wader chicks and eggs include mammals such as foxes, feral cats and stoats, and birds such as large gulls, corvids and skuas. The ruff forages in wet grassland and soft mud, probing or searching by sight for edible items. It primarily feeds on insects, especially in the breeding season, but it will consume plant material, including rice and maize, on migration and in winter. Classified as "least concern" on the IUCN Red List criteria, the global conservation concerns are relatively low because of the large numbers that breed in Scandinavia and the Arctic. However, the range in much of Europe is contracting because of land drainage, increased fertiliser use, the loss of mown or grazed breeding sites, and over hunting. This decline has seen it listed in the Agreement on the Conservation of African Eurasian Migratory Waterbirds (AEWA).

Таксономия және номенклатура

Қаңқа – Scolopacidae тұқымдасының ірі өкілі, әдеттегі жағалау құстарының бірі. Жақыңғы зерттеулерге сәйкес, оның ең жақын туыстары – кең мойынды шұңқыр (Calidris falcinellus) және өткір құйрықты шұңқыр (Calidris acuminata). Бұл жасырын аталық немесе “фадер” (ескі ағылшын тілінде “әке”) әйелдермен бірге жұптасу аумақтарына ие болады және әйелдер жұптасуға дайындалғанда олардан “ұрлап” жұптасады. 2016 жылы өткізілген екі зерттеу, осы процеске жауапты аймақты 11-хромосомадағы және 4,5 Мб-лық хромосомалық өзгерісте анықтады. Ғалымдар алғашқы генетикалық өзгерістің 3,8 миллион жыл бұрын болғанын, сол кезде хромосоманың бір бөлігі үзіліп, кері бағытта қайта қосылғанын көрсетті. Осы инверсия “фадер” аллелін құрады. Шамамен 500 000 жыл бұрын, дәл сол инверсияланған аймақтағы “фадер” және резидент аллельдердің тағы бір сирек рекомбинациясы “сателлит” аллеліне әкелді. 4,5 Мб инверсия 90 генді қамтиды, олардың бірі – N CENPN центромерлік кодтаушы гені, ол инверсиялық үзіліс нүктесінде орналасқан. Геннің инактивациясы ауыр зиянды әсер етеді және тұтқындықтағы қаңқа популяциясының тұқым қуалау деректері инверсияның гомозиготта өлімге алып келетінін көрсетеді. Соңғы 3,8 миллион жыл ішінде инверсияда қосымша мутациялар жинақталды, яғни 3,3-17,6 кб аралығындағы үш жойылды. Осы жойылғандардың екеуі стероид гормондарының метаболизмінде маңызды рөл атқаратын HSD17B2 және SDR42E1 гендеріне жақын, эволюциялық тұрғыдан жоғары сақталған элементтерді алып тастады. Жұптасу кезінде гормондардың өлшемі тұрғындардың тестостерон деңгейінің күрт өскенін көрсетті, ал “фадерлер” мен “сателлиттер” тестостерон биосинтезінің аралық өнімі болып саналатын андростендион деңгейінің ғана жоғарылағанын байқады. Авторлар бір немесе бірнеше жойылғандардың cis-әрекетті реттеуші мутация ретінде әрекет ететінін, бір немесе екі геннің экспрессиясын өзгертетінін және нәтижесінде әр түрлі аталық фенотиптер мен мінез-құлыққа әсер ететінін қорытындылады. Әйелдердің дене күйі нашар болған кезде, жұмыртқа салмақтап көбейеді. Әйелдердің жағдайы жақсы болса, жыныстық қатынастағы кез келген бұрмалаушылық азайтылады немесе жоқ болады. Сулы шалғынды жерлерде көбейетін қаңқалардың жауы – ірі шағалар, қарақұс, сұрқұс және қапталды қарғалар, үлкен және арктикалық скуалар; түлкілер де кез келген уақытта қаңқаларды аулайды, ал жабайы мысықтар мен құс аулаушылардың әсері әлі белгісіз. Тамақтанатын кезде қаңқа көбінесе арқа қауырсындарын көтеріп, арқасында сүйір шығыршын құрайды; осы әдетті тек қара құйрықты құсқұрттар ғана бөліседі. Бұл болашақта түрдің статусын жоғарылатуға әкелуі мүмкін. Еуропа, Ресей және Швециядағы ең маңызды көбейту популяциялары тұрақты, ал Норвегиядағы көбейту ареалы оңтүстікке қарай кеңейді, бірақ Финляндияда, Эстонияда, Польшада, Латвияда және Нидерландыдағы популяциялар жартысынан астамға азайды. Бұл елдердегі шағын популяциялардың жалпы маңызы шектеулі болғанымен, төмендеу соңғы екі ғасырда байқалған ареалдың қысқару тенденциясының жалғасы болып табылады. Еуропадағы санының төмендеуіне судың құрғап кетуі, тыңайтқыштарды қолданудың артуы, бұрын қырқылып немесе жайылып өскен жерлердің жоғалуы және аңшылықтың шамадан тыс көп болуы себеп болып отыр.

The ruff is a wader in the large family Scolopacidae, the typical shorebirds. Recent research suggests that its closest relatives are the broad billed sandpiper, Calidris falcinellus, and the sharp tailed sandpiper, Calidris acuminata. This cryptic male, or "faeder" (Old English "father") obtains access to mating territories together with the females, and "steals" matings when the females crouch to solicit copulation. In 2016, two studies further pinpointed the responsible region to chromosome 11 and a 4.5 Mb covering chromosomal rearrangement. The scientists were able to show that the first genetic change happened 3.8 million years ago on the resident chromosome, when a part of it broke off and was reintroduced in the wrong direction. This inversion created the faeder allele. About 500,000 years ago another rare recombination event of faeder and resident allele in the very same inverted region led to the satellite allele. The 4.5 Mb inversion covers 90 genes, one of them is the centromere coding gene N CENPN , which is located exactly at one of the inversion breakpoints. The inactivation of the gene has severe deleterious effects and pedigree data of a captive ruff colony suggests that the inversion is homozygous lethal. Over the course of the past 3.8 million years, further mutations have accumulated within the inversion i. e. three deletions ranging from 3.3 to 17.6 kb. Two of these deletions remove evolutionary highly conserved elements close to two genes HSD17B2 and SDR42E1 both holding important roles in metabolism of steroid hormones. Hormone measurements around mating time showed that whereas residents have a sharp increase of testosterone, faeders and satellites only experience higher androstenedione levels, a substance which is considered an intermediate in testosterone biosynthesis. The authors conclude that one or more of the deletions act as a cis acting regulatory mutation which is altering the expression of one or both genes and eventually contributes to the different male phenotypes and behaviour. It appears that females produce a larger proportion of males at the egg stage when they are in poor physical condition. When females are in better condition, any bias in the sex ratio is smaller or absent. Predators of waders breeding in wet grasslands include birds such as large gulls, common raven, carrion and hooded crows, and great and Arctic skuas; foxes occasionally take waders, and the impact of feral cats and stoats is unknown. When feeding, the ruff frequently raises its back feathers, producing a loose pointed peak on the back; this habit is shared only by the black tailed godwit. which could later reflect an uplisting of the species. The most important breeding populations in Europe, in Russia and Sweden are stable, and the breeding range in Norway has expanded to the south, but populations have more than halved in Finland, Estonia, Poland, Latvia and The Netherlands. Although the small populations in these countries are of limited overall significance, the decline is a continuation of trend towards range contraction that has occurred over the last two centuries. The drop in numbers in Europe has been attributed to drainage, increased fertiliser use, the loss of formerly mown or grazed breeding sites and over hunting.