Тауиао: Ваикато тайпаларының басшысы және екінші Маори королі

Кіріспе

Уаикато тайпаларының басшысы және екінші Маори патшасы (шамамен 1822–1894) Кинги Тавхьяо (Tūkaroto Matutaera Pōtatau Te Wherowhero Tāwhiao, ; 1822–26 тамыз 1894), бастапқыда Матутаера деп аталған, 1860 жылдан бастап өліміне дейін Маори патшасы болып билік жүргізді. Патшалық жерге қашқаннан кейін Тавхьяо 1881 жылға дейін 17 жыл бойы Рохе Потеаның ең басты басшысы болды. Уаикато Таинуи абыройы, рангитира және діни тұлға Тавхьяо, Уаикато тайпаларының іс жүзіндегі көшбасшысы болу үшін маңызды өзгерістер кезінде билік пен бедел жинады. Ол Кахуи Арики (Маори патшалық отбасы) құрамына кіретін Нгати Махута хапуының мүшесі болды. Кинги Потатау те Вьеровероның ұлы Тавхьяо, 1860 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін екінші Маори патшасы болып сайланды, ол жаңа династияның саяси және рухани көшбасшысы болды. Әкесінен айырмашылығы, Тавхьяо патшалық билікті құшақтап, Бірінші Таранаки соғысы кезінде Те Ати Аваға Таинуидің қолдау көрсетуіне дереу жауап берді. 1863 жылы Тавхьяо Пай Марире сеніміне шомылдырылып, өзінің патшалық атын алды, содан кейін Уаикатоға жасалған шабуылға қарсы тұрды. Губернатор Джордж Грейдің Таинуиді оңтүстікке көшіру талабына бағынбай, Тавхьяо өз орнында қалды және Уаикато қорғанысына жетекшілік етті. Кингитанга Рангирири шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, ал кейіннен Рангиаовхия сауда орталығында Таинуи Маорилеріне қарсы соғыс қылмыстары жасалды. Сан жағынан кем болған Тавхьяо Таинуидің Нгати Маниапото жеріне, Патшалық елге кетуіне жетекшілік етіп, Те Рохе Потеа деп аталатын сепаратистік мемлекет құрды. Ол барлық еуропалықтарға Патшалық елдің шекарасын өтті деген жағдайда өлімге ұшырайтынын ескертіп, Те Рохе Потеані шамамен 20 жыл бойы тәуелсіз мемлекет ретінде басқарды. Маори патшалығының кейбір одақтастарымен оқшауланған егемендіктің басшысы болғанымен, Тавхьяоның билігі 1880 жылдары айтарлықтай төмендеді, әсіресе Нгати Маниапотоның игілігімен қарым-қатынасы нашарлағанда. Солтүстік аралдың негізгі темір жолының салынуына рұқсат берді, бұл Патшалық елді сыртқы әлемге алғаш рет ашты. Тавхьяоның жеке егемендігін қайтаруға немесе Уайтанги шартының негізінде бірлесіп басқаруды орнатуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал Кингитанга қолдаушыларын жоғалта бастады. 1894 жылдың тамызында патша кенеттен қайтыс болып, оның орнын ұлы Махута Тавхьяо иеленді. Тавхьяоның мұрасы – орталық солтүстік тайпаларының одағынан "Жаңа Зеландияның ең тұрақты саяси институттарының біріне" айналған кингитанганы құру және Патшалық елге көшіп кеткеннен кейін де, егемендігін жоғалтқаннан кейін де биліктегі Таңдаудың күшті қарсыласы болуын қамтиды. Ол бірнеше маңызды Кингитанга институттарын құрғандығымен де ерекшеленеді, оның ішінде Уаикато Таинуидің екі палаталы заң шығарушы органы – Те Уакакитенга және жыл сайынғы Пукай конференциясы, сондай-ақ құлаған алғашқы Кингитанга банкі, содан кейін сәтті Аотеароа банкі. Тавхьяоның Кингитанга банкінің тәркіленуінен туған хаос және мормонизмге өтуі сияқты даулы мәселелері де болды.

Leader of the Waikato tribes and second Māori King (c. 1822–1894)

Kīngi Tāwhiao (Tūkaroto Matutaera Pōtatau Te Wherowhero Tāwhiao, ; c. 1822 – 26 August 1894), known initially as Matutaera, reigned as the Māori King from 1860 until his death. After his flight to the King Country, Tāwhiao was also Paramount Chief of the Rohe Pōtae for 17 years, until 1881. A Waikato Tainui nobleman, rangatira, and religious figure, Tāwhiao amassed power and authority during a time of momentous change to become de facto leader of the Waikato tribes. He was a member of the Ngati Mahuta hapū, who comprise the kāhui ariki (the Māori royal family). The son of kīngi Pōtatau te Wherowhero, Tāwhiao was elected the second Māori King after his father's death in 1860, becoming both the political and spiritual leader of the new dynasty. Unlike his unenthusiastic father, Tāwhiao embraced the kingship, and responded immediately to the challenge of ongoing Tainui support for Te Āti Awa during the First Taranaki War. In 1863, Tāwhiao was baptised into the Pai Mārire faith, taking his regnal name, before leading the response to the invasion of the Waikato. Defying Governor George Grey's demand for Tainui to move south, Tāwhiao remained where he was and led the Waikato defences. The Kīngitanga suffered a heavy defeat at the Battle of Rangiriri, and war crimes were subsequently committed against Tainui Māori at the trading centre of Rangiaowhia. Outnumbered, Tāwhiao led the exodus of Tainui to the King Country on the land of Ngāti Maniapoto, establishing a secessionist state called Te Rohe Pōtae. Warning all Europeans that they risked death if they crossed the aukati of the King Country, he governed Te Rohe Pōtae as an independent state for almost 20 years. Although the leader of an isolated sovereign Māori Kingdom with some remaining allies, Tāwhiao's power began to decline significantly in the 1880s, especially as relations with his benefactors of Ngāti Maniapoto began to decline. allowing the construction of the North Island Main Trunk railway line, which opened up the King Country to the outside world for the first time. Attempts by Tāwhiao to regain personal sovereignty or establish co governance in convention to the Treaty of Waitangi failed, and the Kīngitanga began to lose its supporters. The king died suddenly in August 1894, and was succeeded by his son Mahuta Tāwhiao. Tāwhiao's legacy includes building the kingitanga from a union of mid Northern tribes into "one of New Zealand’s most enduring political institutions", becoming a powerful adversary of the Crown that endured even after the exodus into the King Country and the eventual loss of its sovereignty. He is credited with establishing several key Kīngitanga institutions, including Te Whakakitenga, the bicameral legislature of Waikato Tainui, and the annual Poukai conference, as well as the initial Kīngitanga Bank, which collapsed, and then the successful Bank of Aotearoa. Tāwhiao has also been the subject to controversy, such as the chaos erupting from the forfeiture of the Kīngitanga Bank, and his conversion to Mormonism.

Ерте өмір және аты

Тюкарото Пототау Те Веруухеро (тайнуи орфографиясы: Tuukaroto Pootatau Te Wherowhero) шамамен 1822 жылы Нгаруавахиада дүниеге келген. Оның әкесі Те Веруверо Вайкато халқының ең басты басшысы саналса, анасы Вакауави Те Верувероның бас әйелі болған. Кіші Те Веруверо анасының ата-анасы тәрбиелегендіктен, әкесінен алыс өсті. 1822 жылы Матакуи (Пиронгия) шайқасында Хонги Хика бастаған мылтықтан қаруланған Нгапухи Вайкатоны жеңгеннен кейін, олар қазіргі Корольдік аймақтағы Оронгококоэа Па-ға шегініп, бірнеше жыл тұрды. Тавиао шамамен 1825 жылы Оронгококоэада дүниеге келді және әкесінің Матакуи шайқасындағы ерлігін еске алу үшін Тюкарото деп аталды. Тавиаоның есімі өмірі бойы өзгеріп отырды. Алғашқыда Тюкарото деп белгілі болған ол кейіннен англикандық миссионер Роберт Берроузбен Матуаера (Метоселах) деп крещение алды, бірақ 1867 жылы бұл есімнен бас тартты. 1860 жылдары Хаухау пайғамбары және Пай Марире дінінің негізін қалаушы Те Уа Хаумен патшадан кеңес сұрады. 1863 жылы Вайкатоға жасалған шабуылдан кейін Матуаера онымен кездесу үшін Опунакедегі Те Наму Па-ға барды. Сол жерде Матуаера Пай Марире дініне өтті.

Өмірбаян

1858 жылы Тавиаоның әкесі Потатау Те Веруверо Маоридің алғашқы патшасы болып сайланды (Потатау деген ат алды), оның мақсаты – маори халқының Pākehā шабуылына қарсы біртүлігін нығайту. Потатау өзі билікке құштар емес еді және тақты тек уақытша билік иесі ретінде қабылдауға келісті. Кингтангаға көтерілу туралы ұсынысты талқылау үшін бірнеше рунга кеңесі өткізілді. Мұндай кеңестердің бірі – 1857 жылы Тайнуи руының Нгати Маниапото тайпасы ұйымдастырған, Отароханганың оңтүстігіндегі Хауруада өткен Те Пуна о те Роймата (көз жасының бұлағы) деп аталатын жиын болды. Күшті Нгати Маниапото басшысы Танирау, Потатауды патша ретінде қолдау туралы тайпаның шешімін жариялады. Потатау: «Э Tā, kua tō te rā» (Уа, мырза, күн батуға айналып келеді) деп жауап берді. Бұл мақал оның шамалы денсаулығы мен қарттығын көрсетеді, көп ұзамай қайтыс боларын білдіреді. Танирау: «E tō ana i te ahiahi, e ara ana i te ata, e tū koe he Kīngi» (Кешкісін батып, таңда туады; сен патша болып көтерілдің) деп жауап берді. Бұл монархияға мұрагерлік билікті енгізу мүмкіндігін білдірді; кейін Танирау Тавиаоға (сол кезде Матутаера деп аталған) немесе оның бауырларына Потатау Те Веруверо қайтыс болғаннан кейін оның орнын басуына қолдау көрсетті. Потатау: «Э паи ана» (жақсы) деп жауап берді және патшалыққа көтерілді, ал Вайкатоға Кингтанганың кайтиаки рөлі берілді. Кингтанга мұрагерлік монархия болып қала береді және әлі де Вайкато Тайнуи тайпасының қолында. 1860 жылы Потатау қайтыс болған кезде Тавиао, оның қарындасы Те Паэа Тиахо және Нгати Хауа тайпасының Вирему Тамихана Тарапипи оның орнын басуға үміткер болды. Тавиао таңдалып, Маори тарихындағы ең қиын және күрделі кезеңдердің бірінде отыз төрт жыл патшалық құрды. Осы кезеңде екі заңды үкімет болды: британдық заңдар мен басқару британдық елді мекендерде, ал Маори әдет-ғұрыптары елдің қалған бөлігінде басым болды. Бірақ корольдің ықпалы негізінен Вайкатомен шектелді және тіпті онда Реви Маниапото сияқты басшылар патшамен тек өздеріне пайдалы болғанда ғана ынтымақтастық танытты. Алайда, Pākehā халқының саны тез өсіп, Маори халқының саны белгісіз болды, өйткені 80 жыл бойы Маори және Pākehā халқының сенімді санағы жүргізілген жоқ. Маорилер Pākehā халқынан оқшауланғандықтан, көптеген адамдар Маори халқының саны тез азайып барады деп дұрыс емес пікірге келді. Бұл британдық өнеркәсіптік, саудалық және саяси күштің ең биік деңгейіне жеткен кезең еді. Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі тәуелсіз халықтық мемлекеттің болуын үкімет отаршылдық үкіметтің егемендігіне нұқсан келтіретіндей болғанға дейін ресми түрде елемеді. 1863 жылдың басында Тавиао Пай Марире дініне өткеннен кейін, ол Те Уа Хауменмен бірге Те Киваи о те Кете әскери одағын құрды, ол Жаңа Зеландия соғыстары кезінде Таранаки және Тайнуи Маори тайпалары арасында жасалған. Екі тайпа 1860 жылы, Бірінші Таранаки соғысы кезінде одақтас болған, сол кезде Эпиха Токохихи басқаратын Кингтанга әскерлері Вирему Кингге көмекке келген. Потатау Те Веруверо 1860 жылдың маусымында қайтыс болды, бұл Тавиао үшін алғашқы үлкен сынақ болды. Тавиао Кингтанганың Маори жерін сатуға қарсылық көрсету қағидасын қолдады, британдық егемендіктің таралуын болдырмау үшін, бірақ бейбітшілдікке ұмтылушы болғандықтан, қалай жауап беру керектігі туралы екіге бөлінді. Таранаки басшысы Вирему Кинги де, отаршылдық үкімет те Потатаудан әскери және дипломатиялық қолдау сұрап, бірнеше рет дипломатиялық қатынас жасады, бірақ мамыр айының басында Потатау Таранаки Маорилеріне кем дегенде символдық қолдау көрсетуге шешім қабылдады, соғыс басшысы Эпиха Токохихи басқаруымен Кингтанга соғыс жасағын аймаққа жіберді. Тавиао ақырында осы саясатты ұстануды жөн көрді.

In 1858 Tāwhiao's father, Pōtatau Te Wherowhero, was installed as the first Māori King (taking the name Pōtatau), his purpose being to promote unity among the Māori people in the face of Pākehā encroachment. Pōtatau was an unwilling ruler, and acquiesced to accept the crown as merely a transitional holder. Several rūnanga were held to discuss the proposal for the elderly Te Wherowhero to ascend to the Kingitanga. One such hui was an 1857 meeting known as Te Puna o te Roimata (the wellspring of tears), at Haurua, south of Ōtorohanga, hosted by Tainui kin Ngāti Maniapoto. Tanirau, a powerful Ngāti Maniapoto chief, announced the iwi's at large decision to support Pōtatau as king. Pōtatau replied, ‘E Tā, kua tō te rā’ (O sir, the sun is about to set), a proverb commenting on his advanced age and poor health, implying he had not much longer to live. Tanirau replied, ‘E tō ana i te ahiahi, e ara ana i te ata, e tū koe he Kīngi’ (it sets in the evening to rise again in the morning; thou art raised up a king). This referred to the possibility of introducing hereditary rule to the monarchy; Tanirau later espoused support for Tāwhiao (then known as Matutaera) or his siblings to succeed Pōtatau Te Wherowhero upon the latter's death. Pōtatau replied, ‘E pai ana’ (it is good), and ascended to the kingship, and to Waikato the role of kaitiaki of the Kīngitanga. The Kīngitanga remains a hereditary monarchy, and is yet to leave the hands of Waikato Tainui. When Pōtatau died in 1860, Tāwhiao, his sister Te Paea Tiaho, and Wiremu Tamihana Tarapipipi of Ngāti Hauā were candidates to succeed him. Tāwhiao was chosen and reigned for thirty four years during one of the most difficult and discouraging periods of Māori history. During this period there were two governments de jure; English law and governance prevailed within the British settlements and Māori custom over the rest of the country, although the influence of the King was largely confined to the Waikato and even there chiefs such as Rewi Maniapoto only cooperated with the king when it suited them. However the Pākehā population was increasing rapidly while the Māori population was unknown as there was no reliable census of Maori and Pākehā / Maori for 80 years. Because Maori separated themselves from Pākehā, many believed, wrongly, that the Maori population was declining rapidly. This was also the period when British industrial, trade and political power was at its height. The presence of an independent native state in the central North Island was officially ignored by the government until it developed the potential to undermine the colonial government's sovereignty. After Tāwhiao converted to the Pai Mārire faith in early 1863, he and Te Ua Haumene established Te Kīwai o te Kete, the military pact forged between Taranaki and Tainui Māori during the New Zealand Wars. The two iwi had recently allied in 1860, during the First Taranaki War, when Kingitanga forces under the command of Epiha Tokohihi had come to the aid of Wiremu Kīngi. Pōtatau Te Wherowhero had died in June 1860, making the First Taranaki War Tāwhiao's first major challenge. Tāwhiao supported the Kīngitanga's uniting principle of opposition to the sale of Māori land, to prevent the spread of British sovereignty, but as a pacifist he was divided over how to respond. Both Taranaki leader Wīremu Kingi and the Colonial Government had made repeated diplomatic approaches to Pōtatau to ask him for military and diplomatic support, but by early May Pōtatau seemed to have decided to offer at least token support to Taranaki Māori, sending a Kingite war party to the district under the control of war chief Epiha Tokohihi. Tāwhiao eventually opted to maintain this policy.

Вайкатоға шабуыл

1863 жылы Маниапото жауынгерлері британдық сарбазды жағажай бойымен Нью-Плимутқа сотқа жеткізуге бара жатқан британдық сарбаздарға шабуыл жасап, өлтіргеннен кейін, үкімет Уайкатодағы Кингтингаға шабуыл жасады, Кинг қозғалысын басып, көршілес Оклендке төнген қауіпті жойды. Грей Джордж Грей Уайкато Тайнуидің Оклендке шабуыл жасауы мүмкін деген ойға үкіметті көндірді. Браунның айтуынша, оның Бірінші Таранаки соғысындағы соғысқа қарсы әрекетіне жауап ретінде Кинг басшылары 1 қыркүйекте Оклендке шабуыл жасап, қаланы өртеп, тұрғындарының көпшілігін өлтіруді жоспарлады. Алайда, Джеймс Белич сияқты тарихшылар бұл ақпаратты Браунның әскери қолдау алу үшін тудырған қорқыныш деп жоққа шығарды. Браунның шабуыл жоспары сол жылдың қыркүйек айында Грейдің орнына келгеннен кейін тоқтатылды, ал Кингтер өз кезегінде көтеріліс жоспарын тастады. Грей Тавиаоның әкесі, оның ескі досы Пототау Те Веруверомен араздасқаннан бері Кингтингаға реніш сақтап келді. Брэд Тотореваның айтуынша, Грей Те Веруверодан Оклендті Нгапухиден қорғауды өтінген, бірақ Те Веруверо бас тартты. Грей Те Веруверодан билігінен бас тартуды талап еткен кездесуден кейін, немесе жеті жылдық соғысқа тап болған жағдайда, Те Веруверо оны жеумен қорқытты. Кингтинганы жоюға ұзақ уақыттан бері армандаған Грей 9 шілдеде 1863 жылы жаңа ультиматум жариялады. Онда Окленд пен Уайкато арасында тұратын барлық маорилер Виктория патшайымына адалдық ант беруі керек немесе өзеннің оңтүстігіне қуылды деп бұйрық берді. Көптеген жас жігіттер қару-жарақтарымен бірге бұтаға қашып кетті, ал билік өкілдері ант беруден бас тартқандарды, соның ішінде аурулар мен қарттарды тұтқындап, айыптаусыз түрмеге қамауға ала бастады. Екі күннен кейін Грей "Уайкато басшыларына" бағытталған, әсіресе Тавиаого қарсы жариялау жариялады. Онда былай делінген: Уайкатодағы өз жерлерінде тыныш өмір сүрген еуропалықтар қуып шығарылды; олардың мүлкі тоналды; әйелдері мен балалары олардан алынды. Кейбіреулеріңіздің бастамасымен офицерлер мен сарбаздар Таранакиде өлтірілді. Басқаларыңыз осы кісі өлтіруді мақұлдады, енді сіздер қарулы топтарға бірігіп, өзен бойымен ағып, Окленд елді мекенін қиратып, бейбіт тұрғындарды өлтірумен үнемі қорқытасыз. Кейбіреулеріңіз қарулы топтарға өз аумақтарыңыз арқылы қауіпсіз жол ұсынды, олар осындай қорқынышты әрекеттерді ойластырды. Уайкатодағы өз ауылдарында бейбітшілікпен қалғандар немесе үкімет белгілеген аудандарға көшіп барғандар, олардың адамдары, мүлкі және жері қорғалады. Патшаға қарсы соғыс бастаған немесе қарулы күштерде тұрып, оның бейбіт азаматтарының өмірлеріне қауіп төндіргендер өз әрекеттерінің салдарын көтеруі керек, сондай-ақ олар Уайтханги келісім-шартымен оларға кепілдік берілген жерлерін иелену құқығын жоғалтатынын түсінуі керек. Жарлық Тавиаого жеткенге дейін бір күн ішінде Грей Тавиаоның аумағын басып алуға бұйрық берді. Грей бұл қорғаныс шарасы деп мәлімдегенмен, тарихшы Б. Д. Далтон Грейдің Лондонға берген есебі "қасақана және ашық жалған" екенін және шабуыл "есептелген агрессия" актісі болғанын мәлімдеді. Тарихшы Винсент О'Мэллидің айтуынша, Уайкатоға шабуылға 18 000 сарбаз қатысты, олардың азық-түлік пен оқ-дәрімен қамтамасыз етілуі артықшылық болды. Бұл жорық тоғыз ай бойы, 1863 жылдың шілдесінен 1864 жылдың сәуіріне дейін жалғасты. Шабуылдың мақсаты – Кинг күшін (еуропалық отарлаушылар отарлаушы билікке қауіп ретінде қараған) талқандау, сонымен қатар Уайкато маорилерін өз аумағынан шығарып, еуропалық отарлаушылармен қоныстандыруға дайындық жасау. Тавиаоның жауабы – бейбітшілікті тастап, соғысқа кірісу болды. Ол халықты ұстап тұру үшін және қорғаныс құрылыстарын, па және ұн диірмендері сияқты экономикалық маңызы бар аймақтарды қорғау үшін кіші басшыларына сенеді. Уайкатоның жетекші әміршісі Те Ваэрпу, Уайкато өзені мен Уайкаре көлі арасында орналасқан бір шақырымдық ұзындықтағы терең траншеялар мен биік парапеттер жүйесі – Рангирири қорғанысының артында тұрды. Осыған қарамастан, 1863 жылдың 20-21 қарашасында болған Рангири шайқасында Уайкато маорилері жеңіліп қалды, бұл екі жақ үшін де Жаңа Зеландия соғыстарының кез келген басқа біріншіден жоғары шығындармен болды. Раңгиаохиадағы одан әрі орын алған зұлымдықтар Тавиаоның басшылығына жағдайды одан да қиындатты. Оракау шайқасы – бұл бұрылыс нүктесі және, бәлкім, Уайкато соғысының шешуші әрекеті, ол "...".

In 1863, after Maniapoto warriors ambushed and killed British soldiers escorting a British soldier along the beach to New Plymouth for trial, the Government attacked the Kingitanga in Waikato, to suppress the King movement and remove a supposed threat to neighbouring Auckland. Having succeeded the inefficient Thomas Gore Browne as Governor, George Grey had convinced the government of a supposed invasion of Auckland by Waikato Tainui. According to Browne, in response to his belligerence in the First Taranaki War, Kingite leaders formed plans to launch a raid on Auckland on 1 September and burn the town and slaughter most of its residents. This has since been dismissed by such historians as James Belich as being fear mongering from Browne in order to try and gain military support. Browne's invasion plan was suspended when he was replaced by Grey in September that year, and the Kingites in turn abandoned their plan for their uprising. Grey had held a grudge against the Kīngitanga since falling out with Tāwhiao's father, his old friend Pōtatau Te Wherowhero, with whom he had once had a "wonderful relationship", according to historian Rahui Papa. According to Brad Totorewa, Grey had begged Te Wherowhero to protect Auckland from Ngāpuhi, but Te Wherowhero had refused; after a meeting in which Grey demanded Te Wherowhero to relinquish his power or face seven years of war, Te Wherowhero had threatened to eat him. With his longstanding desire to destroy the Kingitanga in mind, on 9 July 1863 Grey issued a new ultimatum, ordering that all Māori living between Auckland and the Waikato take an oath of allegiance to Queen Victoria or be expelled south of the river. As many young men retreated into the bush with their weapons, officials began seizing others—including the ill and aged—who declined to swear the oath, imprisoning them without charge. Two days later Grey issued a proclamation directed to the "Chiefs of Waikato" as opposed to Tāwhiao in particular, which read:Europeans living quietly on their own lands in Waikato have been driven away; their property has been plundered; their wives and children have been taken from them. By the instigation of some of you, officers and soldiers were murdered at Taranaki. Others of you have since expressed approval of these murders You are now assembling in armed bands; you are constantly threatening to come down the river to ravage the Settlement of Auckland and to murder peaceable settlers. Some of you offered a safe passage through your territories to armed parties contemplating such outrages Those who remain peaceably at their own villages in Waikato, or move into such districts as may be pointed out by the Government, will be protected in their persons, property, and land. Those who wage war against Her Majesty, or remain in arms, threatening the lives of Her peaceable subjects, must take the consequences of their acts, and they must understand that they will forfeit the right to the possession of their lands guaranteed to them by the Treaty of Waitangi. Within a day—before the proclamation had even reached the Tāwhiao—Grey ordered the invasion of Tāwhiao's territory. Though Grey claimed it was a defensive action, historian B. J. Dalton has claimed Grey's reports to London had been "a deliberate and transparent falsehood" and that the invasion was an act of "calculated aggression". According to historian Vincent O'Malley, there was a total of 18,000 troops involved in the invasion of the Waikato, who had the advantage of a ready supply of food and ammunition. The campaign lasted for nine months, from July 1863 to April 1864. The invasion was aimed at crushing Kingite power (which European settlers saw as a threat to colonial authority) and also at driving Waikato Māori from their territory in readiness for occupation and settlement by European colonists. Tāwhiao's response was to abandon his pacifism and fight. He relied on his junior chiefs to help sustain the population and engineer defences and palisades to protect pā and areas of economic importance, such as flour mills. Te Wharepu, a leading Waikato chief, was the mastermind behind the defences of Rangiriri, a one kilometre long system of deep trenches and high parapets that ran between the Waikato River and Lake Waikare. Despite this, the Battle of Rangiriri of 20 21 November 1863 was lost by the Waikato Māori, at a higher cost to both sides than any other single engagement of the New Zealand Wars. Further atrocities committed at Rangiaowhia made the situation even more desperate for Tāwhiao's leadership. The Battle of Ōrākau was a turning point, and arguably the Waikato War's decisive engagement, which "signified the end of one form of resistance and the beginning of another". The battle was commanded by Tāwhiao, Wiremu Tamihana, and Rewi Maniopoto between 31 March and 2 April 1864, against the forces of Duncan Cameron. According to Michael Belgrave, when Cameron offered the forces of Tāwhiao and Rewi Manipoto surrender, the defenders replied, ‘E hoa, ka whawhai tonu ahau ki a koe, ake, ake!’ (‘Friend, I shall fight against you for ever, for ever!’). When the women and children were offered safe passage, a voice from the pā called out, "Ki te mate nga tane, me mate ano nga wahine me nga tamariki" ("If the men die, the women and children must die as well"). Belgrave says that although their escape "was marked by rape and the brutal killing of the surrendered", the bravery of the last defenders of Ōrākau played no part in the myth that emerged. Described as "Rewi's Last Stand", the battle was remembered by Pākehā historians in the coming decades as the "dying act of a doomed people pitted against a superior European world". According to Belgrave, George Grey used the events at Ōrākau to describe Māori resistance as "an act of unconquerable courage upon the part of . adversaries, who fell before superior numbers and weapons – an act which the future inhabitants of New Zealand will strive to imitate, but can never surpass". Belgrave has argued that this undermines the resillience of Waikato Tainui, as evident by their exodus to the King Country.

Бас тарту және қашу

Оракау шайқасында Кингитанга жеңілгеннен кейін Камерон Вирему Тамихананың паасына, Те Тики о те Ихингарангиге, қазіргі Қарапиро көлінің жанында, Оракаудан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде, Тавиао қашып кеткен жерге шабуыл жасауға дайындалды. Па, кингиттер «аукати» немесе шекара деп атаған палардың ұзын тізбегінің бір бөлігі болды. Камерон паны шабуылға алуға тым күшті және айналып өтуге болмайтындығын бағалады. 2 сәуірде ол әскерлерін паның алдына орналастырып, оққа тұсуға дайындалды. 5 сәуірде па тұрғындары қашып, оңтүстік-шығысқа қарай Ұлы Жерге, яғни Кинг Кантриге қарай ұзақ жолға шықты. Мыңдаған адамдарды өлтіріп, жер аударып, Уаикатоға жасалған шабуыл Кингитанга үшін ауыр соққы болды. Винсент О’Мэллидің сөзіне қарағанда, «Уаикато маорилері зор шығынға ұшырады. Уаикато соғысында Кингитанга жағынан қаза тапқан және жараланғандардың жалпы саны шамамен 500-ден 2000-ға дейін болды». О’Мэлли Вайкатодағы шығынды Бірінші дүниежүзілік соғыста Жаңа Зеландия әскерлерінің ауыр шығындарымен салыстырды, онда 1 миллионнан астам халықтың 5,8 пайызы қызмет етсе, олардың 1,7 пайызы қаза тапты. О’Мэллинің айтуынша, «осы қантөгіс деңгейі бүгін жақсы есте сақталып отырғанмен, 1863 және 1864 жылдары Уаикато маорилерінің басынан өткен шығынмен салыстырғанда көлеңкеде қалуы мүмкін», оның пікірінше, олардың жалпы халқының 7,7 пайызы соғысқа қатысып, 4 пайызынан азы қаза тапты. Басып алынған жерлер тәркіленді, барлығы шамамен миллион акр (4000 шаршы километр) құрады.

Те Рохе Поте

Тавиао және оның халқы оңтүстікке қарай, Нгати Маниапото аумағына, Жаңа Зеландияның әлі күнге дейін Корольдік жер деп аталатын аймағына көшіп барды. Ол Те Рохе Потае тәуелсіз мемлекетін құрды, оны ол және басқа да рангтиаралар 20 жыл бойы басқарды. Бұл атау "Шапканың аймағы" деп аударылады және Tāwhiao өзінің ақ бас шапасын Солтүстік аралдың үлкен картасына қойып, шапкамен жабылған барлық жер оның манасына (немесе билігіне) бағынатынын жариялаған кезде пайда болды. Масси университетінің профессоры Майкл Белгрейвтің айтуынша, Рохе Потае "таққа қарсы қарулы қарсылық көрсеткен маорилерге пана болды". Бұған мысал ретінде 1872 жылдан бастап Тавиаоның қорғауында болған Те Кутиді келтіруге болады. Белгрейвтің сөзіне сүйенсек: "бірнеше жыл бойы [Тавиао] патшайымның заңды билігінен тыс жерде батыл отырды және Шығыс жағалауда ол қиратқан қауымдастықтардың кек алуынан қорғалды. Соғыстан кейін Рохе Потае құрылды, ол өз шекарасымен және орталықтандырылған билігімен тәуелсіз конституциялық бірлік болды". Белгрейв Вайкатоға жасалған шабуылды Америка Азамат соғысына теңеді, себебі ол "тәуелсіз бөлініп кеткен мемлекеттің" құрылуына әкелді. Келесі жиырма жыл бойы Тавиао көшпелі өмір салтын ұстады, Таранаки және Маниапото елді мекендеріндегі халқының арасында жүріп, соғыс әрқашан құнын талап ететінін және құны күткеннен де жоғары болатынын еске салды. Ол өзін айдалада саяхаттап жүрген таңдап алынған халықтың майланған басшысы деп санады. Бірақ ол маори халқының әділетке қол жеткізіп, олар шеккен зұлымдықтар үшін өтемақы алатынын да болжады. Ол кингиттердің пакехалардан бөлек болуын уағыздады. Ол маори балаларының мектепке білім алуға баруына қарсы болды. Нәтижесінде, теміржол қиғалықтардың аумағы арқылы өткен кезде қиғалықтар біліктілігі жоқ жұмыстарға, мысалы, орманды тазалауға ғана қол жеткізе алды. Бұл білімге қарсы ұстаным, Жаңа Зеландияның басқа жерлеріндегі маорилерге қарағанда оқшаулану мен төмен өмірлік деңгейге әкелген кингтік дәстүрді бастады. Ғасырдың басында ғана кингшілдер мектептегі ресми білімді жек көруден бас тартуға көндірілді. Тавиао енді өз бөлініп шыққан патшалығының басшысы болды, бірақ толығымен оқшауланды. Белгрейвтің айтуынша, "Рохе Потае - Корольдік титулымен жермен қоршалған, жабық аумақ". Бұл Аотеа портынан шығысқа қарай Вайкатодағы жерді тәркілеу болған шекараға дейін, содан кейін "Маунтаутари және Патетере блоктарының шекарасымен, Вайпапа өзеніне дейін, содан кейін оңтүстікке қарай Таупоға дейін созылды. Содан кейін желі көлдің ортасынан өтіп, Каиманава тауларының басына дейін созылып, Руапеху мен Нгаруахое арасындағы орталық жазықты аралап, содан кейін Кирикаудағы Уангануи өзенінен өтіп, батысқа қарай Таранаки тәркілеу блогына қосылғанға дейін жүрді". Батысында Каухиа, Те Рохе Потаедың негізгі порты, ал шығысында Те Арава болды, олар британдық таққа адал болды. Олардың ең жоғары қатарларындағы купапалар Вайкатоға шабуыл кезінде Тавиаого қолдау көрсетуге келген Шығыс жағалауындағы одақтастардан күшейтулерді болдырмады. Оңтүстікке қарай Таранаки тәркіленуі және Уангануиде тұратын маорилердің екіұшты жиынтығы болды, олар Уайкато мен Таранаки арасындағы үлкен достық деп танылған Тавиаого қарамастан.

Tāwhiao and his people had moved southwards, into the territory of the Ngāti Maniapoto, the area of New Zealand that is still known as the King Country. He established Te Rohe Pōtae, a secessionist independent state which he and other rangatira governed for 20 years. This name translates as "Area of the Hat", and is said to have originated when Tāwhiao put his white top hat on a large map of the North Island and declared that all land covered by the hat would be under his mana (or authority). According to Massey University professor Michael Belgrave, the Rohe Pōtae also became "the refuge for Māori who had taken up armed resistance to the Crown". A notable example of this was Te Kooti, who resided under the protection of Tāwhiao from 1872. According to Belgrave: "for years, [Tawhiao] sat audaciously beyond the legal authority of the Queen and the vengeance of those communities he had ravaged on the East Coast the establishment of the Rohe Pōtae, in the aftermath of the war, created an independent constitutional entity with its own borders and its own centralised authority. Belgrave has compared the invasion of the Waikato to the American Civil War, as it led to the creation of an "independent breakaway state". For the next twenty years Tāwhiao lived an itinerant lifestyle, travelling among his people in Taranaki and Maniapoto settlements reminding them that war always had its price and the price was always higher than expected. He considered himself the anointed leader of a chosen people wandering in the wilderness. But he also predicted that the Māori people would find justice and restitution for the wrongs they had suffered. He preached that Kingites should keep separate from Pākehā. He was strongly against Maori children going to school to get an education. As a result, when the railway went through Kingite territory Kingites were only able to get unskilled jobs such as bush clearing. This strong anti education stance started a Kingite tradition that led to increasing isolation and lower standard of living than Maori experienced elsewhere in New Zealand. It was not until after the turn of the century that Kingites were finally persuaded to abandon their hatred of formal education in schools. Tāwhiao was now leader of his own secessionist kingdom, but was utterly isolated. According to Belgrave "the Rohe Pōtae was an enclosed territory surrounded by land with a Crown title,". This stretched from the Aotea Harbour east to the boundary where the land confiscation in the Waikato had occurred, and then "along the boundaries of the Maungatautari and Pātetere blocks, to the Waipapa stream then south to Taupō. After that the line crossed the middle of the lake and ran to the top of the Kaimanawa range, looped through the central plateau between Ruapehu and Ngāruahoe, and then crossed the Whanganui River at Kirikau and headed west until it joined the Taranaki confiscation block." To the west was Kāwhia, Te Rohe Pōtae's major port, and to the east were Te Arawa, who were loyal to the British crown. The kūpapa among their highest ranks had prevented reinforcements from allies on the East Cape coming to support Tāwhiao during the invasion of the Waikato. To the south was the Taranaki confiscation and a largely ambivalent assortment of Māori living in Whanganui, who despite the great friendship Tāwhiao had professed as existing between the Waikato and Taranaki,

1878 жылы Джордж Грей премьер-министр болған Жаңа Зеландия үкіметі Тавиаого Вайкато жерлерінің бір бөлігі оларға қайтарылатыны туралы ұсыныс жасады, егер олар Корольдік жердің Жаңа Зеландияның қалған бөлігімен бірігуін қабылдаса. Кеңесінің кеңесі бойынша Тавиао ұсынысты қабылдамады. Алайда ол үш жылдан кейін өзгертілген түрде қабылданды. Патшаның билігінің құлдырауы Нгати Маниапотоның Кингтиганда қонақжайлылықты азайтуымен жеделдетілді; Иви Тавиаоның Вайкато отанына оралуына күмәнданып отырды. 1881 жылдың шілдесінде Тавиао бейбітшілік туралы символдық декларация жасағаннан кейін, ол билігін жоғалта бастады, ал 1882 жылдан кейін патша "енді біріктіру рөлін атқара алмады, ал тайпалар өздерінің тәуелсіз билігін сақтау үшін басқа конституциялық негізді табуға мәжбүр болды". Олар әлі де болса, ең болмағанда 1886 жылға дейін өз whenua-да бақылауға ие болса да, Манипото тәртіпті сақтау мен шешім қабылдауда қиындықтар басталды. Белгрейвтің айтуынша, Нгати Маниапото басшылығының күш-жігеріне қарамастан, оларға және басқа да басшыларға "маратру ішінде үйлесімді конституциялық құрылымды сақтау" өте қиын және кейде мүмкін емес болды. Нгати Маниапотоның арасында келісімге қол жеткізу "қиын процесс" болды, бұл туған жер министрі Джон Брюс үшін бұрын шектеулі аумақты қарауды жеңілдетті.

Ұлыбританияға сапар

1880-жылдардың басында маорилер британ үкіметіне екі рет сәтсіз өтініш жасаған еді. Бриджит Уильямстың мәліметінше, 1884 жылы кингтистердің қолдаушыларының саны 1000-ға дейін азайды. Король Тавиао Солтүстік аралды аралап, ақша жинады. Нәтижесінде 3000 фунт стерлинг жиналды. Ол көптеген маори жер сатушыларының «Кингтиганга» банкіне сақтаған барлық ақшасын қайтарып алды және королева Викториямен кездесу үшін Лондонға барып, Батыс маори депутаты Вирему Те Уиоромен бірге патшалыққа өтінішхатпен делегация басқарды. Мақсаты – екі халық арасындағы келісімді сақтауға оны көндіру. Тавиаоның өтініші бұрынғыларынан ерекшеленді. Ол 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциялық заңының 71-бабына сүйене отырып, маорилердің толыққанды, дербес басқаруын сұрады. Королеваны «алыс және игі ниетті, бірақ маңызды емес тұлға» деп қарағанымен (ол корольдік қозғалысы құрылғаннан бері осылай ойлаған), Тавиао оның Ваитангі шартының қадір-қасиетін сақтауға көмектесе алады деп сенді. Сапарға губернатор Джордж Грей көмектесті, ол Тавиаомен Кавау аралында кездесіп, оған және оның серіктері Реви Маниапото мен Те Вьороға «өз мәртебесіне лайық тиістілік пен қадір-қасиетпен әрекет етуге» уәде беруге көндірді. Бұл Тавиаоның алкоголизмдік проблемасына жасалған ишара еді. «The Spinoff» басылымында жазғандай, Грей «патшалық бақ кешінде мас монархтың пайда болу мүмкіндігін шектеуге бекінді». Бұл әрекет сәтті болды, Тавиао сапарының барлық кезеңінде имбирь сырбысын ішті. Алайда, Виктория оны қабылдаудан бас тартты. Бірақ Тавиао колониялар жөніндегі хатшы Лорд Дербимен кездесуге қол жеткізді, ол маорилердің өзін-өзі анықтау мәселесі Жаңа Зеландия үкіметінің ішкі ісі екенін мәлімдеді. Жаңа Зеландияға оралған премьер-министр Роберт Стоут 1863 жылға дейінгі барлық оқиғалар үшін Империялық үкімет жауапты екенін айтты. Маори банк салымшылары ақшаларын жоғалтқаннан кейін банкке шабуыл жасап, ақшаларын іздеді, бірақ таба алмағандықтан 1884 жылы оны өртеп жіберді. Мүлдем көңілі қалып, Тавиао өз халқының тәуелсіздігі мен әл-ауқатын арттыру үшін түрлі бастамаларға белсенді түрде кірісті, бірақ ол тиімді түрде шеттетілді. Оның қиындықтары Жаңа Зеландия үкіметінің ұстанымымен ғана байланысты емес еді. Корольдік қозғалыс барлық маори халқын білдірмеді, және оның беделі төмендеген сайын олар одан да біртілдікке түсті. Бәріне қарамастан, Тавиао 1886 жылы Параверада «Аотеароа банкін» (Te Peeke o Aotearoa) құруға шешім қабылдады. Ол тез Маунгататаури мен Маунгакаваға тарады. Клиенттер чектерді шығарды, бірақ банк банкноттар мен монеталар шығарған жоқ. Ол маорилерге (әсіресе Корольдік аймақтағыларға) банктік және ақшалай қызметтер көрсетті. Банкнота үлгілерінде «E whaimana ana tenei moni ki nga tangata katoa» (бұл ақша барлық адамдар үшін жарамды) деген жазу болды. «Аотеароа банкінен» шығарылған чектер клиенттерге қолма-қол ақшасыз үлкен сомадағы ақша аударуға мүмкіндік берді.

In the early 1880s there had already been two failed petitions taken to the British government by Maori. By 1884, there were only 1,000 kingite supporters left, according to Bridget Williams. King Tāwhiao went around the North Island collecting money. This netted 3,000 pounds. He withdrew all the funds that had been deposited in the Kingitanga Bank by the many Maori land sellers, and travelled to London to see Queen Victoria with Western Maori MP Wiremu Te Wheoro to lead a deputation with a petition to the Crown to try to persuade her to honour the treaty between their peoples. Tāwhiao's petition was different from the previous failed ones. He asked for nothing less than the complete, separate, Maori self government, drawing on Section 71 of the New Zealand Constitution Act 1852. Although Tāwhiao saw the queen as no more than "a remote and benign figure of little relevance" as had been the Kingitanga's position since its establishment he believed she could shepherd in respect for the Treaty of Waitangi. The journey was aided by Governor George Grey, who met with Tāwhiao at a summit on Kawau Island beforehand. He convinced the king and his fellow rangatira Rewi Maniapoto and Te Whēoro to sign a pledge to act with the “propriety and dignity which became his position”. This was a veiled reference to Tāwhiao's alcoholism; Grey was "determined to limit the likelihood of a drunk monarch turning up at a royal garden party", according to The Spinoff. This was apparently successful, and throughout his entire stay, Tāwhiao gorged on ginger ale instead. Despite his best attempts at temperance, however, Victoria refused to grant him an audience. Tāwhiao did, however, wrangle a meeting with Lord Derby, Secretary of State for the Colonies, who said the question of Māori self determination was an issue for the New Zealand government to resolve internally. Returning to New Zealand, the premier, Robert Stout, insisted that all events happening prior to 1863 were the responsibility of the Imperial Government. The Maori bank depositors, finding their money gone, raided the bank, looking for their cash and finding none, burnt it down in 1884. Thoroughly disillusioned Tāwhiao tried various initiatives to promote the independence and welfare of his people but he had been effectively marginalized. His problems were not solely due to the attitude of the New Zealand government. The King Movement had never represented all the Māori people and as it lost its mana or standing they became even more disunited. Undeterred, Tāwhiao resolved to establish a new bank, the Bank of Aotearoa (Te Peeke o Aotearoa), at Parawera in 1886. Quickly expanding to Maungatatauri and Maungakawa. Cheques were issued by customers, but the bank issued no banknotes nor minted coins. It provided banking and monetary services to Māori (particularly those within the King Country). Sample banknotes bore the text "E whaimana ana tenei moni ki nga tangata katoa" (this money is valid for all people). Cheques issued on the Bank of Aotearoa let customers transfer large amounts of money without using cash.

Пиронгьядағы хуйлер

1881 жылғы 11 шілдеде Тавиао бес жүзден алты жүзге дейін адаммен бірге, олардың көпшілігі қарулы, Хикурангидегі Тайнуи елді мекенінен Пиронгияға келді, қазіргі Таумаруи. Бейбітшілдік жақтас Тавиао соңында бейбітшілік сұрауға бел буды. Онымен бірге Вахануи және Манухири басшылары да болды. Жоғарғы Вайкатодағы Үкіметтік жергілікті істер жөніндегі офицері, майор Уильям Мейр, губернатор Джордж Грейдің тапсырмасымен Тавиаомен кездесуге жіберілді. Қалашықтың басты көшесінде Маори патшасы Мейрдің аяғына қаруын қойды. Оның көптеген ізбасарлары оның үлгісін қайталап, жетпіс жеті мылтық Үкімет офицерінің алдында жолға жатты. Джеймс Коуэннің айтуынша, Вахануи алға шығып: "Мейр, мұның мәнісі неде екенін білесің бе? Бұл Тавиаоның сенің алдында айтқан сөзінің нәтижесі. Бұл бейбітшілік!" деді. Мейр бұл өзінен-өзі түсінікті екенін айтып, "Тавиаоның Томотомо вакасында (Те Копуа) айтқан сөздерін еске түсіремін, енді шайқас болмайды. Бұл күнді бәріміз күтіп келдік. Енді біз бұдан былай дау-жанжал болмайтынын білеміз" деді.

Осыған қарамастан, келесі он жыл Тайнуи халқының жағдайының одан осырауына әкелді, өйткені тыйым алынып, олардың соңғы бекінісі еуропалық қоныс салушылардың ықпалына түсті. Солтүстік аралдың Басты жүк тасымалдау темір жолының салынуы Рохе Потеаның тәуелсіз мемлекет ретіндегі өмірін аяқтады.

Каухангануидің құрылуы және құлдырауы

1886 жылы Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін, маори мәселелерін маори институттары арқылы шешуді көздеп, ол жергілікті істер министрі Джон Балланске «осы аралдың барлық басшылары үшін» маори кеңесі құру туралы петиция жолдады. Бұл ұсыныс та назарсыз қалған соң, 1892 жылы Маунгакавада Кингтиганда парламентін құрды; бастапқыда Каухангануи деп аталды, кейін Те Уакакитенга деп өзгертілді. Солтүстік аралдың барлық ивилері шақырылса да, қатысу негізінен Уаикато, Маниапото және Хаураки халқымен шектелді, олар бұрыннан Кинг қозғалысының құрамында болған. Ассамблеяның талқылауларына ұлттық парламенттегі мәселелер, Уаитанги шартының түсіндірмелері, жерлердің тартылып алынуы және жер сату шарттары кірді, бірақ оның қарастырулары мен ұсыныстары Парламент пен мемлекеттік қызметкерлер тарапынан елемелді немесе сықаққа алынды. Тавиаоның Каухангануи құруы Херетаунгадағы Вайпату Мараеде маори парламентінің құрылуымен бірге орын алды. Бұл парламент, премьер-министр Хамиора Мангакахиа басшылығымен Солтүстік және Оңтүстік аралдардан 96 мүшеден тұратын, Котахитанга (бірлестік) қозғалысының бір бөлігі ретінде құрылды, бірақ Тавиао оған қосылудан бас тартты.

Өлім

Өмірінің қалған бөлігінде Тавиао маорилер мен пакехалардың көптеген өкілдері оны құрметтеді және тіпті оны патшайым сияқты күтіп алды. Бірақ, ағылшын заңы бойынша заңдық өкілеттігі болмағандықтан, ол саяси оқиғаларға ешқандай ықпал ете алмады. Тавиао 1894 жылғы 26 тамызда 71 немесе 72 жасында кенеттен дүниеден өтті. Тайнуи дәстүріне сәйкес, ол халқының арасындағы теңдіктің белгісі ретінде Таупири тауында белгісіз қабірге жерленді. Оның тангихангасы қыркүйек айында өтті және мыңдаған адам қатысты. Оның орнын ұлы Махута Тавиао басты, ол оны алмастыру сайлауында жеңіске жетті.

Дін және философия

Тавиаоға өмір бойы рухани жағынан жетілген адам болуға әкесі, қарт жауынгер, ынталандырды. Патша христиан дінін де, маорилердің дәстүрлі дінін де қабылдады. Өзі тохунга болмаса да, ежелгі Таинуи рухани тәжірибелерін жақсы білді. Кейінгі жылдары Тавиаоның айтқандары болашаққа қатысты болжамдар ретінде қарастырылып, taonga tuku iho ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілді. Тавиаоның табиғатынан бейбітшілдікке ұмтылысы, оны маорилер мен пакеха арасындағы қақтығысты ресми түрде айыптауға және Жаңа Зеландия Конституциясының 71-бабы бойынша бейбіт өмір сүру мен маорилердің автономиясы үшін күресуге итермеледі. Тавиаоның шөбересі Роберт Махута оның сөзін келтірді: "Қылышқа қол соғуға құмар болмаңыз. Соғыстың салдарынан нәрселер шіріген, құрғаған ескі зығыр жапырақтары сияқты болады. Соғыс тудырған адам сақ болсын, өйткені ол құнын төлеуі керек". 1875 жылы ол өзінің сенімін жариялаған whakapuakitanga шығарды, ол Король қозғалысының ресми діні – Тариао (Таң жұлдызы) деп аталды. Тавиаоның немере қызы Те Пуэа, Пай Мариренің қазіргі заманға дейін жалғасуын қамтамасыз етті, ол өлер алдында Тавиао өз халқына: "Мен бұл сыйлықты таулардың түбіне қайтарып, оны сол жерде қалдырамын. Қиын жағдайға түскенде ғана оны өздеріңе алыңыз" деді. 1880 жылдары Вайрарапа газеті Тавиаоның мормондыққа сенетінін жазды: "Мен біраз уақыт бұрын мормондық сенімге келдім, енді оған толыққанды берілдім. Солтүстіктегі халқым да мормондыққа сенетін болса, менің тілегім – барлық маорилер де осы дінді қабылдауы керек". LDS шіркеуінде Тавиаоның шомылдырылғаны туралы жазба жоқ, бірақ басқа маорилер 1860 жылдары Тавиао жасаған болжамға сүйене отырып, шіркеуге қосылды. Бұл болжамда Құдайдың елшілері Кива теңізінен (Тынық мұхиты) жұп болып келіп, маорилерге олардың тілінде үйретеді делінген. Тавиаоның болжамын естігендер АҚШ-тан келген мормон миссионерлерінің маори тілінде дәріс бергенін көргенде, бірден мормондыққа көшті. Кейбір маорилер Тавиао 1958 жылы салынған Гамильтон, Жаңа Зеландия ғибадатханасының орнын дәл болжады деп мәлімдеді. Тавиаоның мормондыққа көшкеніне тікелей дәлелдер аз. Оның танихангасы туралы кең таралған есептерде мормондық туралы ештеңе айтылмаған, бірақ дәстүрлі дін қызметкерлері – тохунгалар туралы сөз болған. Бірақ оның және сол кездегі басқа маори көшбасшылары мормон миссионерлерімен кездескеніне күмән жоқ.

Encouraged by his veteran father's encouragement to become a man of peace, Tāwhiao was a deeply spiritual man throughout his life. The King was both a Christian and a follower of indigenous Māori religion, and although not a tohunga himself he was well versed in the ancient rites of the Tainui priesthood. In later years Tāwhiao's sayings were considered prophecies for the future, and passed down as taonga tuku iho. Tāwhiao's fundamentally pacifist nature led him to formally denounce conflict between Māori and Pākehā, and campaign for peaceful coexistence and Māori autonomy under Section 71 of the New Zealand Constitution Act. Tāwhiao was quoted by his descendant Robert Mahuta as having said: "Beware of being enticed to take up the sword. The result of war is that things become like decaying, old dried flax leaves. Let the person who raises war beware, for he must pay the price." In 1875, he issued a whakapuakitanga declaring his own version of the faith, which was called Tariao (morning star) – as the official faith of the King movement. Tāwhiao's grand daughter, Te Puea, ensured the continuance of Pai Mārire into modern times, recalling the story of how, just before his death, Tāwhiao told his people, 'I shall return this gift to the base of the mountains, leaving it there to lie. When you are heavily burdened, then fetch it to you.' In the 1880s, a Wairarapa newspaper quoted Tāwhiao as claiming a belief in Mormonism: "I was some time ago converted to a belief in the Mormon faith, and I now altogether hold to it. My people in the North are believers also in Mormonism, and it is my wish that all the Maori should be of that faith." Although the LDS Church has no record of Tāwhiao being baptized, other Māori joined the church based on a prophecy they claimed Tāwhiao made in the 1860s—that messengers of God would come from over the Sea of Kiwa (the Pacific Ocean), travelling in pairs and teaching the Māori people in their own language. When some who heard Tāwhiao's prophecy observed pairs of Mormon missionaries from the United States teaching in Māori language, they immediately accepted Mormonism. It was also claimed by some Māori converts that Tāwhiao accurately predicted the site of the LDS Church's Hamilton New Zealand Temple, which was built in 1958. There is little direct contemporary evidence of Tāwhiao being a convert to Mormonism. The widely published accounts of his tangihanga make no mention of Mormonism but speak instead of native priests. or Tohunga. What is beyond doubt, however, is that he and other Māori leaders of the time did meet with Mormon missionaries.