Кіріспе

9 ғасырдағы Византия ақсұлы Бардас (Βάρδας; 866 жылдың 21 сәуірінде қайтыс болды) – Византия ақсұлы және жоғары дәрежелі министр. Императрица Феодораның інісі ретінде, ол Феофил тұсында жоғары лауазымға көтерілді. Феофил қайтыс болғаннан кейін Феодора мен Теоктист тарапынан ықпалдан тыс қалғанмен, 855 жылы Теоктистің өлтірілуін ұйымдастырып, сіңілісінің ұлы Михаил III-нің де-факто регентіне айналды. Кесар шеніне көтеріліп, он жыл бойы Византия империясын тиімді басқарды. Осы кезеңде әскери табыстарға қол жеткізілді, дипломатиялық және миссионерлік қызмет қайта жанданды, сонымен қатар Македония эпохасының жаңғыруын баяндаған интеллектуалдық өркендеу орын алды. 866 жылы Михаил III-нің жаңа сүйіктісі, Македониялық Василийдың қысымымен өлтірілді. Бір жылдан кейін Василий тақты басып алып, Византия тағына өз әулетін орнатты.

Ерте өмір

Бардас дронгарий Маринос пен Теоктистенен туған, император Феофилдің әйелі, императрица Феодораның және Петронастың ағасы болды. Теофан Континуаттың жазбаларында тағы үш қарындасы, Мария, София және Ирена есімдері кездеседі. Кейбір заманауи генеалогтар, оның ішінде Кирилл Туманов пен Николас Адонц, Бардастың отбасының армян ақсүйек руы Мамиконианмен байланысы бар екенін ұсынды. Алайда Нина Гарсоянның "Оксфорд Византия сөздігінде" жазғандай, "[тартымды болғанымен, бұл гипотезаны дәлелдеуге жеткілікті дереккөз жоқ". 837 жылы Феофил оны патрикий дәрежесіне көтерді және генерал Теофобпен бірге абазгиялықтарға қарсы жорыққа жіберді, бірақ византиялықтар жеңіліске ұшырады. Феофил қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Михаил III таққа отырды. Ол екі жаста болғандықтан, Теодора басқаратын регенттік кеңес құрылды. Бардас, оның інісі Петронас және туысы Сергий Никетиат та кеңеске мүше болды, бірақ Теоктист тез арада Теодораның басты кеңесшісі ретінде бекінді. Бардас регенттіктің алғашқы күндерінде белсенді рөл атқарды, Теодораны иконақұмарлықтан түбірінен бас тартуға шақырды және 843 жылы иконақұмарлық патриарх Иоанн Грамматикпен күреске және иконаларға табынуды қалпына келтіруге әкелген тергеулерге қатысты. Алайда, Бардас Теоктист тарапынан тез арада ықпалынан шығарылды. Симеон Логофеттің айтуынша, Теоктист Бардасты 844 жылы Мауропотамос шайқасында аббасидтерге қарсы византиялықтардың жеңілісіне әкелген дезертирліктерге кінәлады, тіпті Логофет өзі византия армиясын басқарған болатын. Осы айыптаулардың нәтижесінде Бардас Константинопольден белгісіз мерзімге жер аударылды. Бардастың жер аударылуынан және Сергийдің қайтысынан кейін Теоктист Теодорамен бірге он жыл бойы билік жүргізді. 855 жылы Михаил III он бес жасқа толды және осылайша номиналды түрде ересек болып саналды. Оның анасы мен Теоктист келін көрмесін ұйымдастырып, Евдокия Декаполитиссаны оның әйелі ретінде таңдады, Михаилдың сүйіктісі Евдокия Ингеринаға деген сезімін ескермеді. Бардас Михаилдың оған жасалған жоғарыпарлық қатынасқа наразылығын пайдаланып, оны регенттікке қарсы қоя бастады. Михаилдың қолдауымен Бардасқа астанаға оралуға рұқсат берілді, және 20 қараша 855 жылы Теоктист өлтірілді. Бұл императордың бұйрығымен жасалған болуы мүмкін, өйткені Бардас өзінің қарсыласын "әдемірек" жоюды жақтаған делінеді.

Басымдық және құлдырау

Теоктисттің қайтысымен регенттік аяқталды; 856 жылдың басында Михаил толық императорлық билікті қабылдағанын жариялады, ал 857 жылы Теодора Гастриа монастырына зейнетке шығуға мәжбүр болды. Бірақ Михаил ләззаттарына және Евдокия Ингеринамен қарым-қатынасын жалғастыруға көбірек қызығушылық танытқандықтан, Бардас енді империяның іс жүзіндегі регенті болды. 858 жылы ол ең жоғары мемлекеттік лауазымдарға (магистрос және chartoularios tou kanikleiou) көтерілді, содан кейін Симеон Логофеттің айтуынша, Теодораның ұйымдастырған сәтсіз қастандығынан кейін осы лауазымға ие болды. Бардастың үстемдігін византиялық емес дереккөздер де растайды: әл-Табари араб елшілерінің император емес, Бардаспен келіссөздер жүргізгенін жазды, ал Бар Хебрейус араб елшілігін қабылдау кезінде Михаил бір сөз де айтпағанын, оның орнынан «туысы» (көбінесе Бардас) сөйлегенін жазды. Сонымен қатар, Петронас та сол кезде беймәлімдіктен шығып, Фракия тақырыбының стратегі болып, арабтарға қарсы бірқатар сәтті шабуылдарды басқарды. Кейінгі дереккөздер оның мінез-құлқын сынап, оны мақтанқор, ашкөз және билікке құмар деп сипаттаса да, оның әкімшілік қабілеттері кеңінен мойындалған. Осылайша Бардас философия, грамматика, астрономия және математика кафедралары бар Магнаура мектебін құрды, Лео Математик сияқты ғалымдарды қолдады және Кирилл мен Мефодийдің Ұлы Моравияға миссионерлік сапарларын демеді. Ол сондай-ақ Шығыста арабтарға қарсы бірқатар жеңістерге қол жеткізді, 863 жылы Лалакаон шайқасындағы шешуші жеңіспен аяқталды және византиялық миссионерлердің күшімен Болгарияны христиандыруға қол жеткізді. Константинополь патриархтары оны құрылыс жұмыстары үшін де мақтады, бірақ қала сыртындағы Әулие Димитрийге арналған шіркеуден басқа, оған тиесілі деп есептелген көптеген ғимараттар, әдетте, Македониялық Василий I-нің еңбегі болды. 858 жылы Бардас патриарх Игнатийді қызметтен алып, оның орнына білімді, бірақ дінсіз Фотийді тағайындады. Кейінгі жылнамаларда Игнатий Бардастың қыздарының бірімен заңсыз қарым-қатынаста болғаны үшін қауымнан шығарғаны айтылады, бірақ Игнатийдің қызметтен алынуының нақты себебі, әлдеқанда Бардастың талабы бойынша императрица Теодораның еркіне қарсы шашын қырқудан бас тартуы болды. Алайда, Фотийдің беделді тағайындалуы Рим Папасы Николай I-ді наразылыққа түсірді, ол оны мойындаудан бас тартты. Рим мен Константинопольдің Моравия мен Болгариядағы миссионерлік қызметтері мен билігі үшін бәсекелестігіне байланысты, Папамен қарым-қатынас шиеленісіп қалды. Барданың үлкен билігіне қарамастан, ол немересіне толық бақылауға ие болған жоқ: ол ескі жеке кеңесшісін (паракоимомен) Дамианды жұмыстан шығаруға көндіргеннен кейін, Михаил бұл лауазымға Бардастың өзінің ізбасарының біреуін емес, оның сүйікті серігі, аяусыз амбициялық Василий Македонияны тағайындады. Бардастың өзінің жағдайы 866 жылдың басында, Михаил Евдокия Ингеринаның болашақ Лев VI-ға жүкті екенін білгенде, нашарлады: осы уақытқа дейін Бардас императорға бірдеңе болса, таққа отыратын еді, бірақ енді Михаилдың тікелей мұрагері болды. Алайда, Михаил әйелімен ажырасып, ұзақ уақыт бойы сүйіктісіне үйленбей, оның орнына Ингеринаны өз әйелімен бірінші ажырасқан Василийге үйлендірді. Сол жылдың көктемінде Барда Криттегі сарацендердің бекінісіне қарсы ірі әскери жорықты ұйымдастыра бастады. Михаил, Василий және сараймен бірге Барда Милетке бет алды, онда әскер жиналып жатты. 866 жылдың 21 сәуірінде Василий оны императорға қарсы қастандық жасағаны үшін өлтірді. Михаил мен Василий Константинопольге оралғанда, жорық тоқтатылды, онда Михаил досын қабылдап, оны императордың серіктесі етті. 867 жылдың қыркүйегінде Василий Михаил III-ті де өлтірді, бұл Амориялық әулеттің соңы болды және Византия тарихының Македониялық кезеңін бастады.

Отбасы

Бардас екі рет үйленген. 855 жылға дейін қайтыс болған болуы керек бірінші әйелінен Антигонос есімді ұлы, Ирен есімді қызы, аты-жөні белгісіз ұлы және Симбатиос логофетімен (бұл Иренмен бір адам болуы мүмкін) үйленген тағы бір қызы болған. Шамамен 855 жылы Барда екінші рет үйленді, бірақ 862 жылы Теодосия есімді әйелінен ажырасты. Бардастың ұлдарының Антигоносы әлі бала кезінде мектептердің доместикине тағайындалып, әкесі өлтірілген кезде де сол лауазымда қызмет еткен. Ал екінші ұлы туралы көп мәлімет жоқ, тек 858 жылы оған Бардастың тастап кеткен сүйіктісінің қолы берілді, себебі Бардас Теодосияға үйлену үшін одан бас тарған еді, сондай-ақ ол империяның еуропалық провинцияларының моностратегі ("жалғыз генерал") болып тағайындалды. Бардастың екінші қызы патрикий және логофет Симбатиосқа үйленді. Симбатиос Бардасты өлтіру жоспарына қатысып, оның орнына өзі отыруды үміттенген. Василий императордың серігі болғанда, ол бүлік көтерді, бірақ жеңіліп, мүгедек етіліп, жер аударылды.