Кіріспе

Нью-Йорктегі Вассар колледжінің ағылшын тілі профессоры Дональд Уэйн Фостер (1950 жылы туған) – Нью-Йорктегі Вассар колледжінің зейнеткер ағылшын тілі профессоры. Ол мәтіндік талдау арқылы Шекспир авторлығының түрлі мәселелерін зерттеу жұмысымен белгілі. Сондай-ақ, ол осы әдістерді кейбір әйгілі заманауи мәтіндердің жасырын авторларын анықтауға да қолданды. Осы істердің бірнешесі қылмыстық тергеулермен байланысты болғандықтан, Фостер кейде «криминалист-лингвист» деп аталды. Дегенмен, ол 2007 жылы Condé Nast компаниясы оның бір жарияланымына қатысты қорлау туралы сот ісін белгісіз сомаға өтеумен аяқтағаннан бері бұл салада белсенді емес.

Шекспирдің шәкіртақысы

Фостер алғаш рет Шекспирдің сонеттеріне арналған арнаудың құпиясын шешкені үшін танылды. Томас Торп басылымында «Мырза В. Х.»-қа арналған арнау сонеттердің «жалғыз тудырушысы» ретінде келтірілген, ал В. Х.-тың кім екені жылдар бойы көптеген болжамдарға себеп болды. Санта-Барбарадағы Калифорния университетінде аспирантурада оқып жүргенде, Фостер мұның басу қатесі болуы мүмкін деген теорияны қалыптастырды. Бұл мүмкіндікті бірінші болып айтқан адам болмаса да, оның мақаласы 1987 жылы, ол Вассар факультетіне қосылғаннан кейін, «Қазіргі тілдер қауымдастығының жарияланымдарында» жарық көрді. Фостер әріптердің «W. S.» немесе «W. Ш.» деп оқылуы керек екенін, яғни арнаудың Шекспирдің өзіне арналғанын, ал Торп оны жазған болуы ықтимал екенін айтты. Фостер Шекспирдің инициалдары басқа құжаттарда да осылай қысқартылғанын, сондай-ақ сол кездегі қателерге толы қолжазбаларда авторлардың инициалдары дұрыс емес жазылған замандас басылымдарды көрсетті. Осы инициалдарды зерттеу барысында Фостер тағы бір шығармаға тап болды, ол бұрын белгісіз Шекспир туындысын анықтағанына сендірді. Бұл 1612 жылғы «А Funerall Elegye» поэмасы, қадірлі Уильям Питердің естелігіне арналған, және бұл бір ғасырдан астам уақыттан бері Шекспирдің алғашқы жаңа туындысы болар еді. Сонеттерді басып шығарған Торп бұл туындыны Лондондық станционарлар тізімінде «W. S.» инициалдарымен тіркеген. Мәтіннің ішкі дәлелдеріне сүйене отырып, Фостер Шекспир автор болуы мүмкін екенін дәлелдеді және Оксфорд университетінің баспасына «Элегия» туралы қолжазбаны жіберді, бірақ екі сарапшы мұндай дәлелдер авторлықты анықтау үшін жеткіліксіз екенін айтып, жариялауға қарсы кеңес берді. Фостерге олардың есімдері берілмеді, өйткені бұл рецензиялаудың қалыпты тәртібі еді, бірақ кейін ол рецензенттерді олардың баяндамаларының тілінен анықтағанын айтты. Кітап 1989 жылы Делавэр университетінің баспасынан жарық көрді. Бастапқыда Фостер өзінің анықтамасы нақты екенін мәлімдемеді, бірақ 1995 жылы Оңтүстік Мэн университетінің тағы бір Шекспир ғалымы Ричард Абрамс «Элегияның» Шекспир авторлығы туралы Фостердің тұжырымын күшейтетін мақала жариялады. Содан кейін Фостер «Элегия енді Шекспирдің өлеңдері мен пьесаларымен бірге қарастырылуы керек» деп мәлімдеді және халықаралық БАҚ назарына ілікті. Ол өзінің анықтамасын SHAXICON деп аталатын деректер базасына негізделген компьютерлік талдаумен қолдады, ол поэманың сөздерін Шекспирдің және оның замандастарының сөздерімен салыстыру үшін пайдаланылды. «Элегия» кейіннен Шекспирдің толық шығармаларының кейбір басылымдарына енгізілді, бірақ шектеулермен, және ол ешқашан жоғары сапалы туынды саналмады. Көптеген пікірталастардан кейін Фостердің теориясы басқа Шекспир ғалымдары тарапынан жоққа шығарылды. 2002 жылы Шекспирді француз тіліне аударған Жиль Монсаррат поэманың нағыз авторы Джон Форд екенін дәлелдейтін мақала жариялады, Монсаррат оның еңбектерін де редакциялаған жас жазушы. Фостер SHAKSPER тізімінде жариялаған хабарламасында Монсарраттың жағдайы жақсы екенін мойындады: «Өз қателіктерін ашқаннан қуана алмайтын адам ғалым деп аталуға лайық емес». Фостер Фордтың туындыларын бұрын жеткілікті мұқият талдамағанын және оны мүмкіндік ретінде қателікпен жоққа шығарғанын айтты.

Қазіргі кездегі әдебиеттерді талдау

Осы арада Фостердің талдау қабілеттері туралы кеңінен тараған ақпарат оны түрлі анонимді және псевдонимді мәтіндердің авторларын анықтауға шақырды. Фостер дәстүрлі зерттеулер мен компьютерлерді мәтіндік салыстыру үшін қолданып, ерекше және есімдік қолданыс үлгілерін іздеді. Тексттерді талдаудың компьютерлік статистикалық әдістерін тарихшылар Фостерден бұрын қолданған, ең әйгілісі – «Федералистік қағаздар» еңбегі. Дегенмен, Фостер атап көрсеткендей, мұндай әдістер шешімді емес: «Компьютерлік бағдарлама авторды анықтай алады деген пікір қалыптасқан, бірақ ол рас емес». 1996 жылы Фостер Джо Клейннің «Анонимді» бестселлер «Бірінші түстер» кітабының авторы екенін ашуға көмектескен адамдардың бірі болды. Фостер Клейннің авторлығын «Нью-Йорк» журналындағы мақаласында атады, бұл бірнеше апта бұрын «Балтимор Сан» газетінде Клейннің авторлығын көрсеткен Клинтонның бұрынғы сөз жазушысы Дэвид Куснеттің жолымен болды. Клейн бұған қарсылық білдірді, себебі теориялар кітап пен Клейннің нәсілдік мәселелерге қатысты жазбалары арасындағы ұқсастықтарды көрсетті, сондай-ақ оның көзқарасын сипаттау тәсілі оған ұнамады. Келесі жағдайлар Клейнні кітапты өзі жазғанын мойындауға мәжбүр етті. Кейбір жағдайларда Фостер дәстүрлі түрде мәтіннің авторы деп саналатын адамның дұрыс екеніне күмән келтіретін аргументтер келтірді. Ол бұрын Томас Пиншонның туындысы деп саналған Ванда Тинаски хаттарының авторы ретінде белгісіз Бит жазушысы Том Хокинсті атады. Фостер Генри Ливингстонның ұрпақтарының Клемент Кларк Мур емес, олардың атасы атақты «Николайдан келген сыйлық» өлеңін жазғанын көрсету үшін ұзақ жылдар бойы жүргізілген күш-жігерге қосылды. Фостер осы және басқа да сәйкестендірулерді анықтау туралы есептерін «Белгісіз автор» кітабында баяндады (соның ішінде ол сол кезде қолдаған Шекспирдің Элегиясымен байланысын да қамтыды). Шекспир мен Клейн туралы тараулар ерекше қызықты деп бағаланды, бірақ кітаптың қалған бөлігі одан аз маңызды деп есептелді. Бір рецензент оның талдаған жазушылардың жеке мінез-құлқына, мысалы Клейннің қара нәсілділер мен әйелдермен қарым-қатынасындағы «мәселелеріне» немесе Мурдың құлдыққа қолдауына тым көп уақыт жұмсағанын айтты. Рецензент олардың жазу стилінің мәтіндік талдауына негізделген Фостердің авторлық туралы аргументтерін әлі де сенімді деп тапты.

Қылмыстық тергеулерге көмек

Бірнеше рет Фостер әдебиеттік талдау қажет болған қылмыстық істерге қатысты. Оны Теодор Качинский ісіне "Унабомбер" манифестін Качинскийдің басқа жазбаларымен салыстыру үшін шақырды. Бастапқыда қорғау адвокаттары ФБР талдауын күштен шығарып, Качинскийдің інісі жазуды анықтауға көмектеседі деп үміттенген Фостер, ақырында авторлыққа қатысты дәлелдер ФБР мәлімдегеннен де мықты екеніне қорытынды жасады.

Көкірек ауруы

Фостер 2001 жылғы көмір қызылшасы шабуылдарын тергеу кезінде ФБР-ге кеңес беру үшін қайта оралды. Кейін ол Vanity Fair журналына Стивен Хатфиллді зерттеуі туралы мақала жазды, ол вирусолог және Бас прокурор Джон Эшкрофт оны "күдікті тұлға" деп атады. 2003 жылдың қазан айында Vanity Fair журналында Фостер Хатфиллдің саяхаттарын көмір қызылшасы хаттарының пошта таңбаларымен салыстыруға тырысты, сондай-ақ Хатфиллдің АҚШ-қа биологиялық терроризм шабуылы туралы өткен сұхбаттары мен жарияланбаған романын талдады. Хатфилл күдікті ретінде танылды. 2003 жылдың желтоқсан айында Reader’s Digest журналында мақаланың қысқартылған нұсқасы жарияланды. Көмір қызылшасы шабуылдарын жасаған адам басқа бір үкіметтік биологиялық қару ғалымы екені анықталды. Кейін Хатфилл Дональд Фостерді, Condé Nast Publications-ты, Вассар колледжін және The Reader’s Digest Association-ды қорлау үшін 10 миллион доллар талап етті. 2007 жылы Condé Nast бұл істі белгісіз сомаға бітірді. Фостер бұл іс туралы қоғамдық пікірталас жүргізуді тоқтатты.