Кіріспе

Ізгі хабар кітабы

Елік кітабы (Leabhar Dhèir) (Кембридж университетінің кітапханасы, MS. Ii.6.32) – 10 ғасырлық латын тіліндегі Ізгі хабар кітабы, 12 ғасырдың басында латын, көне ирланд және шотланд гаэль тілдерінде қосымшалармен толықтырылған. Онда Шотландиядағы ең ерте сақталған гаэль жазуы кездеседі. Кітаптың шығу тегі нақты белгісіз, бірақ қолжазбаға қосымша жазбалар енгізілген кезде оның Абердиншир, Шотландияда болғаны болжамды. Бұл Шотландияда жасалған ең көне қолжазба болуы мүмкін (Келлс кітабын қараңыз), және ол, мүмкін, қазіргі кездегі Тауаймақтың (Lowland) жерінде пайда болған. Бұл қолжазба шіркеу қызметтері үшін емес, жеке пайдалануға арналған ирландтық кішігірім Ізгі хабар кітаптарының санатына жатады. Book of Deer-ге ең жақын сипаттағы қолжазбалардың барлығы ирландтық болғанымен, көптеген ғалымдар кітаптың шотландтық шығу тегіне ие екенін, ал кітапты ирланд жазушысының жазғанын айтады. Кітап 86 парақтан тұрады; парақтардың мөлшері 157 мм х 108 мм, мәтіндік бөлігі 108 мм х 71 мм. Ол қоңыр сиямен парқмен жазылған және заманауи мұқабамен жабдықталған. "Елік кітабы" 1715 жылдан бері Кембридж университетінің кітапханасында сақтаулы, ол кезде Ели епископы Джон Мурдың кітапханасы король Джордж I арқылы Кембридж университетіне тапсырылды.

Мазмұны

Латын мәтінінде Жохан Ізгі хабарының толық мәтіні, Матай, Марқ және Лұқа Ізгі хабарларынан үзінділер, науқастарды аралау рәсімінен бір бөлік және Елшілердің Иман Жарғысы бар. Ол көне ирланд тіліндегі колофонмен аяқталады. Ізгі хабар мәтіндері "Вулгатаға" негізделген, бірақ ирланд Ізгі хабарларына тән ерекшеліктер де кездеседі. Мәтін бір адамның қолымен жазылған сияқты. Қолжазбаның мәтіні мен жазу стилі оны ирландтық кішігірім Ізгі хабар дәстүріне жатқызады, бірақ ғалымдар оның Шотландияда жасалғанын айтады. Басты мәтіндерді қоршаған бос орындарда жеті шотланд гаэл тіліндегі жазба бар. Бұл шеңбердегі жазбаларға Дир монастырының құрылуы туралы, әулие Колумба мен әулие Дростанның есімдерімен байланысты мәліметтер, монастырға берілген бес жер учаскесінің тізімі және монастырға белгілі бір төлемдерден босатылғаны туралы жазбалар кіреді. Сондай-ақ, Шотландияның Давид I патшасы монастырды "барлық халықтық қызметтен және заңсыз талаптардан" қорғайтын латын тіліндегі құжаттың көшірмесі де бар. Гаэл тіліндегі мәтіндер бес түрлі қолмен жазылған. Бұл Шотландияда гаэл тілінің қолданылуының ең ерте мысалы және Шотландияда гаэл тілінің дамуына жарық түсіреді. "Дир кітабында" бірқатар қателіктер бар. Лұқа Ізгі хабарындағы Исаның әулетін сипаттағанда, Сетті Адамның атасы және әкесі деп көрсетеді.

Жарықтандыру

Қолжазба безендірілген. Оның толық және мұқият жоспарланған безендіру жоспары бар. Евангелисттердің төрт толық беттік суреті бар. Әр сурет мәтін бетіне қарайды, оның шеті өрілген ою-өрнекпен шеңберленген. Осы мәтіндік беттердің әрқайсысында үлкен әшекейленген бас әріп бар. Кітап төрт евангелистті бейнелейтін толық беттік миниатюрамен басталады және екі қатар бетпен, олардың әрқайсысында да евангелисттердің толық беттік миниатюрасы бар. Жоханның соңғы мәтіні екі адамның жарты беттік миниатюрасымен аяқталады. Мәтін бойында кішкентай әшекейленген бас әріптер кездеседі. Сондай-ақ, кітаптың соңғы жартысында он бет бар, оларда адамдардың, жануарлардың немесе қарапайым сызулардың жиекке салынған суреттері бейнеленген.

Шығу тегі

Қолжазба атын Гель тіліндегі мәтіндерде және король Дәуіт I-нің латынша жарғысында еске алынған Дир монастырынан алған. Ескі Дирдегі негіз өмір сүргендігінің басқа да белгілерін қалдырмады, алайда 1219 жылы жақын маңдағы Цистерциандық монастырь – Дир аббаттығы құрылды, ол Гель мәтіндерінде аталған жерлердің бір бөлігіне иелік етті. Қолжазба 1715 жылы Кембридж университеті кітапханасына Ели епископы Джон Мурдың кітапханасын король Георг I сатып алып, университетке сыйлаған кезде келді. Бұл кітаптың Лондонның Сент-Пол мектебінің директоры Томас Гейлде (1702 жылы қайтыс болған) болғаны мүмкін. Қолжазбаның епископ Мурдың кітапханасына қалай түскені белгісіз, бірақ кейбір адамдар оның XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басындағы Шотландия тәуелсіздік соғысы кезінде тоналып, содан кейін кітапханаға келгенін жоққа шығармайды.

Негізгі дереккөздер

Макбейн, Александр (ред. және ауд.). "Айың кітабы". Инвернесс гель қоғамының мәмілелері 11 (1885): 137–166. Интернет мұрағатынан қолжетімді.
Стюарт, Джон (ред.). "Айың кітабы". Эдинбург: Сполдинг клубы, 1869. Уиттли Стоукс аудармалары қоса берілген. Интернет мұрағатынан қолжетімді.
Джексон, К. Х. (ред. және ауд.). "Айың кітабындағы" гаэль жазбалары. Осборн Бергиннің 1970 жылғы естелік лекциясы. Кембридж, 1972. Басылым және аударма (б. 30–6) CELT-тен қолжетімді.