Жылқы (Martes zibellina) – Ресей, Моңғолия, Қазақстанның орманды аймақтарында мекендейтін құнды жүнді, шағын сүтқоректі жануар. Жылқы терісі өте бағалы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мартиннің түрлері сүтқоректілер
Species of marten
the mammal
Сотыр (Martes zibellina) – мартиннің бір түрі, негізінен Ресейдің орманды аймақтарында, Орал тауларынан Сібір бойына және Солтүстік Моңғолияда қоныстанушы шағын, барлық жейтін сүтқоректі. Оның ареалы Шығыс Қазақстан, Қытай, Солтүстік Корея және Жапонияның Хоккайдо аймағымен шектеседі. "Сотыр" атауы славян тілдерінен шыққан және орта ғасырлық тері саудасы арқылы еуропалық тілдерге енген. Сотырлар – Ресей, Моңғолия және Қытай сияқты аймақтардың тығыз орманды жерлерінде мекендейтін шағын, барлық жейтін сүтқоректілер. Олар әдемі, жұмсақ және жібектей түктерімен танымал, түсі ақшылдан қоңырға дейін өзгереді, американдық мартинге қарағанда олардың түктері гөрі жақсырақ. Сотырлар пішіні мен сыртқы келбеті жағынан қарағай мартиніне ұқсас, бірақ басы сопақтау, құлақтары ұзын, ал құйрығы қысқа болады. Олар шебер аңшылар және негізінен дыбыс пен иіс сезу арқылы аң аулайды. Жұптасу маусым мен тамыз айлары аралығында жүзеге асады, әдетте ұяда екі-үш бала болады. Сотырдың терісі ерте орта ғасырдан бері тері саудасында жоғары бағаланады, оның танымалдылығы аң аулау мен түрді қорғауға ықпал етті. Бүгінде сотыр терісі көбінесе киімді безендіру үшін қолданылады және IUCN Қызыл тізімі бойынша түрдің ерекше сақтау статусы жоқ.
The sable (Martes zibellina) is a species of marten, a small omnivorous mammal primarily inhabiting the forest environments of Russia, from the Ural Mountains throughout Siberia, and northern Mongolia. Its habitat also borders eastern Kazakhstan, China, North Korea and Hokkaido, Japan. The name "sable" originates from Slavic languages and entered Western European languages through the medieval fur trade. Sables are small, omnivorous mammals that inhabit dense forests in regions like Russia, Mongolia, and China. They are known for their luxurious fur, which ranges from light to dark brown and is softer and silkier than that of American martens. Sables resemble pine martens in size and appearance but have more elongated heads, longer ears, and shorter tails. They are skilled climbers and primarily hunt by sound and scent. Mating occurs between June and August, and litters typically have two or three offspring. Sable fur has been highly valued in the fur trade since the early Middle Ages, and its popularity has driven hunting and conservation efforts. Today, sable fur is often used to decorate clothing items, and the species has no special conservation status according to the IUCN Red List.
Этимология
Сабель атауының славян тілінен шыққандығы көрінеді және ерте ортағасырлық тері саудасы арқылы көптеген батыс Еуропа тілдеріне енген. Осылайша, орыс тіліндегі "соболь" (собол) және поляк тіліндегі "соболы" неміс тілінде "Zobel", голланд тілінде "sabel" болып аударылған; француз тіліндегі "zibeline", испан тіліндегі "cibelina", "cebellina", фин тіліндегі "soopeli", португал тіліндегі "zibelina" және ортағасырлық латын тіліндегі "zibellina" итальяндық түрінен ("zibellino") алынған. Ағылшын және ортағасырлық латын сөзі "sabellum" көне француз сөзі "sable" немесе "saible" -ден шыққан. Бұл термин қара түкті кейбір жануарлар тұқымдарына, мысалы, сабель мысықтарына немесе қояндарына, сондай-ақ геральдикадағы қара түске жалпылама сипаттама ретінде қолданылады.
The name sable appears to be of Slavic origin and entered most Western European languages via the early medieval fur trade. Thus the Russian соболь (sobol') and Polish soból became the German Zobel, Dutch sabel; the French zibeline, Spanish cibelina, cebellina, Finnish soopeli, Portuguese zibelina and Medieval Latin zibellina derive from the Italian form (zibellino). The English and Medieval Latin word sabellum comes from the Old French sable or saible. The term has become a generic description for some black furred animal breeds, such as sable cats or rabbits, and for the colour black in heraldry.
Сипаттама
Еркектердің дене ұзындығы , ал құйрығы , және салмағы болады. Мекеңдердің дене ұзындығы , құйрығының ұзындығы болады. Қысқы түктері жазғы түктерінен ұзынырақ және сәндірек. Әр түрлі түрлер географиялық орналасқан жеріне қарай әртүрлі түске ие болады, түсі ақшыл қоңырдан қара қоңырға дейін өзгереді, ал жеке түсі құрсағында ашық, ал арқасы мен аяқтарында қара болады. Атап айтқанда, аяқтары мен табандары қара түсті болады. Жекелегендердің мойнында сұр, ақ немесе ақшыл сары түсті жүн дағы болады. Олардың бас сүйектері қарағайдың зығырларына ұқсас, бірақ ірілеу және күштірек, көбірек иілісқан зигоматикалық доғалары бар.
Males measure in body length, with a tail measuring , and weigh Females have a body length of , with a tail length of The winter pelage is longer and more luxurious than the summer coat. Different subspecies display geographic variations of fur colour, which ranges from light to dark brown, with individual coloring being lighter ventrally and darker on the back and legs. in particular are marked with black on their legs and feet. Individuals also display a light patch of fur on their throat which may be gray, white, or pale yellow. Their skulls are similar to those of pine martens, but larger and more robust with more arched zygomatic arches.
Мінез-құлық
Құмдықтар - шырша, қарағай, лавр, сібір кедрі және қайың ағаштары басым орманды тығыз ормандарда, жазық және таулы жерлерде мекендейді. Олар жергілікті жердің сипаттамасына және тамаққа қолжетімділігіне байланысты әртүрлі өлшемде болатын өздерінің аумақтарын қорғайды. Дегенмен, ресурстар жетіспесе, тамақ іздеу үшін ұзақ қашықтықтарға жылдамдай алады, күніне шамамен тіркелген жылдамдықпен. Олар көбінесе сумерек уақытында аң аулайды, бірақ көбейтілу маусымында күндіз белсендірек болады. Олардың қуыстары жақсы жасырылған, шөп пен түкпен төселген, бірақ әсіресе қыс мезгілінде, жануарлар азық іздеу үшін көп жылдамдайтын кезде уақытша болуы мүмкін. Құмдықтар көздері жабық және терісі өте жұқа түкпен жабылған күйі туады. Жаңа туған балалардың салмағы аралығында, ал орташа ұзындығы бірақ жақындағы басқа да ғылыми зерттеулер көрсеткендей, олардың саны жетіден отызға дейін жетеді.
Sables inhabit dense forests dominated by spruce, pine, larch, Siberian cedar, and birch in both lowland and mountainous terrain. They defend home territories that may be anything from in size, depending on local terrain and food availability. However, when resources are scarce they may move considerable distances in search of food, with travel rates of per day having been recorded. They are primarily crepuscular, hunting during the hours of twilight, but become more active in the day during the mating season. Their dens are well hidden, and lined by grass and shed fur, but may be temporary, especially during the winter, when the animal travels more widely in search of prey. Sables are born with eyes closed and skin covered in a very thin layer of hair. Newborn cubs weigh between and average in length. but other recent scholarly sources have identified anything from seven to thirty.
Қалпақ пайдалану тарихы мен жағдайы
[[Файл:Сабльский терісі Баргусинский. Миланда сабыль терісін табуға болады. Бағасы оның жоғары сапалы, жылтыр қара түсті жүніне сәйкес келеді. XVII ғасырдағы бай орыс дипломаты сабылді "Ежелгі гректер мен римдіктер Алтын жүн деп атаған аң" деп сипаттаған. Англияда сабыль терісіне үлкен құрмет көрсетілген. Генрих I-ге Линкольн епископы 100 фунт стерлингтен кем емес құны бар қара сабыль гүл шоғын сыйлаған, сол кезде бұл үлкен сома еді. Ресейдің Сібірді жаулап алуына Сібірдегі сабыльдың көптігі ықпал еткен. Иван Грозный жаңадан бағындырылған Қазан татарларынан жыл сайын 30 000 сабыль терісін талап еткен, бірақ олар мыңнан астам тері жібермеген, себебі Ресей Швеция және Польшамен соғысқандықтан, алым-салықты толыққанды жинай алмады. Ең жақсы терілер Иркутск пен Камчаткадан алынған. "Моңғолдардың құпия тарихында" айтылғандай, Шыңғыс хан алғашқы әйелі Бөрте Ужинге үйленген кезде, оның анасы Холун қыздың ата-анасынан сабыльдан жасалған тонды сыйлық ретінде алған. Бұл өте құнды сыйлық болған, ол эстетикалық қажеттілікті қанағаттандырғанмен қатар, практикалық мағынаға да ие болған. Біраз уақыттан кейін, қираған татар лагерінде табылған жас Шиги Кутуку сабыльмен астарланған жібек жеңімен ақсүйек тегінен екені анықталған. Аткинсонның "Азиялық Ресейге саяхаттар" еңбегінде Байкал көлінің жағасындағы Баргузин сабыль терісімен атақты екені жазылған. Бұл аймақтағы сабыль терісінің түсі терең қара, ал ұшы ақ болады. Аңшылар кейде бір тері үшін 80-90 доллар сұраған. Сабылдар, мысық және күзендер сияқты, көбінесе темір тұзақтарға түседі. Кеңес Одағы ескі сенімділер қауымдастықтарына дәстүрлі өмір салтын сақтауға рұқсат берген, бірақ олар өндірген барлық сабыль терісін тапсыру шартын қойған. Кеңес Одағының тарауы 1990 жылдары аң ауру мен браконьерлік белсенділіктің күшеюіне әкелді, өйткені жабайы ауланған ресейлік терілер ең сәнді және халықаралық нарықта ең жоғары бағаланады. Қазіргі уақытта IUCN Қызыл тізімінде түрдің ерекше сақтау статусы жоқ, бірақ оқшауланған жапондық подвиді M. zibellina brachyurus "мәлімет жеткіліксіз" деп тізілген. Құны жоғары болғандықтан, сабыль терісі әдетте әртүрлі киім үлгілеріне енгізіледі: жағаларды, жеңдерді, шеттерін және бас киімдерді (мысалы, штреймель) безендіру үшін қолданылады. Акварель немесе майлы бояуға қолданылатын колинский қыл қыл қыл қылталары сабыль емес, сібір мысығының жүнінен жасалады.
[[File:Sable skins Bargusinski. jpg|thumb|Sable fur skins in Milan. The price corresponds with the upper coat's abundance of glossy blackness. A wealthy 17th century Russian diplomat once described the sable as "A beast that the Ancient Greeks and Romans called the Golden Fleece." In England, sable fur was held in great esteem. Henry I was presented with a wreath of black sable by the Bishop of Lincoln, for no less than £100, a considerable sum at the time. The Russian conquest of Siberia was largely spurred by the availability of sables there. Ivan Grozny once demanded an annual tribute of 30,000 sable pelts from the newly conquered Kazan Tatars, though they never sent more than a thousand, as Russia at the time was unable to enforce the tribute due to wars with Sweden and Poland. The best skins were obtained in Irkutsk and Kamchatka. According to the Secret History of the Mongols, when Genghis Khan married his first wife, Börte Ujin, his mother Hoelun received a coat of sable furs from the girl's parents. This was reportedly a very noble gift, serving not only an aesthetic need but also a practical one. Shortly after, when the young Shigi Qutuqu was found wandering a destroyed Tatar camp, he was recognised to be of noble descent because of his sable lined silk jerkin. According to Atkinson's Travels in Asiatic Russia, Barguzin, on Lake Baikal, was famed for its sables. The fur of this population is a deep jet black with white tipped hair. Eighty to ninety dollars were sometimes demanded by hunters for a single skin. As with minks and martens, sables were commonly caught in steel traps. The Soviet Union allowed Old Believer communities to continue their traditional way of life on the condition that they hand over all sable skins they produced. The dissolution of the Soviet Union led to an increase of hunting and poaching in the 1990s, in part because wild caught Russian furs are considered the most luxurious and demand the highest prices on the international market. Currently, the species has no special conservation status according to the IUCN Red List, though the isolated Japanese subspecies M. zibellina brachyurus is listed as "data deficient". Because of its great expense, sable fur is typically integrated into various clothes fashions: to decorate collars, sleeves, hems and hats (see, for example the shtreimel). The so called kolinsky sable hair brushes used for watercolour or oil painting are not manufactured from sable hair, but from that of the Siberian weasel.