Кіріспе
Освальд Шпенглердің кітабы Батыс құлдырауы (Der Untergang des Abendlandes; тура мағынада, Батыс құлдырауы) – Освальд Шпенглердің екі томдық еңбегі. Бірінші том «Форма және нақтылық» деген атпен 1918 жылдың жазында жарық көрді. Екінші том «Дүниежүзілік тарих перспективалары» деп аталып, 1922 жылы жарыққа шықты. Екі томның да толыққанды басылымы 1923 жылы жарық көрді. Шпенглер кітабын «Коперник бұрылысы» деп таныстырды – қоғамның құлдырауының ерекше метафорасы, ол тарихқа еуроцентрлік көзқарасқа бас тартуды, әсіресе тарихты сызықтық «көне, ортағасырлық, жаңа» жіктемесіне бөлуді қамтиды. Шпенглердің пікірінше, тарих үшін маңызды бірліктер – эпохалар емес, организмдердей дамитын толық мәдениеттер. Оның тұжырымында «мәдениет» және «цивилизация» терминдеріне стандартты емес анықтамалар берілді, ал мәдениеттердің өмір сүру мерзімі шамамен мың жыл гүлденумен және мың жыл құлдыраумен сипатталады. Шпенглер үшін осы топтардың табиғи өмірлік циклі «жарыс» ретінде басталуы керек еді; гүлденіп, жаңа ойлар тудырғанда «мәдениетке» айналуы керек еді, содан кейін «цивилизацияға» ұласуы керек еді. Шпенглердің ерекшелігі – соңғы цивилизация кезеңін бұрынғы кезеңдерден «жақсырақ» деп санамауы; керісінше, осындай кезеңнің басталуымен бірге жүретін әскери кеңею және өзіне сенімділік, цивилизацияның әлемді түсінгенін және жаңа, батыл идеяларды тудыруды тоқтатқанын мақтанышпен мойындағанын көрсетеді, бұл сәтке ақыр соңында құлдырауға алып келеді. Мысалы, Шпенглер үшін классикалық әлемнің мәдениет кезеңі грек және ерте римдік ой-пікірлерде болды; Рим империясының кеңеюі – оның цивилизация кезеңі; ал Рим және Византия империяларының құлдырауы – олардың құлдырауы. Ол Батыс өзінің «кешкі» сағатында екеніне сенді, Рим империясының соңғы кезеңі сияқты, және оның сыртқы қуатына қарамастан, ақырғы құлдырауына жақындап келеді. Шпенглер кем дегенде сегіз жоғары мәдениетті таныды: вавилондық, египеттік, қытайлық, үнділік, мезоамерикандық (майя/ацтек), классикалық (грек/римдік, «аполлондық»), вавилондық емес Таяу Шығыс («магиандық») және батыс немесе еуропалық («фауст»). Шпенглер «магиандық» деген атаумен бірнеше топтарды біріктірді; «семиттер», арабтар, парсылар және Ыбырайым діндерінің барлығы (иудаизм, христиандық, ислам) олардан шыққан. Сол сияқты, ол ежелгі Жерорта теңізінің мәдениеттерін, соның ішінде Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римді «аполлондық» деп, ал қазіргі батыстықтарды «фаусттық» деп біріктірді. Шпенглердің сөзіне сүйенсек, Батыс әлемі аяқталып, Фауст цивилизациясының «қысы» маусымы басталды. Шпенглер батысты мақтан тұтатын, бірақ трагикалық тұлға ретінде бейнеледі, себебі ол күшпен еңбек етіп, жаратылыспен айналысса да, мақсатына ешқашан жете алмайтынын жасырын біледі.
The Decline of the West (Der Untergang des Abendlandes; more literally, The Downfall of the Occident) is a two volume work by Oswald Spengler. The first volume, subtitled Form and Actuality, was published in the summer of 1918. The second volume, subtitled Perspectives of World History, was published in 1922. The definitive edition of both volumes was published in 1923. Spengler introduced his book as a "Copernican overturning"—a specific metaphor of societal collapse—involving the rejection of the Eurocentric view of history, especially the division of history into the linear "ancient medieval modern" rubric. According to Spengler, the meaningful units for history are not epochs but whole cultures which evolve as organisms. In his framework, the terms "culture" and "civilization" were given non standard definitions and cultures are described as having lifespans of about a thousand years of flourishing, and a thousand years of decline. To Spengler, the natural lifespan of these groupings was to start as a "race"; become a "culture" as it flourished and produced new insights; and then become a "civilization". Spengler differed from others in not seeing the final civilization stage as necessarily "better" than the earlier stages; rather, the military expansion and self assured confidence that accompanied the beginning of such a phase was a sign that the civilization had arrogantly decided it had already understood the world and would stop creating bold new ideas, which would eventually lead to a decline. For example, to Spengler, the Classical world's culture stage was in Greek and early Roman thought; the expansion of the Roman Empire was its civilization phase; and the collapse of the Roman and Byzantine Empires their decline. He believed that the West was in its "evening", similar to the late Roman Empire, and approaching its eventual decline despite its seeming power. Spengler recognized at least eight high cultures: Babylonian, Egyptian, Chinese, Indian, Mesoamerican (Mayan/Aztec), Classical (Greek/Roman, "Apollonian"), the non Babylonian Middle East ("Magian"), and Western or European ("Faustian"). Spengler combined a number of groups under the "Magian" label; "Semitic", Arabian, Persian, and the Abrahamic religions in general as originating from them (Judaism, Christianity, Islam). Similarly, he combined various Mediterranean cultures of antiquity including both Ancient Greece and Ancient Rome as "Apollonian", and modern Westerners as "Faustian". According to Spengler, the Western world was ending and the final season, the "winter" of Faustian Civilization, was being witnessed. In Spengler's depiction, Western Man was a proud but tragic figure because, while he strives and creates, he secretly knows the actual goal will never be reached.
Жасау
Шпенглер бұл кітапты 1911 жылы ойластырғанын және алғашқы нұсқасын аяқтауға үш жыл жұмсағанын айтты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол оны қайта жөндеуге кірісіп, 1917 жылы бірінші томды аяқтады. Шпенглер 38 жасқа толған жылы ол жарық көрді және Гераклит туралы докторлық диссертациясынан басқа оның тұңғыш еңбегі болды. Екінші том 1922 жылы басылып шықты. Бірінші томның тақырыбы – «Форма және Шындық», екінші том – «Әлем тарихының көріністері». Шпенглер еңбектің мақсаты мен ниеті туралы өз пікірін Алғы сөздерде және кейде басқа жерлерде, мысалы, «Адам және техника» кітабының алғы сөзінде баяндаған.
Спенглерлік терминдер
Шпенглер белгілі бір терминдерге күнделікті тілде жиі кездеспейтін ерекше мағыналар берді.
Мәдениет/ өркениет
Шпенглер екі терминді нақты мағынада қолданды, оларды белгілі бір құндылықтармен жүктеді. Оның пікірінше, өркениет – мәдениеттің шығармашылық күші сарқылып, сындық күштер басымдық танытқанда туындайтын жағдай. Мәдениет – даму процесі, ал өркениет – мәдениеттің нәтижесі. Руссо, Сократ және Будда әрқайсысы өз мәдениеттерінің өркениетке айналған шегін көрсетеді. Олардың әрқайсысы ғасырлар бойғы рухани тереңдікті жойып, әлемді ұқсату арқылы рационалды түрде ұсынды – жан тыныштыңнан бас тартқаннан кейін интеллект үстемдік табады.
Аполлондық/магиялық/фаустік
Бұл Шпенглердің классикалық, араб және батыс мәдениеттеріне қатысты терминдері. Аполлон мәдениеті мен өркениеті ежелгі Грекия мен Римде қалыптасқан. Шпенглер оның дүниетанымын адам денесінің сұлулығына құрметпен қарау және жергіліктіге, қазіргі сәттерге басымдық берумен сипаттайды. Аполлондық дүниетанымы тарихи емес деп есептеледі, өйткені Фукидид өзінің тарихында одан бұрын маңызды ештеңе болмағанын айтқан. Шпенглер классикалық мәдениеттің, фаусттық мәдениет сияқты, құжатталмаған оқиғалармен бетке тірескенде алаңдамайтынын мәлімдеді. Магиялық мәдениет пен өркениетке б.з.д. 400 жыл шамасынан бастап яһудилер, ерте христиандар және исламды қоса алғанда, түрлі араб діндері кіреді. Ол оны әлемді үңгір ретінде көретін, күмбезді мешіттермен бейнеленетін және мәнге ден қоятын әлемдік сезіммен сипаттады. Шпенглер осы мәдениеттің дамуын ескі өркениеттердің тым күшті ықпалымен бұрмаланғанын айтады, исламның бастапқы күшті кеңеюі осының кері реакциясы болды. Шпенглердің пікірінше, Фауст мәдениеті 10 ғасырда Батыс Еуропада пайда болды және 20 ғасырға қарай бүкіл жерді қамтыды, тек исламның балама дүниетанымын ұсынатын аймақтар ғана қалды. Ол оны шексіз кең және терең кеңістік тұжырымынан, қашықтық пен шексіздікке ұмтылыстан шабыттанған әлемдік сезіммен сипаттайды. "Фауст" термині Гётенің "Фауст" туындысына сілтеме жасайды (Иоганн Вольфганг фон Гёте Шпенглерге зор әсер еткен), онда қанағаттанбаған зиялы шексіз білім алу үшін шайтанмен келісімге дайын. Шпенглер бұл батыс адамының шексіз метафизикасын, білімге деген шексіз құштарлығын және мәңгілікпен үнемі күресіп тұруын көрсетеді деп сенді.
Псевдоморфоз
Псевдоморфоз ұғымын Шпенглер минералогиядан қабылдап, оны жартылай дамыған немесе толыққанды көрініс таппаған мәдениеттерді түсіндіру тәсілі ретінде енгізеді. Псевдоморфоз – бұл ежелгі мәдениеттің немесе өркениеттің тым терең бойға сіңуі, нәтижесінде жас мәдениет өзінің ерекше формасын таба алмай, толыққанды өзін-өзі таныстара алмайды. Шпенглердің сөзімен айтқанда, бұл жас рухтың ескі қалыптарға құйылуына, жас сезімдердің көне салт-дәстүрлерде қатаңдауына алып келеді, ал шығармашылықпен кеңеюдің орнына, ескі мәдениетке деген жеккөрушілікті күшейтеді. Шпенглер магиялық псевдоморфоз Актиум шайқасымен басталды деп санайды, онда даму үстіндегі араб мәдениеті Марк Антоний тұлғасында бейнеленген және классикалық өркениетке жеңіліп қалды. Бұл шайқас Рим мен Грекия арасындағы Канна және Зама шайқастарынан өзгеше болды, онда Ханнибал эллинизмнің өкілі болған. Оның пікірінше, Антоний Актиум шайқасында жеңіске жеткені жөн еді, оның жеңісі Магия мәдениетін бостандыққа шығарған болар, бірақ жеңілісі оған римдік өркениетті таңды. Ресейде Шпенглер фаусттық (Петрлік) формада псевдоморфозға ұшыраған, дамымаған жас мәдениетті көреді. Ол Ұлы Петрдің Ресейдің патшалық жүйесін Батыс Еуропаның династиялық формасына бейімдегенін айтады. Наполеонның Мәскеуді өртеуін ол шетелдіктерге деген жеккөрушіліктің бастапқы көрінісі деп сипаттады. Александр I-нің Парижге кіруі, Киелі одақ және Еуропа концерттері кезінде Ресейдің мәдениеті оның салмағын түсінуге дайын немесе қабілетті болмай тұрып, жасанды тарихқа ие болғанын айтты. Бұл Еуропаға деген жеккөрушілікке әкелді, Шпенглер Ресейдегі жаңа мәдениеттің құрсағын улайды деді. Ол мәдениеттің атын атамаса да, Толстой оның өткені, ал Достоевский – болашағы екенін мәлімдеді.
Болу/Білу
Шпенглер үшін даму – негізгі элемент, ал болмыс – тұрақты және екінші дәрежелі, керісінше емес. Ол өзінің философиясын бірнеше сөзбен былай түсіндірді: Гётенің мына жолдарындағы мағынасы қамтылған: «Құдай күші тірі нәрседе емес, өлгенде, даму мен өзгерісте емес, дамығанда және қатып қалғанда танылады; сондықтан да сезім тек даму мен тіршілік арқылы құдайға ұмтылумен, ал логика – дамыған және қатып қалған нәрсені пайдаланумен айналысады».
Қан / нәсіл
Шпенглер қанды өзінің дәуірінің басым күші ретінде көрген ақшаны құлатуға жеткілікті күшті жалғыз күш деп сипаттады. Қанды әдетте нәсілдік сезім деп түсінеді, бұл түсінік ішінара дұрыс, бірақ шатастыруға болады. Шпенглердің нәсіл туралы ұғымы этникалық ерекшелікпен ешқандай қатысы жоқ, сондықтан ол нәсілшілдерге қарсы болды. Кітапта халық этникалық тегіне қарамастан, бірлікке келгенде ғана нәсілге айналады делінген. Шпенглер сондай-ақ ақшамен соңғы күрес капитализм мен социализм арасында болады деп мәлімдейді, бірақ бұл социализм нақты бір анықтамамен беріледі: "барлық топтық мүдделерден жоғары тұратын, биік ойлылық пен міндет сезіміне негізделген қуатты саяси-экономикалық жүйені жандандыру ниеті". Ол сондай-ақ "Билікті тек басқа билік құлатуға болады, принцип емес, және ақшаға қарсы тұра алатын жалғыз күш қалды. Ақша қан арқылы құлатылады және жойлады. Өмір – альфа да, омега да. Бұл фактілердің өзі. Ұрпақтардың қарсы тұра алмайтын ырғағының алдында, оянған сананың интеллектуалдық әлемінде құрылғанның бәрі соңында жоғалады". Сондықтан, егер қанды бір сөзбен алмастыру қажет болса, "нәсілдік сезім" орнына "өмір күші" деген сөзді қолдану дұрыс болар еді.
Тарихтың мәні
Шпенглер тарихқа қатыспаған халықтар мен әлемдік тарихқа тартылған халықтарды ажыратады. Барлық адамның тарихтың бір бөлігі екенін мойындаса да, тек белгілі бір мәдениеттер ғана тарихи қатысудың кең көрінісіне ие екенін айтты, яғни, кейбір адамдар өзін үлкен тарихи жобаның немесе дәстүрдің бір бөлігі ретінде сезінеді, ал енді біреулері өзін жеке тұрғысынан қарастырып, әлемдік тарихи санаға ие болмайды. Шпенглер үшін әлемдік тарихи көзқарас – тарихтың өзінің мәні, ол тарихшыны немесе бақылаушыны тарихты қарапайым, мәдени тұрғысынан шешілген жіктеуден шығарады. Басқа өркениеттердің әртүрлі жолдарын білу арқылы адамдар өз мәдениеттері мен өзінің кім екенін жақсырақ түсіне алады. Оның сөзіне сәйкес, әлемдік тарихқа тарихи көзқараспен қарайтындар ғана тарихты "жасауды" жалғастырады. Шпенглер өмір мен адамзаттың жалпы мақсаты бар деді. Дегенмен, ол әлемдік тарихи халықтар мен тарихсыз халықтар арасындағы айырмашылықты сақтайды – біріншісі жоғары мәдениеттің бір бөлігі ретінде тарихи тағдырға ие болады, ал екіншісі тек жануарларға тән тағдырға жетеді. Әлемдік тарихи адамның тағдыры – өзінің мәдениетінің бір бөлігі ретінде өзін-өзі жүзеге асыру. Сонымен қатар, Шпенглер мәдениетке дейінгі адамның тек тарихсыз ғана емес, оның мәдениеті сарқылып, өркениетке айналғанда тарихи маңызын жоғалтатынын айтты. Мысалы, Шпенглер классикалық және үнді өркениеттерін тарихсыз деп жіктейді, оларды тарихи уақыт түсінігін дамытқан египеттік және батыс өркениеттерімен салыстырады. Ол әлемдік тарихи дамуды зерттеуде барлық мәдениеттерді тең деп санайды. Бұл тарихи салыстырмалылыққа немесе дәуірлікке алып келеді. Шпенглердің пікірінше, тарихи деректер – бұл тарихи уақыттың көрінісі, ол осы контекстке байланысты және оған қатысты. Сондықтан, бір дәуірдің түсініктері басқа уақытта немесе мәдениетте өзгермейтін немесе жарамды емес – «мәңгілік шындықтар жоқ», және әрбір адамның өз мәдениетінен тысқары қарап, басқа мәдениеттердің адамдары өздері үшін қандай сеніммен нәрсе жасағанын көруі керек. Оның айтуынша, маңыздысы – бұрынғы ойшылдардың ой-пікірлері бүгін де өзекті ме, жоқ па, емес, олардың өз заманының маңызды фактілеріне қаншалықты сәйкес келгені.
Мәдениет және өркениет
Шпенглер мәдениет тұжырымын органикалық деп қарастырды: бастапқы мәдениет – оның құрамдас және біртұтас емес бөліктерінің (жеке тұлғалар, тайпалар, рулар және т.б.) қосындысы ғана. Шпенглердің пікірінше, жоғары мәдениет өзінің қалыптануы мен үйлесімділігіне жеткенде өзіндік организмге айналады. Мәдениет – түрлі әдет-ғұрыптарды, мифтерді, техникаларды, өнерді, халықтарды және топтарды біртұтас, күшті және таралмайтын тарихи үрдіске біріктіру ретінде сипатталады. Шпенглер мәдениет пен өркениет ұғымдарын ажыратып, алғашқысы ішкі өсуге, екіншісі сыртқы кеңеюге бағытталған деді. Дегенмен, ол өркениетті әр мәдениеттің тағдыры деп есептейді. Бұл таңдау мәселесі емес – бұл шешімді жеке адамдардың, топтардың немесе халықтың саналы еркі қабылдамайды. Оның сөзіне қарағанда, мәдениеттер «болып келе жатқан нәрселер», ал өркениеттер – «болып қалған нәрселер», ерекшелігі – өркениеттер шығармашылық пен өсуді тоқтатқан мәдениеттердің өзгеруінен туындайды. Мәдениеттің даму жоғасының нәтижесі ретінде өркениеттер сыртқа қарай бағытталған және сол себепті жасанды немесе адал емес деп сипатталады. Мысал ретінде Шпенглер гректер мен римдіктерді келтірді, қияли грек мәдениеті толыққанды практикалық рим өркениетіне айналды. Шпенглер «әлемдік қала» мен провинцияны (қалалық және ауылдық) тиісінше өркениет пен мәдениетке ұқсас ұғымдар ретінде салыстырды, қала кең аумақтың өмірін тартып, шоғырландырады. Оның айтуынша, ауылда туған адамның «шынайы типі» бар, ал қала тұрғындары көшпелі, дәстүрсіз, дінсіз, нақты, тапқыр, нәтижесіз және ауылға деген жеккөңістікпен ерекшеленеді. Оның пікірінше, қалаларда халық емес, тек «қоғам» бар, және олар мәдениетті білдіретін дәстүрлерге қарсы (Шпенглердің пікірінше, бұл дәстүрлер: дворяндық, христиан шіркеуі, жеңілдіктер, әулеттер, өнердегі қағидалар және ғылыми білімнің шектері). Ол қала тұрғындары шаруалардың даналығын шатастыратын суық зиянына ие екенін, жыныстық қатынасқа деген көзқарастың бастапқы инстинкттерге оралуын және ішкі діни сезімнің әлсіреуін айтты. Сонымен қатар, Шпенглер қалалық жалақы таластары мен үлкен ойын-сауық шығыстарын мәдениеттің аяқталуын және өркениеттің көтерілуін білдіретін соңғы белгілер ретінде қарастырды. Шпенглер өркениеттерге, тіпті елеулі кеңеюге қатысқандарына қарамастан, төмен баға берді, өйткені кеңею – нақты өсім емес деді. Оның басты мысалы – римдіктердің «әлемдік үстемдігі». Оның пікірінше, римдіктер кеңею кезінде айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады, яғни бұл жетістік емес, олар империяны жаулап алған жоқ, керісінше, барлығына ашық болған нәрсені иеленді. Шпенглер бұл римдіктердің Пуникалық соғыстар кезіндегі мәдени күшін көрсетуімен қарама-қайшылық екенін айтты. Зама шайқасынан кейін римдіктер бәсекелес үлкен әскери державаға қарсы соғыс жүргізе алмады немесе жүргізбеді деп санайды.
Дін мен зайырлылық
Шпенглер мәдениеттің даму циклында көрінетін діннің түрлерін ажыратады. Ол әр мәдениеттің мәдениеттің негізгі принципінен туындайтын бастапқы діни ерекшелігі бар деп санайды және бұл ерекшелік мәдениеттің өзімен байланысты траекторияны ұстанады. Дін, мәдениет идеалы өзінің шыңына жетіп, толыққаннан кейін, реформация сияқты кезеңге алып келеді. Шпенглер реформацию құлдыраудың белгісі ретінде қарастырады: реформациядан кейін рационализм кезеңі, одан соң құлдыраумен байланысты екінші дінилік кезеңі келеді. Ол мәдениеттің соңғы кезеңіндегі зияткерлік шығармашылық реформациядан кейін басталатынын, көбінесе ғылымда жаңа еркіндіктерді әкелетінін айтты. Шпенглердің пікірінше, реформациядан кейінгі пуритандықпен байланысты ғылыми кезең рационализмнің негіздерін қамтиды, ал соңында рационализм мәдениеттің бәріне таралып, басым ойлау мектебіне айналады. Шпенглер үшін мәдениет – діни шығармашылықтың синонимі, кез келген ұлы мәдениет ауылда пайда болған діни үрдістен басталып, мәдени қалаларға жеткізіледі және әлемдік қалаларда материализммен аяқталады. Шпенглер ағартушылық рационализмнің өзін-өзі жоятынын және құртатынын сенді, сондай-ақ шексіз оптимизмнен толыққанды скептицизмге өтетін процесті сипаттады. Картезиандық, өзін-өзі орталыққа қоятын рационализм, өздері құрастырған әлемінен тыс жерді танымайтын, күнделікті өмірлік тәжірибені елемейтін ойлау мектептеріне әкеледі және өзінің жасанды әлеміне сынды қолданып, мағынасыздыққа дейін әсер етеді. Оның пікірінше, білімді элитаға қарсы реакция ретінде халық екінші дінилікті тудырады, бұл академиялық және ғылыми әлемге терең күдікпен қарауға алып келеді. Шпенглер екінші дінилік – жетілген өркениеттің тарихи емес күйге түсуінің алғышары және кеш өркениеттің соңғы саяси құрылымы – цезаризммен бірдей уақытта болады деді. Ол цезаризмді авторитарлық билеушінің, Цезарь немесе Август сияқты жаңа "императордың" өркендеуі ретінде сипаттайды, ол мәдениет өзінің биік нүктесіне жетіп, өркениетке айналғаннан кейін шығармашылықтың, идеологияның және энергияның төмендеуіне жауап ретінде билікті иеленеді. Оның айтуынша, екінші дінилік пен цезаризм жастық күш-қуатының немесе шығармашылықтың жоқтығын көрсетеді, ал екінші дінилік – мәдениеттің бастапқы діни бағытының қайталануы ғана. Шпенглер Батыс 1054 жылғы Ұлы ажылымға дейін өзінің тамырларына оралады, 2100 жылға қарай православие христиандығына қайта оралады деп санайды, деп атап өтті архимандрит Джастин Попович өзінің "Православ шіркеуі және экуменизм" (Лазарика баспасы, Бирмингем, Англия, 2000) еңбегінде.
Демократия, БАҚ және ақша
Шпенглер демократияны – "ақшаның" саяси құралы, ал бұқаралық ақпарат құралдарын – ақшаның демократиялық саяси жүйені іске асыру құралы деп айтты. Ақшаның қоғамның барлық деңгейіне енуі – мәдениеттен өркениетке өтудің тағы бір белгісі ретінде сипатталады. Шпенглердің пікірінше, демократия мен плутократия бірдей, ал "әлемді жақсартушылар мен бостандыққа үйретушілердің трагикомедиясы" – олар ақшаның тиімділігін арттыруға көмектесуде ғана. Ол теңдік, табиғи құқықтар, жалпыға бірдей сайлау құқығы және баспасөз бостандығы қағидаларының бәрі – буржуазияның аристократияға қарсы сыныптық соғысының жасырындығы деп санайды. Шпенглер үшін бостандық – тек кез келген дәстүрді жоққа шығаруды білдіретін теріс ұғым. Оның айтуынша, баспасөз бостандығы ақшаны талап етеді, ол меншік құқығымен байланысты, яғни ақшаға қызмет етеді. Сол сияқты, сайлау құқығы сайлау кампаниясын қамтиды, ал кампаниялар – қайырымдылықтармен байланысты болғандықтан, сайлау да ақшаға қызмет етеді. Шпенглердің сөзіне қарағанда, кандидаттар жақтаған идеологиялар – социализм немесе либерализм – ақшамен қозғалады және ақырында ақшаға қызмет етеді. Шпенглер өзінің заманында ақшаның демократия түрінде жеңіске жеткенін айтты. Бірақ ол, мәдениеттің ескі элементтерін жою арқылы, жаңа және күшті тұлғаның пайда болуына жол ашатынын, оны Цезарь деп атады. Мұндай басшының алдында ақша құлдырап, империя дәуірінде ақша саясаты жойылады. Шпенглер конституциялық құқықтарды пайдалану үшін ақша қажет екенін және сайлау процесінде ұйымдасқан басшылық болмаған жағдайда ғана дауыс беру жоспарланғандай жұмыс істей алатынын айтты. Оның пікірінше, егер сайлау процесін саяси көшбасшылар ақшаның мүмкіндіктеріне орай ұйымдастырса, дауыс берудің мәні жойылады. Ол мұны – халықтың үкімет ұйымдарына қатысты пікірін жазбада көрсету ғана деп есептейді, ал оларға ешқандай ықпал етуге құқығы жоқ. Ол байлықтың жеке тұлғаларда шоғырланған сайын, саяси билік үшін күрес ақша мәселесіне айналатынын айтты. Ол мұны – жемқорлық немесе бүлінудің емес, жетілген демократиялық жүйелердің қажетті соңы деп санайды. Баспасөз туралы Шпенглер былай деді: "Адамдар арасындағы әңгімелердің орнына, баспасөз және "электрлік жаңалықтар қызметі" бүкіл халықтар мен құрлықтардың ояу санасын күн сайын және жыл сайын тезистердің, ұрандардың, көзқарастардың, көріністердің, сезімдердің құлаққа толы барабан оқтарының астында ұстайды". Ол ақшаның өзі күшке айналу үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланатынын айтты – қанша көп ақша жұмсалса, соғұрлым оның ықпалы күшті болады. Сонымен қатар, жұмыс істейтін баспасөз жалпы білімді қажет етеді, ал білім беру көпшілікті бағып-қағуға деген сұранысқа әкеледі, ол партиялық саясаттың нысанына айналады. Шпенглер үшін білім беру идеясына сенетін адамдар баспасөздің билігіне және, ақырында, Цезарь билігінің пайда болуына жол ашады. Ол сондай-ақ, енді басшылардың әскери міндетті таңу қажеті жоқ екенін айтты, өйткені баспасөз халықты ашуға салып, басшыларды қақтығысқа итермелейді. Шпенглер ақшаға қарсы тұра алатын жалғыз күш – қан деп сенді. Ол Маркстің капитализмді сынауы капитализммен бірдей тілмен және бірдей болжамдармен жасалғанын айтты, яғни бұл капитализмнің шынайылығын мойындау, жоққа шығару емес. Марксизмнің бірден-бір мақсаты – "заттарға субъект болу артықшылығын беру" еді.
Болашақ
"Ұлттар қоғамының" қалыптасуы кез келген өркениеттің басталуын білдіреді. Келесі кезеңде әскерлердің мөлшері мен соғыс масштабы арта түседі. Біз үшін Соғысып жатқан мемлекеттер дәуірі Наполеонмен басталды, ол бұрынғы Еуропалық теңіздік империялардан өзгеше, әскери дүниежүзілік үстемдік идеясын енгізді. Бұл тенденция Америка Азамат соғысымен және Бірінші дүниежүзілік соғыстың "жарылысымен" жалғасады (кітап Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жарық көрді). Келесі ғасыр шын мәнінде Соғысып жатқан мемлекеттердің ғасыры болады. "Екі ұрпақ ішінде" (1922 жылдан бастап) "бүкіл әлемнің мұрасы үшін" бәсекелестік басталады, мұнда құрлықтар салымға қойылады. Кіші мемлекеттердің тағдыры "тарихтың үлкен ағынында" маңызсыз. Қытайдағы Соғысып жатқан мемлекеттер дәуірі мен қазіргі Рим әлеміндегі соғыстар сияқты "ұлы қақтығыстар" ғасыры болды. Біз бүгін осындай ғасырда өмір сүріп жатырмыз, ал қазіргі заманғы әскери технологиялар оны жылдамдатуда. "Александрден Цезарға дейінгі жол анық және қашуға орын жоқ, және кез келген мәдениеттің ең күшті ұлты, саналы немесе санасыз, ерікті немесе еріксіз, оны басып өтуге тиіс. Осы фактілердің қатаңдығынан амал жоқ". 1907 жылғы Гаага конференциясы Дүниежүзілік соғыстың алғышарты болды, ал 1921 жылғы Вашингтон конференциясы басқа соғыстардың алғышарты болды. "Қазіргі таңдауымыз – тұрып қалғаннан немесе құлап кеткеннен өзге жоқ – орта жол жоқ. Бізге ұлы мәдениет тарихында белгілі ең ауыр кезеңдерде өмір сүру бұйырылған". Ең күштісі жеңіп, әлемді басқаруды өз қолына алады. Соғыстың күшеюімен және ең күшті нәсілдің әлемдік басқаруға көтерілуімен бірге, "ежелгі формалардың үдемелі бұзылуы" жүзеге асып, Цезаризмге жол ашады. Бұл кезең Қытайда б.з.д. 600 ж., Жерорта теңізінде б.з.д. 450 ж., ал қазіргі әлемде б.з.д. 1700 ж. шамасында басталды. Осы үш дәуірді салыстыра отырып, Шпенглер "Цезаризмнің" осындай дәуірдің сөзсіз өнімі екенін және ол "көкжиекте кенеттен көрінетінін" айтады. Қытайда бұл шешімі Бірінші императормен, Жерорта теңізінде Сулла мен Помпеймен, ал біздің әлемізде осыдан кейін жүзеге асты. Шпенглер Қытай және Рим империяларын болашақтың ең маңызды үлгілері ретінде таңдап, қазіргі әлемнің "Цезаризмге" қарай ұқсас эволюциядан өтіп жатқанын, бірақ қазір әлемдік масштабта айтты. Қазіргі заман – әлемдік тарихтың императорлық дәуірге дейінгі соңғы ғасыры, одан кейін "Императорлық дәуір" Цезардың өркендеуімен келеді. "Наполеоншылдықтан Цезаризмге" өту – кез келген мәдениетке тән эволюциялық кезең және екі ғасырға созады. Сондықтан қазіргі заманғы "Цезаризмнің" "бір ғасырда" [=2022] пайда болуы күтілуде. Цезаризм демократияның топырағында өседі, ол – диктаторлық ақша экономикасы. Болашақтағы күштілер Жерді жеке меншігі ретінде иеленуі мүмкін, бірақ олардың осы әлемге қамқорлық жасау міндеті болады және бұл міндет демократиялық/ақша билігі дәуірінің мүдделерімен қайшы келеді. Сондықтан демократия мен "Цезаризм" арасындағы соңғы шайқас басталды, онда соңғысы жеңіске жетеді. "Цезаризмнің келуі ақшаның диктатурасын және оның саяси құралы – демократияны жоққа шығарады". Шпенглер демократияға деген жағымсыз көзқарасына қарамастан, "Цезаризмге" де оң көзқарас танытпайды. Әлем тарихындағы "Императорлық дәуір" басталғаннан кейін, үлкен саясат болмайды. Адамдар жағдайға бейімделеді. Соғысып жатқан мемлекеттер дәуірінде "барлық әлемдік қалалардың төбелері құқықтарды жеңіп алу үшін қанға боялды, оларсыз өмір сүрудің мәні жоқ сияқты еді. Императорлық дәуірдің жүз жылдығынан кейін, тіпті тарихшылар да ескі дауларды түсінбейді". "Цезаризм" – "қай конституциялық формада жасалса да, ішкі мәні жағынан толық формасыздыққа оралу" дегенді білдіреді. Цезарьлар тарихында өздерінің мәртебесін антикалық формалардың (мысалы, Рим императорлық дәуіріндегі Сенат пен Рим халқы) артында жасырғаны маңызды емес. Бұл формалардың рухы өлді, сондықтан барлық институттар, қаншалықты мұқият сақталса да, одан әрі мағына мен салмақтан айырылды. Шын мәнінде маңызды нәрсе – Цезардың жеке билігі болды. Формалық әлем примитивтікке айналады, ал тарихи кезеңдер биологиялық уақыт аралықтарымен алмастырылады. Мемлекеттер арасындағы соғыстар Цезарьлар арасындағы жеке даулармен алмастырылады. "Цезаризм" орнағаннан кейін, "жоғары тарих шаршап, ұйқыға кетеді. Адам қайтадан өсімдікке айналады, ол үнсіз және төзуге дайын".
Қабылдау
"Батыстың құлдырауы" атты кітапты неміс зиялылары кеңінен оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германиядағы дағдарыс сезімін күшейтті деген пікір бар. Джордж Штайнер бұл еңбекті Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейінгі неміс мәдениетінің дағдарысынан туындаған бірнеше кітаптың бірі деп санайды, бұл жағынан философ Эрнст Блохтың "Утопия рухы" (1918), теолог Франц Розенцвайгтің "Құтқарылу жұлдызы" (1921), теолог Карл Барттың "Римдіктерге жолдаған хат" (1922), нацистік партияның басшысы Адольф Гитлердің "Менің күресім" (1925) және философ Мартин Хайдеггердің "Былу және уақыт" (1927) кітаптарымен салыстыруға болады. Кітап екінші томы жарыққа шығар алдында көптеген ғалымдардан жағымсыз пікірлер алды. Сын-пікірлер ондаған жылдар бойы жалғасты. Дегенмен, Германияда кітап үлкен сұранысқа ие болды: 1926 жылға қарай шамамен 100 000 данасы сатылды. 1928 жылы "Тайм" журналы "Батыстың құлдырауының" екінші томын қарап, 1920 жылдары Шпенглер идеяларының зор ықпалы мен қозғаған дау-дамайлар туралы былай деп жазды: "Бірнеше жыл бұрын Германияда кітаптың бірінші томы жарық көрген кезде мыңдаған данасы сатылды. Еуропаның мәдениетті қауымдарында Шпенглер туралы әңгіме кеңінен тарады. Шпенглершілдік идеялар көптеген ізбасарлардың қаламдарынан шықты. Шпенглерді оқу, оның идеяларын қолдау немесе оған қарсы шығу қажеттілікке айналды. Бұл әлі де өзгерген жоқ."
Сын-пікір
1950 жылы философ Теодор В. Адорно Шпенглердің 70 жылдық мерейтойына арналған «Спенглер құлдыраудан кейін» (Spengler nach dem Untergang) атты эссе жариялады. Адорно Шпенглердің тезисін оның жарық көргеніне үш он жыл өткен соң, нацистік Германияның апатты құлауынан кейін қайта қарастырды (Шпенглер «Untergang» терминін катаклизмдік мағынада қолданбаса да, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі көптеген авторлар оны осылай түсіндірді). Марксистік сын теориясының Франкфурт мектебінің мүшесі ретінде Адорно «(Спенглердің) реакциялық идеяларын прогрессивті мақсаттарға бұруға» ниеттенгенін айтты. Ол Шпенглердің көзқарастары көбінесе оның либералды замандастарына қарағанда тереңдеу, ал болжамдары көбірек қамтитынын сенді. Адорно нацистердің өрлеуін Шпенглердің «Цезаризм» туралы идеяларының және күш саясатының нарық үстінен жеңісінің растауы ретінде қарастырды. Адорно Шпенглердің Ағарту дәуірін сипаттауы мен өзінің талдауы арасындағы параллельдерді де көрсетті. Алайда Адорно Шпенглерді тарихқа тым детерминистік тұрғыдан қарағаны үшін де сынға алды, ол адамның бастамасының кез келген уақытта атқаратын болжауға келмейтін рөлін ескермеді. Ол австриялық ақын Георг Траклдің (1887-1914) сөзін келтірді: «Өсетіннің бәрі қаншалықты ауру көрінеді» («Heiterer Frühling» өлеңінен) – бұл шірудің жаңаруға жаңа мүмкіндіктер беретінін көрсету үшін. Ол сондай-ақ Шпенглердің тіл қолдануын сынға алды, оны «Жан», «Қан» және «Тағдыр» сияқты фетишистік терминдерге тым көп тәуелді деп атады. Папа Бенедикт XVI Шпенглердің «биологиялық» тезисімен келіспеді, Арнольд Дж. Тойнбидің аргументтерін келтірді, ол Батыс өркениеттерінде «технологиялық материалдық прогресс» пен рухани прогресс арасындағы айырмашылықты көрсетті. 1954 жылы Гьёрги Лукач Шпенглердің еңбегін «Ақылдың құлауы» атты кітабында қатты сынға алып, оны «әуесқой», «псевдотарихи» және «ақылға сыймайтын» деп сипаттады. Ол оны «мұндағылық пен заңдылықты қабылдамауы, оларды белгілі бір дәуірлердің жалғыз тарихи құбылыстары ретінде мойындауы және оларға ғылыми және философиялық әдістемелік құзыреттілікті мойындамауы» және «мұндағылықты аналогиямен алмастыруы», «көп жағдайда беткей ұқсастықтарды зерттеудің каноны» деп айыптады.
Басылымдар
2021 жылы "Батыстың құлдырауы" еңбегінің («Тұлға және Шындық» және одан кейінгі «Әлемдік тарих перспективалары») екі томдық толық нұсқасы Arktos Media баспасынан қайта шығарылды. Бұл баспа Чарльз Фрэнсис Аткинсонның түпнұсқа ағылшын тіліндегі аудармаларын жариялау құқығын өзінде сақтайды.