Кіріспе

Математика философиясындағы бағдарлама. Математика философиясында логицизм – «логика» сөзінің белгілі бір мағынасында математика логиканың кеңейтілуі, математиканың кейбір немесе барлық бөлімдері логикаға келтірілуі, немесе математиканың кейбір немесе барлық бөлімдері логика арқылы модельделуі мүмкін деген бір немесе бірнеше тезистерді қамтитын бағдарлама. Бертран Рассел мен Альфред Норт Уайтхед осы бағдарламаны қолдады, ол Готтлоб Фреге бастап, кейін Ричард Дедекинд және Джузеппе Пеано тарапынан дамытылды.

Шолу

Дедекиндтің логицизмге жолы рационалды сандардың белгілі бір жиындарын пайдалана отырып, нақты сандарды сипаттайтын аксиомаларды қанағаттандыратын модель құрастыра алған кезде өзгерді. Осы және осымен байланысты идеялар оны арифметика, алгебра және анализді табиғи сандарға және сыныптардың «логикасына» дейін келтіруге болатынына көндірді. 1872 жылға қарай ол натуралдардың өзі жиындар мен бейнелеулерге келтірілуі мүмкін деген қорытындыға келді. 1872 жылы жарияланған нақты сандардың жаңа теориялары басқа логиктерді, ең бастысы Фрегені де басшылыққа алып жүрген болуы мүмкін. Фрегенің логицистік бағдарламасының философиялық ықпалы, «Арифметика негіздерінен» бастап, сол кездегі табиғи сандарға қатысты эпистемологиялық және онтологиялық міндеттемелерге қанағаттанбауы және Канттың табиғи сандар туралы шындықтарды синтетикалық априорлық шындықтардың мысалы ретінде пайдалануы дұрыс емес деген сенімінен туындады. Бұл Дедекинд пен Фрегені негізгі жақтаушылар ретінде логицизмнің кеңею кезеңін бастады. Алайда, логицистік бағдарламаның бұл бастапқы кезеңі жиын теориясының классикалық парадокстарын (Кантордың 1896 жылғы, Зермело мен Расселдің 1900–1901 жылдардағы) ашумен дағдарысқа ұшырады. Рассел өзінің «Арифметика заңдарында» баяндалған Фреге жүйесіндегі қайшылықты анықтаған парадоксын танып, жеткізгеннен кейін Фреге жобадан бас тартты. Наивтік жиын теориясы да осы қиындыққа тап болады екенін ескеріңіз. Екінші жағынан, Рассел 1903 жылы Джузеппе Пеаноның геометрия мектебінің парадокстарын және дамуларын пайдаланып «Математика қағидалары» еңбегін жазды. Геометрия және жиын теориясындағы бастапқы ұғымдарды қарастырғандықтан, бұл мәтін логицизмнің дамуындағы шешуші кезең болып табылады. Рассел мен Уайтхед логицизмнің дәлелдерін «Principia Mathematica» еңбегінде жинақтады. Бүгінгі таңда математиканың көп бөлігі логикалық тұрғыдан аз ғана экстралогикалық аксиомалардан, мысалы, Зермело-Франкель жиын теориясының аксиомаларынан (немесе оның кеңейтімі ZFC) шығарылуы мүмкін деп есептеледі, олардан әлі ешқандай қайшылықтар алынбаған. Осылайша, логицистік бағдарламалардың элементтері өміршең болып шықты, бірақ процесте сыныптар, жиындар мен бейнелеулер теориясы және Хенкин семантикасынан басқа жоғары ретті логика экстралогикалық болып саналды, ішінара Куайннің кейінгі ойларының ықпалынан. Курт Гёдельдің толық емес теоремалары табиғи сандар үшін Пеано аксиомаларын шығаратын ешқандай формальды жүйе, мысалы, Расселдің «PM» жүйелері, сол жүйенің барлық дұрыс құрылған сөйлемдерін шеше алмайды. Бұл нәтиже Дэвид Гильберттің математика негіздері жөніндегі бағдарламасына зиян келтірді, онда «шексіз» теориялар – «PM» сияқты – шекті теориялардан дұрыс екені дәлелденуі керек, соның нәтижесінде «шексіз әдістерге» алаңдаушылар олардың қолданылуы қарама-қайшылыққа әкелмейтініне сенімді болар еді. Гёдельдің нәтижесі логицистік ұстанымды сақтау үшін, классикалық математиканың мүмкіндігінше көп бөлігін сақтап, шексіздік аксиомасын логиканың бөлігі ретінде қабылдау қажеттігін көрсетеді. Бұл логицистік бағдарламаға да зиян келтіреді, бірақ тек «шексіз әдістерге» күмәнданатындар үшін. Дегенмен, логицизмнен де, Гильберттік финитизмнен де алынған ұстанымдар Гёдельдің нәтижесі жарияланғаннан бері ұсыныла берді. Логицизмнен алынған бағдарламалардың жарамдылығын дәлелдейтін бір аргумент – толық емес теоремалар «басқа теоремалар сияқты логикамен дәлелденген». Алайда, бұл аргумент бірінші реттік логика теоремалары мен жоғары реттік логика теоремалары арасындағы айырмашылықты мойындамайды. Біріншісі финистік әдістерді қолдану арқылы дәлелденуі мүмкін, ал екіншісі жалпы алғанда дәлелденуі мүмкін емес. Тарскидің анықталмау теоремасы Гёдель нөмірлеуін синтаксистік конструкцияларды дәлелдеу үшін, бірақ семантикалық мәлімдемелер үшін емес, қолдануға болатынын көрсетеді. Сондықтан, логицизм жарамды бағдарлама болып қала береді деген талап, табиғи сандардың бар болуы мен қасиеттеріне негізделген дәлелдеу жүйесі белгілі бір формальды жүйеге негізделгеннен гөрі аз сенімді деп есептеуге мәжбүр етеді. Логицизм, әсіресе Фрегенің Рассел мен Витгенштейнге, кейін Дэмметке тигізген әсері арқылы, ХХ ғасырда аналитикалық философияның дамуына маңызды үлес қосты.

"Логизм" атаусының шығу тегі

Ивор Граттан Гиннес француз сөзін 'Logistique' "Кутура және басқалар 1904 жылғы Халықаралық философиялық конгрессінде енгізді, ал Расселл және басқалар содан кейін оны әртүрлі тілдерге бейімделіп қолданды" дейді (G G 2000:501). Расселлдің алғашқы (және жалғыз) қолданылуы 1919 жылы кездеседі: "Расселл Фрегеге бірнеше рет сілтеме жасап, оны математиканы "логикаландыруда" алғашқы табысқа жеткен адам ретінде таныстырды" (7-бет). Бұл үзінді арифметиканың математикадағы рөлі туралы Расселлдің өз көзқарасын түсіндіруінен басқа, оның цитата белгілеріне алған сөзімен ерекшеленеді, бірақ олардың болуы күдік білдіреді, және ол бұл сөзді ешқашан қайта қолданбады, сондықтан 'логицизм' 1920-жылдардың соңына дейін пайда болған жоқ (G G 2002:434). Шамамен сол кезде Рудольф Карнаппен (1929) бірдей, бірақ көрінеу тәуелсіз, Френкель (1928) бұл сөзді қолданды: "Ол ешқандай түсіндірме бермей, Уайтхед/Расселл позициясын сипаттау үшін 'логицизм' атауын қолданды (244-беттегі бөлімнің тақырыбында, 263-бетте түсіндірмесі)" (G G 2002:269). Карнап сәл өзгеше 'Logistik' сөзін қолданды; Бехман Карнаптың қолжазбасында оның қолданылуына қарсы болды, сондықтан Карнап 'Logizismus' сөзін ұсынды, бірақ ол ақырында 'Logistik' сөзін таңдады (G G 2002:501). Нәтижесінде "таралудың негізгі себебі 1930 жылдан бастап Карнап болды" (G G 2000:502).

Логиканың мақсаты

Логикалық жүйенің ашық мақсаты – барлық математиканы символдық логикадан тудыру (Фреге, Дедекинд, Пеано, Рассел). Алгебралық логикадан (Бул логикасы) ерекшеленетіні, символдық логика өте шектеулі таңбалар жиынымен (арифметикалық емес таңбалармен) басталады, «ойлау заңдарын» бейнелейтін бірнеше «логикалық» аксиомалармен және таңбаларды қалай құрастыру және өңдеу керектігін анықтайтын логикалық қорытындылар ережесімен – мысалы, алмастыру және modus ponens (яғни [1] A, B-ны логикалық тұрғыдан білдіреді және [2] A болса, B-ны тудыруға болады). Логицизм Фрегеден бастап, табиғи тілдегі мәлімдемелерді «субъект|предикат» түрінен «пропозициялық атомдарға» немесе «жалпылаудың» «аргумент|функциясына» дейін азайтуды да қабылдайды – «барлығы», «кейбіреуі», «класс» (жинақ, топ) және «қатынас» ұғымдары. Натурал сандар мен олардың қасиеттерін логикалық тұрғыдан шығару кезінде, санның «интуициясы» аксиома ретінде немесе жай ғана кездейсоқ түрде «енуіне» жол берілмеуі керек. Мақсат – барлық математиканы, ең алдымен санау сандарынан, содан кейін нақты сандардан, тек таңдалған «ойлау заңдарынан» ғана тудыру, «бұрын» және «кейін» немесе «кем» және «көп» туралы ешқандай жасырын болжамдарсыз, тіпті «кейінгі» және «алдындағы» туралы да болжамдарсыз. Гёдель 1944 жылы Расселдің логикалық «құрылыстарын» интуиционизм мен формализмнің («Гилберт мектебі») негізгі жүйелеріндегі «құрылыстармен» салыстырғанда былай деп қорытындылады: «Бұл екі мектеп те өздерінің құрылыстарын математикалық интуицияға негіздейді, одан аулақ болу Расселдің конструктивізмінің басты мақсаттарының бірі» (Гёдель 1944, Жинақталған еңбектер 1990:119).

Эпистемология, онтология және логика

Дедекинд пен Фреге эпистемологиясы Расселдікінен нашар анықталған сияқты, бірақ екеуі де қарапайым пікірлер (әдетте сенім) туралы дәстүрлі «ойлау заңдарын» априори ретінде қабылдаған көрінеді; егер бұл заңдар сыныптар теориясымен және жалпыламалықпен байланысты x және y арасындағы қатынастармен (мысалы, x R y) толықтырылса, олар өздері жеткілікті болар еді. «Келесі жолдарда мен ой-санамыздың әрбір нысанын нәрсе деп түсінемін»; біз адамдар осы санамыздағы «нәрселерді» талқылау үшін символдарды қолданамыз; «Бір нәрсе оны растайтын немесе ойланатын барлық нәрселермен толық анықталады» (44-бет). Кейінгі абзацта Дедекинд «S жүйесі» дегенді талқылайды: ол жиын, көптүрлілік, байланысты элементтердің (нәрселердің) жиынтығы a, b, c; ол «осындай жүйе S . ойлау нысаны ретінде де нәрсе (1); ол әр нәрсеге қатысты ол S-тің құрамында ма, жоқ па, анықталғанда толық анықталады» (45-бет, курсив қосылған). * белгісі төменгі жазбада: «Кронекер жақында (Crelle's Journal, Vol. 99, б. 334–336) математикадағы ұғымдарды еркін құруға белгілі бір шектеулер қоюға тырысты, менің ойымша, бұл ақталуға жарамайды» (45-бет). Ол сондай-ақ Кронекердің «осы шектеулердің қажеттілігі немесе тиімділігі туралы себептерін жариялауын» күтеді (45-бет). «Құдай бүтін сандарды жаратты, ал қалғанының бәрі адамның еңбегі» деген пікірімен танымал Кронекердің өзіне қарсыластары болды, олардың арасында Гилберт те болды. Гилберт Кронекерді «толық санды оның маңызды қасиеттерімен догма ретінде қабылдап, артқа қарамайтын дәрежеде догматист» деп атады және оның экстремалды конструктивистік ұстанымын Брауердің интуиционизмімен теңестірді, екеуін де «субъективизммен» айыптады: «Ғылымның міндетінің бір бөлігі – бізді еріксіздіктен, сезімнен және әдеттен азат ету және Кронекердің көзқарастарында сезілген және менің ойымша, интуиционизмде ең жоғарғы шегіне жеткен субъективизмнен қорғау». Содан кейін Гилберт «математика – алдын ала болжамсыз ғылым. Оны негіздеу үшін маған Кронекерге де қажет емес Құдай…» (479-бет) дейді. Расселдің реализмі оған британдық идеализмге қарсы дәрі ретінде қызмет етті, оның бөліктері еуропалық рационализм мен британдық эмпиризмнен алынған. Бастапқыда «Рассел екі маңызды мәселе бойынша реалист болды: универсалдар мен материалдық нысандар» (Рассел, 1912: xi). Рассел үшін үстелдер – бақылаушы Расселден тәуелсіз болатын нақты нысандар. Рационализм априорлы білім туралы түсінікке, ал эмпиризм тәжірибелік білімнің рөліне (тәжірибеден индукция) үлес қосты. Рассел Канттың «априорлы» білім туралы идеясын қабылдады, бірақ ол Кантқа «шешуші» деп санайтын қарсылық білдірді: «[әлемнің] фактілері әрқашан логика мен арифметикаға сәйкес болуы керек. Логика мен арифметиканы біз енгіздік деу мұны түсіндірмейді» (1912: 87); Рассел біздегі априорлы білім «нәрселер туралы, тек ойлар туралы емес» (1912: 89) деген қорытындыға келді. Осы тұста Расселдің эпистемологиясы Дедекиндтің «сандар – адам санасының еркін туындылары» (Дедекинд, 1887: 31) деген сенімінен өзгеше көрінеді. Бірақ оның логикалық принциптерге қатысты эпистемологиясы (1912: 74) күрделі. Ол Платонның «универсалдарына» (1912: 91–118) күшті, нақты қолдау көрсетті және шындық пен жалғандық «сыртта» екенін қорытындылады; сана сенімдерді жасайды және сенімді шындыққа айналдыратын нәрсе – факт, «және бұл факт (ерекше жағдайларда ғана) сенімге ие адамның санасына қатысы жоқ» (1912: 130). Рассел осы эпистемиялық ұғымдарды қайдан алды? Ол бұл туралы 1903 жылғы «Математика қағидалары» еңбегінің кіріспе сөзінде айтады. Назар аударыңыз, ол «Эмили – қоян» деген сенімнің жоқ екенін айтады, бірақ бұл жоқ пікірдің шындығы кез келген білуші санадан тәуелсіз; егер Эмили шын мәнінде қоян болса, бұл шындықтың фактісі Рассел немесе басқа сана тірі немесе өлі болса да, жоқ болса да бар, ал Эмилидің қоянмен қарым-қатынасы «соңғы»: «Философияның негізгі мәселелері бойынша менің ұстанымым, оның барлық басты белгілері, Г. Э. Мурдан алынған. Мен одан пікірлердің болмау табиғатын (болуын мәлімдегендерді қоспағанда) және олардың кез келген білуші санадан тәуелсіздігін қабылдадым; сонымен қатар әлемді қарастыратын плюрализм, бар және бар, сондай-ақ өзара тәуелсіз субъектілердің шексіз санынан тұрады, олардың қатынастары түпкілікті, олардың терминдерінің немесе олар құрайтын тұтастықтың сипаттамаларына төмендетілмейді. . Менің ойымша, жоғарыда аталған ілімдер математиканың кез келген, тіпті қанағаттанарлық философиясы үшін өте қажет, өйткені келесі беттерде көрсетілетіндей…».

1902 жылы Рассел Фрегедің «Арифметиканың негізгі заңдарында» «жаман шеңберді» (Расселдің парадоксы) тапты, ол Фрегедің Негізгі заң V-тен туындады және ол 1903 жылғы «Математика қағидаларында» оны қайталамауға ниеттенді. Соңғы минутта қосылған екі қосымшада ол Фреге теориясын өзімен салыстырып, парадоксқа түзету енгізуге 28 бет арнады. Бірақ ол нәтижеге үмітсіз болды:

«Сыныптар жағдайында, мойндауым керек, сынып ұғымының шарттарын қанағаттандыратын кез келген ұғымды көре алмадым. Х тарауында талқыланған қайшылық біреудің дұрыс емес екенін дәлелдейді, бірақ бұл не екенін әзірге анықтай алмадым» (Расселдің 1903 жылғы «Математика қағидаларына» алғы сөзі: vi).

Гёдель 1944 жылы жас Расселдің (1903 жылғы «[менің алғышарттарым] математиканың шын болуына мүмкіндік береді») пікірімен келіспесе де, Расселдің жоғарыда келтірілген мәлімдемесімен («біреудің дұрыс емес екені») келісуі мүмкін. Расселдің теориясы математиканың қанағаттанарлық негізін табуға жетпеді: нәтиже «негізінен теріс болды; яғни осы жолмен енгізілген сыныптар мен ұғымдар математиканы пайдалану үшін қажетті барлық қасиеттерге ие емес» (Гёдель, 1944: 132). Рассел осы жағдайға қалай келді? Гёдель Расселдің таң қалдыратын «реалист» екенін, бірақ ерекшелігі бар екенін байқайды: ол Расселдің 1919: 169 «Логика зоология сияқты әлеммен тікелей байланысты» деген сөзін келтіреді (Гёдель, 1944: 120). Бірақ ол «ол нақты проблемаға кіріскенде, талдауға тиіс нысандар (мысалы, сыныптар немесе пікірлер) көбінесе «логикалық қиялға» айналады. [дегені] біз оларды тікелей қабылдамаймыз» (Гёдель, 1944: 120).

Расселдің логицизмінің ерекше ерекшелігіне қатысты Перри Расселдің реализмнің үш кезеңінен өтті деді: экстремалды, орташа және конструктивті (Перри, 1997: xxv). 1903 жылы ол экстремалды кезеңде болды; 1905 жылға қарай орташа кезеңде болар еді. Бірнеше жылдан кейін ол «[1914] жылғы «Сыртқы әлем туралы біліміміз» кітабында физикалық немесе материалдық нысандарды әлемнің негізгі құрамдас бөліктері ретінде қабылдамайтын болады. Ол оларды сезімдік деректерден құрастыруға тырысады» (Перри, 1997: xxvi). Бұл құрылымдар Гёдельдің 1944 жылы «номиналистік конструктивизм – жақсырақ айтқанда, фикционализм» деп атайтын нәрседен туындады (б. 125): «класс немесе ұғымдар ешқашан нақты нысандар ретінде болмайды және осы терминдерді қамтитын сөйлемдер басқа нәрселер туралы әңгімелеудің бір жолы ретінде ғана мағыналы» (б. 125). Төмендегі Сынаптар бөлімін қараңыз.

Натурал сандардың логикалық құрылысының мысалы: Расселдің Principia-дағы құрылымы

Фреге мен Дедекиндтің логикасы Расселдің логикасына ұқсас, бірақ ерекшеліктері бар (төмендегі сынды қараңыз). Жалпы алғанда, табиғи сандардың логикалық туындылары, мысалы, Зермелоның жиын теориясы ("Z") аксиомаларынан алынған туындылардан өзгеше. Z-ден туынды жасағанда, "сан" анықтамасы осы жүйенің аксиомасын қолданады – жұптастыру аксиомасын, ол "реттелген жұп" анықтамасына әкеледі. Ал әртүрлі логикалық аксиомалық жүйелерде табиғи сандарды туындыруға мүмкіндік беретін нақты сан аксиомасы жоқ. Санның анықтамасын туындыру үшін қажетті аксиомалар жиын теориясының аксиомалық жүйелеріне қарай өзгеруі мүмкін. Мысалы, ZF және ZFC-де жұптастыру аксиомасы, демек, реттелген жұп түсінігі ақыр соңында шексіздік аксиомасы мен алмастыру аксиомасынан туындайды және фон Нейман сандарының анықтамасы үшін қажет (бірақ Зермело сандары үшін емес). Ал NFU-да Фреге сандарын Грундгесетцедегідей алуға болады. Принципиа, оның алдын баулы Грундгезе сияқты, сандарды "сынып", "ұсыныс функциясы" және әсіресе "ұқсастық" ("эквинумероситет": жиындардың элементтерін бір-бірге сәйкестендіру) және "реттеу" ( "азаттық" қатынасын қолдану) сияқты бастапқы ұйғарымдардан құрайды. Логикалық туынды осылайша құрастырылған кардинал сандарды табиғи сандарға теңестіреді, және бұл сандардың бәрі бірдей "түрге" – сыныптардың сыныбы ретінде жатады. Ал кейбір жиын теориялық құрылымдарда – мысалы, фон Нейман және Зермело сандарында – әрбір санның алдындағысы кіші жиын болып табылады. Клине келесіні байқайды. (Клиненің (1) және (2) болжамдары 0-де P қасиеті бар және егер n-де P қасиеті болса, n+1-де де P қасиеті бар деп айтады.) "Бұл көзқарас [Кронекердің] "Құдай бүтін сандарды жасады" деген максимінен және Пеаноның сан және математикалық индукция аксиомаларынан] өте өзгеше, онда біз табиғи сан тізбесін интуитивті түсіндіріп, одан белгілі бір P қасиеті бар кезде (1) және (2) орындалса, кез келген табиғи санның P қасиетіне ие болуы керек деген қағиданы шығардық" (Клине 1952:44). Логикалық бағдарлама үшін табиғи сандарды құрудың маңыздылығы Расселдің "Барлық дәстүрлі таза математиканы табиғи сандардан туындыруға болады деген пікір жақында ғана ашылды, бірақ бұрыннан күдік тудырған" (1919:4) деген тұжырымынан туындайды. Нақты сандардың бір туындысы рационал сандардағы Дедекинд кесімінен алынады, ал рационал сандар өз кезегінде натурал сандардан туындайды. Мұның қалай жасалатынын көрсететін мысал пайдалы болғанымен, ол алдымен табиғи сандарды туындыруға негізделген. Сондықтан, егер табиғи сандардың логикалық туындысында философиялық қиындықтар туындаса, осы мәселелер шешілгенше бағдарламаны тоқтату жеткілікті болуы керек (төмендегі сынды қараңыз). Табиғи сандарды құруға жасалған бір әрекетті Бернейс 1930–1931 жылдары жинақтаған. Бірақ Бернейстің кейбір егжей-тегжейлі мәліметтері толық емес тұжырымын пайдаланудың орнына, Расселдің құрылысын парафразалауға тырысу, кейбір шекті иллюстрацияларды қоса, төменде келтірілген:

Алдын ала мәліметтер

Рассел үшін коллекциялар (сыныптар) – бұл ұсыныстардың (бір немесе бірнеше нәрсе туралы фактілерді растау) нәтижесінде пайда болатын, меншікті есімдермен көрсетілген "заттардың" жиынтығы. Рассел осы жалпы түсінікті талдады. Ол сөйлемдегі "терминдермен" бастайды, оларды былайша талдады: Рассел үшін "терминдер" – бұл "заттар" немесе "тұжырымдамалар": "Мен ойдың нысаны немесе кез келген нақты немесе жалған ұсыныста болатын, немесе біреу ретінде саналатын нәрсені термин деймін. Бұл философиялық лексикадағы ең кең сөз. Мен оны бірлік, жеке және нысан деген сөздермен мағыналас қолданамын. Бірінші екеуі әрбір терминнің біреу екенін, ал үшіншісі әрбір терминнің болуын, яғни қандай да бір мағынада бар екенін көрсетеді. Адам, сәт, сан, сынып, қатынас, қиял немесе басқа да айтылуы мүмкін кез келген нәрсе термин болуы керек; және мұндай нәрсенің термин екенін жоққа шығару әрқашан жалған болады" (Рассел 1903:43). "Терминдер арасында екі түрді ажыратуға болады, оларды мен тиісінше заттар мен тұжырымдамалар деймін; біріншісі – жеке есімдермен көрсетілген терминдер, екіншісі – басқа барлық сөздермен көрсетілгендер. Тұжырымдамалардың арасында кем дегенде екі түрін ажырату керек, атап айтқанда, сипаттау сөздермен және етістіктермен көрсетілгендер" (1903:44). "Алғашқы түрін көбінесе предикаттар немесе сыныптық тұжырымдамалар дейді; соңғылары әрқашан немесе көбінесе қатынастар болып табылады" (1903:44). "Мен ұсыныстың терминдері туралы, ұсыныста кездесетін және ұсыныстың тақырыбы ретінде қарастырылатын, қаншама болса да, терминдер ретінде айтамын. Ұсыныстың терминдерінің ең маңызды қасиеті – олардың кез келгенін басқа нысанмен алмастыруға болады, біз ұсынысты жоғалтпаймыз. Осылайша, «Сократ – адам» деген ұсынымы тек бір терминге ие; ұсыныстың қалған бөлігінің бірі – етістік, екіншісі – предикат. Демек, предикаттар – бұл етістіктерден басқа, тек бір термин немесе субъект бар ұсыныстарда кездесетін тұжырымдамалар" (1903:45). Егер біреу бір нысанды көрсетіп: «Менің алдымдағы «Эмили» деп аталатын нысан – әйел» десе, онда бұл ұсыныс, сыртқы әлемнің «фактілеріне» қарсы тексерілетін сөйлеушінің сенімін растау болады: «Адамның санасы шындықты немесе жалғандықты жаратпайды. Олар сенімді жаратады. Сенімді шындыққа айналдыратын нәрсе – факт, және бұл факт (ерекше жағдайларда ғана) сенімге ие адамның санасына ешқандай қатысы жоқ» (1912:130). Егер айтылған сөзді зерттеу және «фактпен» сәйкестіру арқылы Рассел Эмилидің қоян екенін анықтаса, онда оның сөзі «жалған» деп есептеледі; егер Эмили әйел адам болса (Рассел адамдарды Диоген Лаэрттің Платон туралы әңгімесіне сәйкес «қауырсынсыз екі аяқты» деп атайды), онда оның сөзі «нағыз» деп есептеледі. «Сынып, сыныптық тұжырымдамаға қарама-қарсы, берілген предикаты бар барлық терминдердің қосындысы немесе біріктірілісі» (1903 ж. 55). Сыныптар кеңейту арқылы (олардың мүшелерін тізімдеу) немесе интенция арқылы, яғни «x – u» немесе «x – v» сияқты «ұсынымдық функция» арқылы анықталуы мүмкін. Бірақ «егер біз кеңейтуді таза алсақ, біздің сынып оның терминдерін санау арқылы анықталады, және бұл әдіс бізге Символикалық логика сияқты шексіз сыныптармен жұмыс істеуге мүмкіндік бермейді. Сондықтан біздің сыныптарымыз тұжырымдамалармен белгіленетін нысандар ретінде қарастырылуы керек, және осы шамада интенциялық көзқарас маңызды» (1909 ж. 66). «Сыныптық тұжырымдаманың жалпы терминдерден ерекшелігі – «x – u» тұжырымдық функция болып табылады, егер және тек қана егер u – сыныптық тұжырымдама болса» (1903:56). «71. Сынып кеңейтілген немесе интенциялық түрде анықталуы мүмкін. Яғни, біз қандай нысанды сынып деп, немесе қандай тұжырымдаманы сынып деп атай алатынымызды анықтауымыз мүмкін: бұл осыған байланысты кеңейту мен интенцияның қарама-қарсылығының дәл мағынасы. Бірақ жалпы тұжырымды осы екі рет анықтауға болады, бірақ нақты сыныптар, олар шекті болған кезде ғана, тек интенциялық түрде, яғни осындай және осындай тұжырымдамалармен белгіленетін нысандар ретінде анықталуы мүмкін. Логикалық тұрғыдан; кеңейтілген анықтама шексіз сыныптарға да бірдей қолданылады, бірақ іс жүзінде, егер біз оны жасауға тырыссақ, өлім біздің мақтауға лайық әрекетімізді мақсатына жетпей тұрып тоқтатады» (1903:69).