Бәсекелестікке қарсы әрекеттер мен монополиялар

Кіріспе

Нарықтағы бәсекелестікті болдырмайтын немесе азайтатын кәсіпкерлік немесе мемлекеттік іс-әрекеттер.

Бәсекеге қарсы іс-әрекеттер – нарықтағы бәсекелестікті болдырмайтын немесе азайтатын кәсіпкерлік немесе мемлекеттік іс-әрекеттер. Монополияға қарсы заңдар кәсіпорындардың басқа, әдетте кішігірім, кәсіпорындар мен тұтынушыларға зиян келтіретін бәсекелестік әрекеттерге бармауын қамтамасыз етеді. Бұл заңдар монополиялық билікті теріс пайдалануды шектеу арқылы еркін нарықта салауатты бәсекелестікті дамытуға бағытталған. Бәсекелестік компанияларға өнімдер мен қызметтерді жақсарту, инновацияларды ынталандыру және тұтынушыларға көбірек таңдау жасау үшін бәсекелесуге мүмкіндік береді. Пайданы арттыру үшін кейбір ірі кәсіпорындар нарықтағы күш-қуатын пайдаланып, жаңадан кіргендердің өмір сүруіне кедергі келтіреді. Бәсекеге қарсы мінез-құлық нарықтың тиімділігі мен әділдігіне нұқсан келтіріп, тұтынушыларға қызмет көрсету сапасының қолайлы деңгейін алу мүмкіндігін шектеулі етеді. Бәсекеге қарсы мінез-құлық – нарықтағы бәсекелестікті шектеу, тоқтату немесе жою мақсатымен бизнес немесе ұйым жасаған әрекеттер, әдетте әділетсіз артықшылық алу немесе нарықта үстемдік ету үшін. Мұндай тәжірибелер көбінесе заңсыз немесе этикалық емес саналады және тұтынушыларға, басқа да бизнеске және жалпы экономикаға зиян келтіре алады. Кәсіпкерлер мен үкіметтер бәсекелестікті төмендету үшін бәсекеге қарсы мінез-құлықты пайдаланады, осылайша монополиялар мен үстемдік иеленген фирмалар қалыптан тыс пайдаға қол жеткізе алады және бәсекелестерді нарықтан ығыстыра алады. Сондықтан, мұндай іс-әрекеттер нарыққа елеулі әсер еткен жағдайда қатаң реттеледі және заңмен жазаланады. Бәсекеге қарсы іс-әрекеттер, әдетте, тек қана егер іс-әрекет бәсекелестікті елеулі түрде бәсеңдетсе ғана заңсыз деп есептеледі, сондықтан бәсекеге қарсы іс-әрекет үшін жазаланатын фирмалар, әдетте, монополия немесе дуополия немесе олигополияда басымдықты иеленетін және нарыққа елеулі ықпал ететін фирма болуы керек. Бәсекеге қарсы мінез-құлықты екі топқа бөлуге болады. Горизонталь шектеулер жеткізу тізбегінің бір деңгейіндегі бәсекелестерді қамтитын бәсекеге қарсы мінез-құлыққа қатысты. Бұл тәжірибелерге бірігулер, картелдер, келісімдер, баға белгілеу, баға дискриминациясы және зиянды бағалар жатады. Екінші категория – вертикаль шектеулер, бұл жеткізу тізбегінің әртүрлі деңгейлеріндегі компаниялар арасындағы бәсекелестікке қарсы іс-әрекеттерді жүзеге асыру арқылы бәсекелестерге қарсы шектеулерді енгізеді, мысалы, жеткізуші-дистрибьютор қарым-қатынастары. Бұл тәжірибелерге эксклюзивті сауда, саудадан бас тарту, қайта сату бағасын ұстап тұру және тағы да басқалар кіреді.

Anti competitive practices are business or government practices that prevent or reduce competition in a market. Antitrust laws ensure businesses do not engage in competitive practices that harm other, usually smaller, businesses or consumers. These laws are formed to promote healthy competition within a free market by limiting the abuse of monopoly power. Competition allows companies to compete in order for products and services to improve; promote innovation; and provide more choices for consumers. In order to obtain greater profits, some large enterprises take advantage of market power to hinder survival of new entrants. Anti competitive behavior can undermine the efficiency and fairness of the market, leaving consumers with little choice to obtain a reasonable quality of service. Anticompetitive behavior refers to actions taken by a business or organization to limit, restrict or eliminate competition in a market, usually in order to gain an unfair advantage or dominate the market. These practices are often considered illegal or unethical and can harm consumers, other businesses and the broader economy. Anti competitive behaviour is used by business and governments to lessen competition within the markets so that monopolies and dominant firms can generate supernormal profits and deter competitors from the market. Therefore, it is heavily regulated and punishable by law in cases where it substantially affects the market. Anti competitive practices are commonly only deemed illegal when the practice results in a substantial dampening in competition, hence why for a firm to be punished for any form of anti competitive behaviour they generally need to be a monopoly or a dominant firm in a duopoly or oligopoly who has significant influence over the market. Anti competitive behaviour can be grouped into two classifications. Horizontal restraints regard anti competitive behaviour that involves competitors at the same level of the supply chain. These practices include mergers, cartels, collusions, price fixing, price discrimination and predatory pricing. On the other hand, the second category is vertical restraint which implements restraints against competitors due to anti competitive practice between firms at different levels of the supply chain e. g. supplier distributor relationships. These practices include exclusive dealing, refusal to deal/sell, resale price maintenance and more.

Көлденең бірігулер

Горизонтальды бірігу – фирма таңдауын және бағалардың әртүрлілігін тұтынушылардың бұрмалауын азайту арқылы тиімділікті арттыруды білдіреді. Егер ұқсас өнімдері немесе өнімдерінің сипаттамалары бірдей екі компания горизонтальды түрде бірігіп кетсе, бәсекелестік төмендейді. Дегенмен, жалпы қоғамдық пайда әкелуі мүмкін, себебі қатты бәсекелестікке байланысты екі компания үздіксіз баға соғысына түсетін болса, бұл тұтынушылардың таңдауын күшті бұрмалайды. Сондай-ақ, горизонтальды бірігулер монополияға алып келуі мүмкін, тұтынушылардың таңдау мүмкіндіктерін шектеу арқылы олардың мүдделеріне тікелей зиян келтіреді.

Вертикальды бірігулер

Чикаго экономика мектебі тік бірігулердің, көбінесе бәсекелестікке қарсы мақсатпен құрылатындардың, қос маржиналдауды жою арқылы бәсекеге пайдалы болуы мүмкін деп санайды. Көтерме саудагерлер бағаны қосқанда, бөлшек саудагерлер бұл құнның өзін бөлшек сауда бағасына ауыстыра алатындықтан, монополистер тізбегі тұтынушылардың игілігінен артық бағаларға алып келуі мүмкін.

Әсерлер

Монополиялар мен олигополиялар жиі бәсекелестікке қарсы әрекеттерге кінәлі деп айыпталады және кейде кінәлі деп танылады. Бәсекеге қарсы ынталандырулар, әсіресе, корпорацияның басым акционерлері компанияның салалық бәсекелестерінде ұқсас үлестерге ие болған кезде айқын көрінеді. Осы себепті мемлекеттік реттеушілер компаниялардың бірігуін мұқият қарастырады, бұл саладағы бәсекелестікті азайтудан сақтану үшін. Бәсекеге қарсы әрекеттер оларды іске асыратындарды байытады, бірақ олар жалпы экономикаға кері әсер етеді, бәсекелес фирмалар мен тұтынушыларға зиян келтіреді, олар осы әсерлерден қашып құтыла алмайды, соның салдарынан қоғамдық шығындар туындайды. Осы себептерге байланысты көптеген елдерде бәсекеге қарсы әрекеттерді болдырмау үшін бәсекелестік туралы заңдар бар, ал мемлекеттік реттеушілер осы заңдарды орындауға көмектеседі. Бәсекеге қарсы әрекеттер экономикаға кері әсер етеді деген пікір, еркін жұмыс істейтін тиімді нарықтық экономикада көптеген қатысушылардың, олардың әрқайсысының нарықтық күші шектеулі болса, монополиялық пайда табуға мүмкіндік бермейді, нәтижесінде тұтынушыларға бағалар төмендейді және өнімдердің ассортименті кеңейеді деген сенімге негізделген. Бәсекеге қарсы мінез-құлықты инновациялық маркетинг пен әділ бәсекелестіктен ажырататын негізгі фактор – жоғарыда аталған бәсекеге қарсы мінез-құлықтың көп бөлігі, осы мінез-құлықты іске асыратын фирма нарықта үстемдік құрған жағдайда ғана заңсыз деп есептеледі, оның әрекеті нарық мінез-құлысына маңызды ықпал етеді. Егер фирма мұндай әрекеттерге қатысса, оның нарықтағы үлесі айтарлықтай жоғары болса, осылайша ол қалыптыдан асып түсетін пайда табуға және кіші компанияларды индустриядан ығыстыруға мүмкіндік алса, онда бұл заңсыз деп танылуы мүмкін. "Жаңа байлардың" қарсыластары нарықтың шындығы кейде осы немесе ұқсас бәсекелестік теорияларынан гөрі күрделірек деп санайды. Мысалы, олигополиялық фирмалар кіші фирмаларға қол жеткізе алмайтын масштабтық экономияға қол жеткізе алады. Сонымен қатар, өте ірі фирмалар, квазимонополиялар немесе олигополиялар, мысалы, бизнес-процестер мен жоспарлауда (соның нәтижесінде соңғы тұтынушылар пайда көреді) кіші фирмалардың оңай қол жеткізе алмайтын жетістіктерге жете алады. Әрине, кейбір салаларда (мысалы, авиакомпаниялар мен фармацевтика) инвестиция деңгейі соншалықты жоғары, тек бизнестің кейбір салаларында квазимонополияға ие болатын өте ірі фирмалар ғана өмір сүре алады. Көптеген үкіметтер осы нарықтық нишаларды табиғи монополиялар деп санайды және толық бәсекелестікті қамтамасыз ете алмау мемлекеттік реттеумен теңдестіріледі деп есептейді. Алайда, осы нишалардағы компаниялар реттеуден аулақ болуға ұмтылады, өйткені олар өздерінің монополиялық позициясына заңмен құқылы. Кейбір жағдайларда бәсекеге қарсы әрекеттерді бәсекелестіктен ажырату қиын болуы мүмкін. Мысалы, өнімдерді бунделдеу (заңды нарықтық стратегия) пен өнімдерді байланыстыру (монополияға қарсы заңнаманы бұзу) арасында ажырату қажет. Кейбір laissez-faire капитализмінің жақтастары (мысалы, монетаристтер, кейбір неоклассикалық экономистер және австриялық мектептің гетеродоксалды экономистері) бұл терминді қабылдамайды, барлық "бәсекеге қарсы әрекеттерді" тұтынушыларға пайда әкелетін бәсекелестіктің түрлері ретінде қарастырады. Бәсекелестікті азайту: Бәсекеге қарсы әрекеттер нарықтағы бәсекелестікті азайтады, бұл тұтынушылардың таңдауын шектейді, бағаларды көтереді және инновацияларды төмендетеді. Фирмалар бәсекелестерді жою немесе азайту мақсатымен бәсекеге қарсы әрекеттерге қатысқан кезде, мысалы, келісімдерге келгенде, нарықтық күшті теріс пайдаланғанда немесе бірігулер мен сатып алулар жасағанда, бұл бәсекелестіктің төмендеуіне және жаңа бәсекелестердің нарыққа кіруіне кедері келтіруі мүмкін. Бұл бағаның өсуіне, өнімнің немесе қызметтің сапасының төмендеуіне және инновацияларға ынталандырудың азаюына әкелуі мүмкін. Нарық динамикасының бұрмалануы: Бәсекеге қарсы әрекеттер нарық динамикасын бұрмалайды және барлық нарық қатысушылары үшін тең жағдайды бұзады. Кейбір компаниялар әділетсіз немесе бәсекеге қарсы әрекеттерге қатысқан кезде, бұл шағын бизнес пен жаңадан кіргендерге қолайсыз жағдай туғызады, нарықты бұрмалайды, бәсекелестікті азайтады және тұтынушылар мен экономика үшін зиянды салдарларға әкелуі мүмкін. Бәсекеге қарсы әрекеттердің теріс әсерін азайту үшін тиімді бәсекелестік заңдары мен реттеуші механизмдер қажет, олар әділ бәсекелестікті ынталандыруға, тұтынушылардың мүдделерін қорғауға және барлық нарық қатысушылары үшін тең жағдайды сақтауға көмектеседі. Бәсекелестік заңдарын орындау, бәсекелестікті ынталандыру және бизнес ортада бәсекелестік мәдениетін қалыптастыру нарықтардың бәсекеге қабілетті, инновациялық және тұтынушылар мен экономиканың игілігіне жәрдем ететініне көз жеткізеді.

Monopolies and oligopolies are often accused of, and sometimes found guilty of, anti competitive practices. Anti competitive incentives can be especially prominent when a corporation's majority shareholders own similarly sized stakes in the company's industry competitors. For this reason, company mergers are often examined closely by government regulators to avoid reducing competition in an industry. Although anti competitive practices often enrich those who practice them, they are generally believed to have a negative effect on the economy as a whole, and to disadvantage competing firms and consumers who are not able to avoid their effects, generating a significant social cost. For these reasons, most countries have competition laws to prevent anti competitive practices, and government regulators to aid the enforcement of these laws. The argument that anti competitive practices have a negative effect on the economy arises from the belief that a freely functioning efficient market economy, composed of many market participants each of which has limited market power, will not permit monopoly profits to be earned and consequently prices to consumers will be lower, and if anything there will be a wider range of products supplied. A key distinguishing factor that separates anti competitive behaviour from innovative marketing and fair competition is that most of the aforementioned types of anti competitive behaviour are only deemed unlawful if the firm that is committing the behaviour is a dominant firm within the market to the extent where their action will have a significant influence on market behaviour. If the firm engages in such behaviour has a position of substantial market share, so much so that they are able to generate supernormal profits and force smaller companies out of the industry then it is most likely deemed unlawful. Opponents of robber barons believe that the realities of the marketplace are sometimes more complex than this or similar theories of competition would suggest. For example, oligopolistic firms may achieve economies of scale that would elude smaller firms. Again, very large firms, whether quasi monopolies or oligopolies, may achieve levels of sophistication e. g. in business process and/or planning (that benefit end consumers) and that smaller firms would not easily attain. There are undoubtedly industries (e. g. airlines and pharmaceuticals) in which the levels of investment are so high that only extremely large firms that may be quasi monopolies in some areas of their businesses can survive. Many governments regard these market niches as natural monopolies, and believe that the inability to allow full competition is balanced by government regulation. However, the companies in these niches tend to believe that they should avoid regulation, as they are entitled to their monopoly position by fiat. In some cases, anti competitive behavior can be difficult to distinguish from competition. For instance, a distinction must be made between product bundling, which is a legal market strategy, and product tying, which violates antitrust law. Some advocates of laissez faire capitalism (such as Monetarists, some Neoclassical economists, and the heterodox economists of the Austrian school) reject the term, seeing all "anti competitive behavior" as forms of competition that benefit consumers. Reduce competition: Anticompetitive practices lead to less competition in the marketplace, which leads to limited choice for consumers, higher prices, and less innovation. When firms engage in anticompetitive practices that eliminate or reduce competitors, such as collusion, abuse of market power, or mergers and acquisitions, it may result in reduced competition and discourage new competitors from entering the market. This can lead to higher prices, lower product or service quality and less incentive to innovate. Distorted market dynamics: Anticompetitive behaviour distorts market dynamics and undermines the level playing field for all market participants. When some companies engage in unfair or anti competitive practices, it can create an uneven playing field that puts small businesses or new entrants at a disadvantage and leads to market distortions, reduced competition and potentially harmful consequences for consumers and the economy. To mitigate the negative effects of anti competitive behaviour, effective competition laws and regulatory mechanisms are needed to promote fair competition, protect consumer interests and maintain a level playing field for all market participants. Enforcement of competition law, promotion of competition and fostering a culture of competition in the business environment help to ensure that markets are competitive, innovative and beneficial to consumers and the economy as a whole.

Ортақ іс-шаралар

Адал емес бәсекелестік – бір бәсекелес немесе бәсекелестер тобының осы салада басқасына зиян келтіретін және қылмыстық құқық бұзушылықтарға және азаматтық іс қозғауға себеп болатын әрекеттерін қамтитын бірнеше құқық саласын білдіреді. Адал емес бәсекелестікке қатысты ең көп кездесетін жағдайлар: Антимонополиялық құқық мәселелері, Еуропалық Одақта бәсекелестік құқығы деп аталады. Адал емес бәсекелестік құрайтын антимонополиялық құқық бұзушылықтары бір бәсекелестің басқаларын нарықтан ығыстыруға (немесе нарыққа кірулеріне кедергі келтіруге) тырысуы кезінде орын алады, мысалы, бағаны төмендету арқылы немесе бәсекелес өнімді жасау үшін қажетті шикізатты сатып алудың эксклюзивті құқығын алу арқылы. Тауар таңбасын бұзу және оны басқаға беру, яғни тауар өндірушінің тұтынушыларды бәсекелестің өнімін сатып алып жатыр деп ойлату үшін атауын, логотипін немесе басқа да анықтамалық белгілерін пайдалануы. АҚШ-та мұндай адал емес бәсекелестік түрі жалпы құқық және штат заңдарымен тыйым салынған, ал федералдық деңгейде Ланхам заңымен реттеледі. Коммерциялық құпияларды заңсыз иелену, яғни бір бәсекелестің экономикалық тұрғыдан тиімді ақпаратты алу үшін тыңшылық, пара беру немесе тікелей ұрлық жасауы. АҚШ-та бұл қызметке Бірыңғай коммерциялық құпиялар туралы заң және 1996 жылғы Экономикалық тыңшылық туралы заң тыйым салады. Бәсекелестің өнімдерінің сапасы немесе сипаттамалары туралы жалған ақпарат тарату – коммерциялық жамандау, ол жалпы құқық бойынша тыйым салынған. Бір бәсекелестің басқа бәсекелесімен байланысы бар тарапты екінші бәсекелесімен жасалған келісімшартты немесе міндеттемелерді бұзуға көндіру – заңсыз араласу, ол да жалпы құқық бойынша тыйым салынған. Бәсекеге қарсы келісімдер: Кәсіпорындар бәсекелестікті шектейтін келісімдерге келуі мүмкін, мысалы, бағаны бекіту, өндіріс пен ұсынысты шектеу немесе нарықты бөлу туралы келісімдер. Мұндай келісімдер бәсекелестіктің жойылуына, тұтынушылардың таңдауының азаюына және бағаның өсуіне немесе өнімдер мен қызметтердің сапасының төмендеуіне әкеледі. Бәсекелестікке зиян келтіретін бірігулер мен сатып алулар: Нарықтағы бәсекелестіктің айтарлықтай төмендеуіне әкелетін бірігулер мен сатып алулар бәсекеге қарсы деп танылуы мүмкін. Бұл бәсекелестікті жою немесе азайту үшін бәсекелесті сатып алу немесе бәсекеге қарсы мінез-құлықпен айналысатын басым нарықтық ойыншыны құру үшін бірігу сияқты әрекеттерді қамтуы мүмкін. Эксклюзивті келісімдер немесе шарттар: Компаниялар клиенттер мен жеткізушілердің олармен ғана сауда жасауын немесе басқа өнім немесе қызмет алу үшін бір өнімді немесе қызметті сатып алуын талап ететін эксклюзивті келісімдер немесе шарттар жасауы мүмкін. Мұндай практикалар тұтынушылардың таңдауын шектейді және бәсекелестіктің төмендеуіне әкеледі, өйткені бәсекелестердің негізгі тарату арналарына немесе нарықтарына кіруіне кедергі келтіреді. Адал емес сауда-саттық әрекеттері, мысалы, алаяқтық, жалған ақпарат беру және заңсыз келісімдер, егер олар бір бәсекелеске басқаларына қарағанда артықшылық берсе, адал емес бәсекелестік деп есептелуі мүмкін. Еуропалық Одақта әрбір мүше мемлекет әділетсіз сауда-саттық әрекеттерін Әділетсіз сауда-саттық әрекеттері туралы директивада белгіленген принциптерге сәйкес реттеуге міндетті, өтпелі кезеңдерді ескере отырып.

Unfair competition includes a number of areas of law involving acts by one competitor or group of competitors which harm another in the field, and which may give rise to criminal offenses and civil causes of action. The most common actions falling under the banner of unfair competition include:
Matters pertaining to antitrust law, known in the European Union as competition law. Antitrust violations constituting unfair competition occur when one competitor attempts to force others out of the market (or prevent others from entering the market) through tactics such as predatory pricing or obtaining exclusive purchase rights to raw materials needed to make a competing product. Trademark infringement and passing off, which occur when the maker of a product uses a name, logo, or other identifying characteristics to deceive consumers into thinking that they are buying the product of a competitor. In the United States, this form of unfair competition is prohibited under the common law and by state statutes, and governed at the federal level by the Lanham Act. Misappropriation of trade secrets, which occurs when one competitor uses espionage, bribery, or outright theft to obtain economically advantageous information in the possession of another. In the United States, this type of activity is forbidden by the Uniform Trade Secrets Act and the Economic Espionage Act of 1996. Trade libel, the spreading of false information about the quality or characteristics of a competitor's products, is prohibited at common law. Tortious interference, which occurs when one competitor convinces a party having a relationship with another competitor to breach a contract with, or duty to, the other competitor is also prohibited at common law. Anticompetitive agreements: Firms may enter into agreements that limit competition, such as agreements to fix prices, limit production or supply, or divide markets. These agreements harm competition, reduce consumer choice and lead to higher prices or lower quality products or services. Mergers and acquisitions that harm competition: Mergers and acquisitions that result in a significant reduction in market competition may be considered anticompetitive. This may include actions such as acquiring a competitor to eliminate or reduce competition, or merging to form a dominant market player who may engage in anticompetitive behaviour. Exclusive deals or tie in arrangements: Companies may enter into exclusive deals or tie in arrangements that require customers or suppliers to trade with them exclusively or purchase one product or service in order to obtain another. These practices can limit consumer choice and limit competition by preventing competitors from entering major distribution channels or markets. Various unfair business practices such as fraud, misrepresentation, and unconscionable contracts may be considered unfair competition, if they give one competitor an advantage over others. In the European Union, each member state must regulate unfair business practices in accordance with the principles laid down in the Unfair Commercial Practices Directive, subject to transitional periods.

Әр түрлі нарықтық жүйелерде

2018 жылы Лонгтың зерттеулеріне сүйенсек, бәсекеге қарсы шаралар индустрияны реттеудің ғана емес, сонымен қатар мүдделі тараптардың әділ нарық жүйесінде бәсекелесуі үшін қазіргі заманғы индустрияның да қасиеті болып табылады. Зерттеу нәтижелері тиісті ынталандыруды болжау үшін экономикалық теорияларды да маңызды түрде қолданды. Бұл мақалада бәсекеге қарсы нарықтардың дәрежесін анықтайтын факторлар да түсіндірілді. Толыққанды бәсекелестік нарығында бәсекеге қарсы шаралардың қажеті жоқ, себебі әрбір кәсіпкер өз бәсекелестерінің бағасы, стратегиясы және маңызды іс-әрекеттері туралы толыққанды ақпаратқа ие. Дегенмен, монополиялық нарық жүйесінде бәсекеге қарсы шаралар ірі бизнес өкілдерінің манипуляциясын және олардың келісімдер жасау мүмкіндігін азайтудың тиімді тәсілі болып табылады. Аталған зерттеуде мемлекеттік монополиялардың нарықтағы мінез-құлқы басқа компаниялардан ешқандай айырмашылығы жоқ екендігі және нарықтық билік компаниялардың бәсекеге қарсы мінез-құлқының қозғаушы күші болып табылады деген қорытынды жасалды.

Ұлттық тұрақтандырудың тиімділігі

Бәсекеге қарсы шаралар тұрақты экономикалық даму мен ұлттық игілікті қамтамасыз етудің тиімді жолы болып табылады. Бәсекеге қарсы шараларды енгізу арқылы нарықтағы тиімсіздіктерді жойып, экономикалық тұрғыдан алғанда зиянды салдарларды болдырмауға болады. Кәсіпорындар әділ бәсекелестікке қатысқандықтан, үкіметтің қағидалары мен заңдарына сәйкес әрекет етеді. Бәсекеге қарсы шаралар қара нарық құбылысын күрт төмендетіп, жалпы сұранысқа инвестиция тартуға ықпал ететініне жеткілікті дәлелдер бар. Жалпы айтқанда, бәсекеге қарсы шараларды тиімді жүзеге асыру бүкіл экономиканың одан да гүлденуіне және бұқаралық ығысу эффектісінің азаюына әкеледі.