Кіріспе
Қасиеттер немесе фактілер жиынтығының арақатынасы
Философияда супервенция – қасиеттер жиынтығы немесе фактілер жиынтығы арасындағы қатынасты білдіреді. X, Y-ге супервенция жасайды, егер және тек қана Y-дегі бір қандай да бір айырмашылық X-тегі кез келген айырмашылықтың болуы үшін қажет болса. Супервенцияның мысалдары, онда кейбір мәлімдемелердің шындық мәні басқа мәлімдемелердің шындық мәні өзгермесе өзгермейді: қонақ бөлмесіндегі үстелдің болуы, бөлмедегі молекулалардың орналасуына супервенция жасайды. (A) мәлімдемесінің шындық мәні оның жоқтығының (¬A) шындық мәніне супервенция жасайды, және керісінше. Жеке молекулалардың қасиеттері жеке атомдардың қасиеттеріне супервенция жасайды. Адамның моральдық мінезі оның іс-әрекетіне супервенция жасайды. Супервенция философтарға қызығушылық тудырады, себебі ол басқа ұқсас қатынастардан, мысалы, логикалық қынаудан өзгеше. Кейбір философтар А-ның B-ге супервенция жасауы мүмкін, бірақ B-ден логикалық түрде туындамайды деп санайды. Мұндай жағдайларда А-ның B-ге неліктен супервенция жасауы керек, және сол сияқты А-дағы өзгерістер B-дағы өзгерістерді қажет етуі неге таңғаларлық көрінеді деген сұрақ туындайды. Супервенцияның екі маңызды қолданылуы осындай жағдайларға қатысты. Бірі – психикалық қасиеттердің (мысалы, ауырсыну сезімі) физикалық қасиеттерге (мысалы, «ауырсыну нейрондарының» белсенділігі) супервенция жасауы. Екіншісі – нормативтік фактілердің (істердің қалай болуы керек туралы фактілер) табиғи фактілерге (істердің қалай болғаны туралы фактілер) супервенция жасауы. Бұл қолданылулар төменде егжей-тегжейлі қарастырылады. Бірақ, иллюстрация ретінде мынаны қосуға болады. Кейде осы мәселелерде дау туындаған нәрсе – супервенция туралы талаптың өзі. Мысалы, сана-дене проблемасына қатысты дау – ақыл-ой құбылыстары физикалық құбылыстарға супервенция жасай ма деген сұрақ. Бұл дұрыс емес. Көп жағдайда, қандай да бір супервенция формасы орын алады деп келісіледі: ауырсыну тиісті нейрондар белсенділігіне жеткенде пайда болады. Дау неге осылай болатындығы туралы. Материалистер супервенцияны байқайтынымызды, себебі нейрологиялық құбылыстар ақыл-ой құбылыстарын логикалық түрде қынап алады, ал дуалистер мұны жоққа шығарады. Дуалисттің міндеті – супервенцияны логикалық қынаусыз түсіндіру. Нормативтік фактілердің табиғи фактілерге супервенция жасауына қатысты мәселе де ұқсас. «Қалай болу керек?» деген мәселені талқылау кезінде, адамдардың қалай әрекет етуі керек деген фактілер табиғи фактілерден логикалық түрде туындамайды, бірақ табиғи фактілер өзгермесе өзгермейді, және мұндай қатаң байланыстың логикалық қынаусыз болуы таңғаларлық көрінеді. «Логикалық қынаусыз супервенция» немесе «редукциясыз супервенция» мүмкіндігі философтар арасында даулы мәселе болып табылады.
Whether there is a table in the living room supervenes on the positions of molecules in the living room. The truth value of (A) supervenes on the truth value of its negation, (¬A), and vice versa. Properties of individual molecules supervene on the properties of individual atoms. One's moral character supervenes on one's action(s). Supervenience is of interest to philosophers because it differs from other nearby relations, for example entailment. Some philosophers believe it possible for some A to supervene on some B without being entailed by B. In such cases it may seem puzzling why A should supervene on B and equivalently why changes in A should require changes in B. Two important applications of supervenience involve cases like this. One of these is the supervenience of mental properties (like the sensation of pain) on physical properties (like the firing of 'pain neurons'). A second is the supervenience of normative facts (facts about how things ought to be) on natural facts (facts about how things are). These applications are elaborated below. But an illustrative note bears adding here. It is sometimes claimed that what is at issue in these problems is the supervenience claim itself. For example, it has been claimed that what is at issue with respect to the mind body problem is whether mental phenomena do in fact supervene on physical phenomena. This is incorrect. It is by and large agreed that some form of supervenience holds in these cases: Pain happens when the appropriate neurons fire. The disagreement is over why this is so. Materialists claim that we observe supervenience because the neural phenomena entail the mental phenomena, while dualists deny this. The dualist's challenge is to explain supervenience without entailment. The problem is similar with respect to the supervenience of normative facts on natural facts. Discussing the is ought problem it is agreed that facts about how persons ought to act are not entailed by natural facts but cannot vary unless natural facts vary, and this rigid binding without entailment might seem puzzling. The possibility of "supervenience without entailment" or "supervenience without reduction" is contested territory among philosophers.
Тарих
Супервенция, сөзбе-сөз "жаңа, қосымша немесе күтпеген нәрсе ретінде пайда болу" дегенді білдіреді, "супер" – "үстінен", "қосымша" мағынасындағы және латын тілінде "келу" дегенді білдіретін "венире" сөздерінен құралған. Бұл терминнің алғашқы пайда болуы 1844 жылға дейін Оксфорд ағылшын сөздігінде тіркелген. Философиядағы жүйелі қолданылуы 20 ғасырдың басында метаэтика және эмерджентизмде басталды деп есептеледі. Г.Э. Мур 1922 жылы былай жазған: "Егер белгілі бір нәрсе белгілі бір дәрежеде өзіндік құндылыққа ие болса, онда оған толыққанды ұқсас кез келген нәрсе, барлық жағдайларда дәл сол дәрежеде оған ие болуы керек" (261-бет). Кейіннен Теренс ("Терри") Хорган, Дэвид Льюис және әсіресе Джегвон Ким бұл ұғымды қатаңдап, оны сана философиясының көптеген мәселелеріне қолдана бастады. Бұл әртүрлі тұжырымдамалардың бір-бірімен қалай байланысты екендігі, тұжырымдаманың түрлі философиялық міндеттерге – әсіресе физикализмді қалыптастыруға – қаншалықты лайықты екендігі және ол редукционизмді болдырмай ма, әлде оған алып келе ме деген көптеген сұрақтарды тудырды.
Анықтамалар
Қазіргі әдебиетте супервенцияның екі негізгі (және эквивалентті емес) тұжырымы бар (екі анықтама үшін де A және B қасиеттер жиыны болсын). (1) A қасиеттері B қасиеттеріне тек және ғана егер B қасиеттері бойынша ажыратылмаған барлық нәрселер A қасиеттері бойынша да ажыратылмаса, онда супервенция болады. Формальды түрде: (2) A қасиеттері B қасиеттеріне тек және ғана егер A қасиетіне ие кез келген нәрседе B қасиеті болса, онда сол B қасиетіне ие кез келген нәрседе де A қасиеті болады. Формальды түрде: Мысалы, егер A-ны психикалық қасиеттер жиыны, ал B-ны физикалық қасиеттер жиыны деп алсақ және ойластыру саласын адамдардан құрасақ, онда (1) физикалық жағынан ажыратылмаған екі адам психикалық жағынан да ажыратылмас дейді, ал (2) психикалық қасиетке ие кез келген адамда қандай да бір физикалық қасиет болады, сондықтан сол физикалық қасиетке ие кез келген адамда да сол психикалық қасиет болады. Нақтылауға тиіс бірнеше мәселе бар: біріншіден, жоғарыдағы анықтамалар қасиеттер бойынша квантификацияны және демек жоғары ретті логиканы қамтиды. Екіншіден, (1)-дегі өрнектер барлық қасиеттерді ортақтасу немесе қасиеттер жиынына қатысты ажыратылмау ұғымын көрсетеді. Осылайша, (1) негізгі қасиеттер жиынына қатысты ажыратылмаған барлық объектілер супервенциялық қасиеттер жиынына қатысты да ажыратылмас, яки кейде B-эгіздері A-эгіздері деп айтылатындай, көбірек интуитивті түсіндірілуі мүмкін. Соңында, супервенция тұжырымдары әдетте қандай да бір модальдық күшті қамтиды, бірақ бұл модальдық күштің нақтылануы супервенцияның нақты түріне байланысты (төменде қараңыз). (1) және (2) кейде «схемалар» деп аталады, себебі олар A және B қасиеттері жиындары, осы қасиеттерге қолданылатын объектілер домені және модальдық күш анықталғанға дейін нақты супервенция қатынастарын білдірмейді. Супервенцияның модальдық формалары үшін қатынастың модальдық күші әдетте параметр ретінде қарастырылады (яғни, шақырылған мүмкін әлемдер физикалық тұрғыдан мүмкін, логикалық тұрғыдан мүмкін, және т.б. болуы мүмкін). Сондай-ақ, ерте әдебиетте қасиеттер әрқашан басты рөлде болмағанын және кейбір авторлар қарым-қатынасты предикаттар, фактілер немесе объектілер тұрғысынан бейнелеуді ұнататынын ескеру керек.
(2) A properties supervene on B properties if and only if anything that has an A property has some B property such that anything that has that B property also has that A property. Formally:
For example, if one lets A be a set of mental properties, lets B be a set of physical properties, and chooses a domain of discourse consisting of persons, then (1) says that any two persons who are physically indiscernible are mentally indiscernible, and (2) says that any person who has a mental property has some physical property such that any person with that physical property has that mental property. Some points of clarification: first, the definitions above involve quantification over properties and hence higher order logic. Second, in (1), expressions of the form capture the concept of sharing all properties, or being indiscernible with respect to a set of properties. Thus, (1) can be understood more intuitively as the claim that all objects that are indiscernible with respect to a base set of properties are indiscernible with respect to a supervenient set of properties, or, as it is also sometimes said, that B twins are A twins. Finally, supervenience claims typically involve some modal force, however, the way that modal force is specified depends on which more specific variety of supervenience one decides upon (see below). (1) and (2) are sometimes called "schemata" because they do not correspond to actual supervenience relations until the sets of properties A and B, the domain of entities to which those properties apply, and a modal force have been specified. For modal forms of supervenience, the modal strength of the relation is usually taken to be a parameter (that is, the possible worlds appealed to may be physically possible, logically possible, etc.). Also, note that in the early literature properties were not always central, and there remain some who prefer to frame the relation in terms of predicates, facts, or entities instead, for example.
Құндық қасиеттер
Физикалық объектінің агент үшін құндылығы кейде объектінің физикалық қасиеттеріне тәуелді деп есептеледі. Эстетикада Ла Гранде-Жаттың әдемілігі картинаның физикалық құрамына (суретті құрайтын нақты молекулалар), картинаның көркемдік құрамына (осы жағдайда нүктелер), суреттегі бейнелер мен формаларға немесе суреттелген кенепке толығымен байланысты болуы мүмкін. Этикада қайырымдылықтың жақсылығы агенттің физикалық қасиеттеріне, агенттің психикалық күйіне (оның ниетіне) немесе сыртқы жағдайдың өзіне байланысты болуы мүмкін. Сол сияқты, жер сілкінісі салдарынан туған жалпы құлшыну оны құраған кеңістік-уақыттық объектілерге, оның салдарынан болған өлім-жұлымға немесе табиғи апаттың өзіне байланысты болуы мүмкін. Моральдық қасиеттердің моральдық емес қасиеттерден туындауы моральдық тәуелділік деп аталады.
Психикалық қасиеттері
Ақыл-ой философиясында көптеген философтар ақыл-ой физикалықтан туындайды деген жалпы тұжырым жасайды. Бұл позицияның ең соңғы нұсқасы Дональд Дэвидсонның еңбектерінен алынған, бірақ одан бұрын басқалар да оны алға тартқан. Бұл тұжырымды бірнеше мағынада түсінуге болады, мүмкін ең қарапайымы – адамның ақыл-ой қасиеттері оның физикалық қасиеттеріне тәуелді. Егер екі адамның барлық физикалық қасиеттері бірдей болса, олардың ақыл-ой қасиеттері де бірдей болуы керек. Джон Хогеланд ерекше атап өткендей, баламалы тұжырым – әлсіз жергілікті супервенция тұжырымы; немесе одан да әлсіз, жай ғана жаһандық супервенция. Психикалық қасиеттер физикалық қасиеттерге жаһандық тұрғыдан тәуелді деген тұжырым, аса шамалы міндеттемелерді ғана қажет етеді: екі мүмкін әлемнің психикалық қасиеттері арасындағы кез келген айырмашылық, осы екі әлемдегі физикалық қасиеттерде де кем дегенде бір айырмашылықты білдіреді. Маңыздысы, бұл тұжырым жеке адамның психикалық қасиеттері оның тек физикалық күйіне ғана тәуелді болуын талап етпейді. Бұл әлсіз жаһандық тезис тікелей сілтеме теориялары және сөздердің мазмұнына, сондай-ақ (біздің назар аударатын мәселелерге қатысты) ойларға қатысты семантикалық экстернализм тұрғысынан ерекше маңызды. Екеуінің де жергілікті физикалық қасиеттері бірдей болсын. Біреуінің көз алдында ит, екіншісінің торлы қабығына (ретинасына) жасанды түрде ит суреті проекциялансын. Біріншісі ит көріп тұрған ақыл-ой күйінде (және оны көріп тұрғанын біледі), ал екіншісі ит көріп тұрған күйде емес (бірақ оны көріп тұрғанына қате сеніп отыр) деуіміз мүмкін. Философтар арасында психикалық супервенция және біздің уақытты сезіну тәжірибеміз туралы да пікір-таластар болып жатыр. Егер барлық психикалық қасиеттер уақытсыз сәттердегі кейбір физикалық қасиеттерге ғана тәуелді болса, онда біздің уақытты сезінуімізді түсіндіру қиын болуы мүмкін. Психикалық және физикалық оқиғалар физикалық өткен мен физикалық болашақ арасында жатқан уақытсыз сәттер тізбегі ретінде бар деген философиялық сенім – презентизм деп аталады.
If two persons are indistinguishable in all of their physical properties, they must also be indistinguishable in all of their mental properties. An alternative claim, advanced especially by John Haugeland, is a kind of weak local supervenience claim; or, weaker still, mere global supervenience. The claim that mental properties supervene globally on physical properties requires only a quite modest commitment: any difference between two possible worlds with respect to their instantiated mental properties entails at least some difference in the physical properties instantiated in those two worlds. Importantly, it does not require that the mental properties of an individual person supervene only on that person's physical state. This weak global thesis is particularly important in the light of direct reference theories, and semantic externalism with regard to the content both of words and (more relevant to our concerns here) of thoughts. Imagine two persons who are indistinguishable in their local physical properties. One has a dog in front of his eyes and the other has a dog image artificially projected onto his retinae. It might be reasonable to say that the former is in the mental state of seeing a dog (and of knowing that he does so), whereas the latter is not in such a state of seeing a dog (but falsely believes that he sees one). There is also discussion among philosophers about mental supervenience and our experience of duration. If all mental properties supervene only upon some physical properties at durationless moments, then it may be difficult to explain our experience of duration. The philosophical belief that mental and physical events exist as a series of durationless moments that lie between the physical past and the physical future is known as presentism.
Есептеу қасиеттері
Компьютерлік желілерде супервенцияның бірнеше мысалы кездеседі. Мысалы, телефон желісі арқылы интернетке қосылу кезінде аудио сигнал пайдаланушының компьютері мен интернет-провайдердің компьютері арасында IP-пакеттерді тасымалдайды. Бұл жағдайда, пакеттегі байттардың құрылымы телефон сигналының физикалық қасиеттеріне супервенция жасайды. Көбінесе, компьютерлік желілердің OSI моделінің әрбір қабаты төменгі қабаттардың үстінен супервенция жасайды. Кез келген хабарды бейнелеу ортасы арқылы жеткізген кезде супервенцияны табуға болады. Мысалы, басылған бетте "а" әрпін көргенде, латынның кіші әрпі "а" мағынасы басылған глифтің геометриялық контурына супервенция жасайды, ал ол өз кезегінде қағазға түсірілген сияға супервенция жасайды.
Биологиялық қасиеттері
Биологиялық жүйелерде фенотип генотипке тәуелді деп айтуға болады. Өйткені кез келген генотип бірегей фенотиптердің шектеулі жиынтығын кодтайды, бірақ кез келген нақты фенотипті шектеулі генотиптер жиынтығы тудыра алмайды. Бұл тұжырымды қолдау үшін конвергентті эволюцияның көптеген мысалдарын келтіруге болады. Табиғатта конвергентті эволюция фенотиптерді негізге алатын түбірінен бөлек генотиптері бар түрлердің алуан жиынтығынан өте ұқсас фенотиптерді жасайды. Мысалы, аралдардағы эволюция – бұл конвергентті эволюцияның керемет болжамды мысалы, онда бірдей себептерге байланысты бірдей фенотиптер үнемі дамиды. Жыртқыштардан құтылған организмдер көлемі ұлғаяды, ал тамақпен шектелген организмдер кішірейеді. Дегенмен, дене мөлшерінің өзгеруіне әкелетін генетикалық өзгерістердің саны шексіз. Конвергентті эволюцияның тағы бір мысалы – жарық жоқ шұңғырларда тіршілік ететін үңгір балықтарында көру қабілетінен айырылу, бұл кең таралған құбылыс. Көздерге күтім керек, ал жарық жоқ үңгірлерде балықтарға көздердің қажеті шамалы. Алайда, көру қабілетін жоғалтқан үңгір балықтарын тудыратын конвергентті эволюцияның тұрақтылығына қарамастан, көру қабілетін жоғалту фенотипін тудыратын генетика әрқашан дерлік өзгеше болады. Өйткені фенотип генотипке тәуелді.
Физикализмнің супервенцияға негізделген тұжырымдамаларына қарсы дәлелдер
Супервенция физикализмнің болжамдарын түсіндіруге өте ыңғайлы көрінсе де (яғни, психикалық физикалыққа тәуелді), оның төрт негізгі мәселесі бар. Олар: эпифеноменалды эктоплазма, жалғыз аммиак молекуласының мәселесі, модальдық статусының мәселесі және қажетті тіршілік иелерінің мәселесі.
Эпифеномендік эктоплазма
1983 жылы Хорган мен Льюис эпифеноменалды эктоплазма тұжырымын ұсынды; олар W деп аталатын мүмкін болатын әлемді (болуы мүмкін әлемді) қарастырды, ол барлық психикалық және физикалық қасиеттері бойынша біздің әлемімізге толық сәйкес келеді (яғни, екеуі де бірдей), бірақ W әлемінде эпифеноменалды эктоплазма деп аталатын, сол әлеммен себептік байланысқа түспейтін сезім бар. Мұндай әлемнің болу мүмкіндігі физикализммен сәйкес келуі керек, себебі бұл нақты әлемнің қасиеті; алайда, супервенцияға негізделген физикализм анықтамасы мұндай әлемнің болуы мүмкін емес екенін көрсетеді, өйткені ол психикалық қасиеттері жағынан нақты әлемнен өзгеше, бірақ физикалық тұрғыдан толықтай сәйкес келеді. Осы қарсылыққа Фрэнк Джексон тиянақты жауап берді; ол физикализмнің супервенцияға негізделген анықтамасын былай өзгертті: "Физикализм W мүмкін әлемінде дұрыс, егер және тек қана W-нің ең минималды физикалық көшірмесі (яғни, физикалық жағынан толық сәйкес) W-нің толық көшірмесі болса". Бұл мәселенің туындауына жол бермейді, себебі "эктоплазма" әлемі ең минималды физикалық көшірме емес, сондықтан оның нақты әлеммен толық сәйкес болуы міндетті емес.
Жалғыз аммиак молекуласының проблемасы
Жалғыз аммиак молекуласының мәселесі Джексонның эпифеномендік эктоплазмаға берген шешіміне қарсы тұрады. Оны 1993 жылы Джегвон Ким ұсынды, ол Джексонның супервенция идеясына сәйкес, W мүмкін әлемі нақты әлеммен толықтай бірдей, тек Сатурн сақиналарының бірінде бір ғана қосымша аммиак молекуласы бар еді. Бұл үлкен мәселе болмаса да, Джексонның шешімі тек минималды физикалық көшірмелерге қатысты болғандықтан, W әлемінің саналық қасиеттері нақты әлемдегіден күрт өзгеше болуы мүмкін. Егер мұндай айырмашылық Жерде саналық өзгерістерге әкелсе, ол физикализм туралы біздің түсінігімізбен үйлеспейді.
Модальдық мәртебе
Егер физикализмнің супервенциялық тезисі метафизикалық емес, номологиялық шектеу ретінде тұжырымдалса; бұл физик ашық қалдыратын метафизикалық мүмкіндіктерді жоққа шығаратын тезиске байланысты туындайтын кез келген қарсылықты болдырмайды. Алайда, бұл тезис философиялық зомбилердің метафизикалық мүмкіндігін жоққа шығармайды, бірақ олардың болмауы физикализмнің нақты салдары болып табылады.
Қажетті жандар мәселесі
Джексон 1998 жылы қажетті жандар мәселесін қойды, онда ол физикалық емес қажетті жанның бар екендігі (барлық мүмкін әлемдерде) физикализмнің дұрыс еместігін көрсетеді. Дегенмен, физикализм қажетті жандардың болуына жол береді, себебі кез келген ең кішкентай физикалық көшірмесі нақты әлемдегідей қажетті жанға ие болар еді. Бірақ бұл, физикализмнің мұндай жандардың болуына рұқсат етуімен және оған тосқауыл қоюымен байланысты парадокс тудырады.