Кіріспе

Тюрсо (/θ/ɜːr/z/oʊ/; , Inbhir Theòrsa) — Шотландияның Таулы аймағының солтүстік жағалауындағы қала және бұрынғы бург. Тарихи Кейтнесс графтығында орналасқан, ол Ұлыбритания аралының ең солтүстік қаласы болып табылады. Географиялық координаталар бойынша Тюрсо Норвегияның оңтүстік шегінен солтүстікке қарай орналасқан және Лондоннан 805 километрден астам қашықтықта жатыр. Қала солтүстік-оңтүстік бағыттағы A9 және батыс-шығыс бағыттағы A836 тас жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан, батысқа қарай Форсс көпіріне және шығысқа қарай Касл-Таунға қатынайтын жолдармен байланысқан. 55 километрлік Тюрсо өзені қаладан өтіп, Тюрсо шығанағы мен Пенланд Ферт бұғазына құяды. Өзеннің сағасы шағын порты ретінде пайдаланылады. 2011 жылғы халық санауы бойынша Тюрсоның халқы 7 933 адамды құрады. 2021 жылы қала мен айналасындағы ауылдық жерлерді қамтитын Тюрсо азаматтық округінің халқы 12 057 адамға бағаланды. Тюрсо бұрын маңызды викинг порты болған, ал кейін 19 ғасырға дейін Солтүстік Еуропаның түрлі порттарымен сауда жасаған. Өркендеген балық аулау орталығы болған Тюрсо зығыр матасы мен тері өңдеу өнеркәсібімен де әйгілі болды. 20 ғасырдың соңында көп бөлігі жабылып, тоқтатылған Дунрей ядролық зерттеу орталығы жергілікті халықтың көп бөлігіне жұмыс орындарын ұсынып тұр. «А» санатындағы ескі Санкт-Петер шіркеуі (Сент-Петер шіркеуі) Шотландиядағы ең көне шіркеулердің бірі болып саналады және кем дегенде 1125 жылға дейін салынған. Қазіргі шіркеу, Сент-Эндрю және Сент-Петер шіркеуі 1832 жылы Уильям Берн жобасы бойынша готика стилінде салынған. Қалада Солтүстік Хайленд колледжінің және 1958 жылы құрылған, Ұлыбритания материгіндегі ең солтүстік орта мектеп – Тюрсо орта мектебінің бас кампусы орналасқан. 1872 жылы салынған Тюрсо қамалы қазір қираған күйде. Тюрсо 1998 жылы құрылған және Солтүстік Каледония лигасында ойнайтын Тюрсо ФК футбол командасының, сондай-ақ Кэйтнес Крушерс және Кэйтнес РФК регби командаларының туған жері. 1874 жылы ашылған Тюрсо теміржол станциясы Ұлыбританиядағы ең солтүстік станция болып табылады. Жақын орналасқан Скрабстер порты Оркни аралдарына пароммен қатынайды; NorthLink паромдары Скрабстер мен Стромнесс арасында жүзеді.

Этимология

Бастапқыда Тёрсо кельт тілінде tarvodubron деп аталып, "бұқа суы" немесе "бұқа өзені" деген мағынаны білдірген. Сол сияқты, Дуннет Хед tarvedunum деп аталған, яғни "бұқа бекінісі", ал қала атауының түбірі де сонда болуы мүмкін. Викингтердің ықпалымен аты Тьорсаға аударылып, кейін Тор құдайына байланысты Торса болып өзгертілген, бұл "Тор өзеніндегі жер" дегенді білдіреді. Жергілікті шотландтық атауы Тюрса, қазіргі шотландтық гэль тіліндегі Инбхир Теораса сияқты, викингтерден алынған. Инбхир сөзі "өзен сағасы" дегенді білдіреді және көптеген ағылшынша атауларда Инвер түрінде кездеседі.

Тарих

Тюрсоның тарихы кем дегенде 1266 жылы аяқталған Кайтнестегі норвегиялық Оркнейлік үстемдігі дәуіріне дейін жетеді. Жақын орналасқан Шебстер төбесінде табылған неолиттік мүйізді обалар, жерлеу және рәсімдер үшін пайдаланылған, шамамен 5000 жыл бұрын салынған. Қала маңызды викинг порты болған және 19 ғасырға дейін Солтүстік Еуропаның порттарымен сауда жасаған. 1330 жылы Шотландияның королі Дэвид II-нің жарлығымен Шотландияның стандартты салмақ бірлігі Тюрсодағы бірлікпен теңестірілді, бұл қаланың экономикалық маңыздылығын көрсетеді. Ескі Әулие Петр шіркеуі шамамен 1220 жылға дейін, 1245 жылы қайтыс болған Кайтнес епископы Гилберт Мюррей заманына дейін салынған деп есептеледі. 1649 жылы Дональд Макалистер Муллах бастаған Ирландиялық гейлдер Тюрсоға шабуыл жасады, бірақ сэр Джеймс Синклер бастаған жергілікті тұрғындар оларды кері қуды. Аңыз бойынша, Синклердің қызметшісі Муллахты «өз қожайынының пальтосынан түйме кесіп, оны мылтықтан атып өлтірген». 1845 жылғы Кедейлер заңы қабылданғаннан кейін, біріктірілген кедейлер үйі салынды; құрылысы 1854 жылы басталып, 1856 жылы аяқталды. 149 тұтқынға сыйымдылығы бар ғимарат Тюрсо жолының батысында орналасқан және Тюрсо, Боуэр, Канисбай, Даннет, Халкирк, Олриг, Рей және Уаттен аудандарына көмек көрсетті. Шотландиядағы көптеген кедейлер үйлері толыққанды пайдаланылмады, сондықтан 1924 жылы ғимарат бірнеше жылдан бері бос тұрғандықтан сатылды; кейін тұрғын үй ретінде пайдаланылды, бірақ 2001 жылы тағы да тасталды. Қаладан батысқа қарай 9 миль (14 км) қашықтықта орналасқан. Электр стансасымен байланысты жұмысшылардың келуі Тюрсо халқының үш есеге өсуіне себеп болды; 1951 жылғы санақ бойынша 3000 адам болса, 1971 жылға қарай 9000-ға жетті. Бұл Тюрсо мен жақын орналасқан Касл-Таунда 1700-ге жуық жаңа үйдің салынуына әкелді, бұл жергілікті билік тұрғын үйлерімен және Ұлыбритания Атом Энергиясы Агенттігі салған жеке үйлер мен пәтерлердің үйлесімі болды. Тюрсо – Синклер әулетінің Ұлыбритания жұрттығындағы виконттық атағы. 2010 жылы Тюрсо Ұлттық Мод фестиваліне төңкерілді, бұл гейл тілі мен мәдениетінің фестивалінің солтүстікке дейін алғаш рет өткізілуі болды.

Басқару

Тюрсо 1633 жылы Карл I құрған барондық қала ретінде тарихқа ие. 1870 жылдан бастап қалалық кеңес Тюрсо қалалық үйінде орналасқан. 1975 жылы «Жергілікті басқару (Шотландия)» туралы 1973 жылғы заңға сәйкес, қалалық кеңес бургы екі деңгейлі Хайленд аймағының Кейтнесс ауданына біріктірілді. 1996 жылы «Жергілікті билік және басқа да мәселелер (Шотландия)» туралы 1994 жылғы заң бойынша аудан таратылып, аймақ біртұтас кеңес аймағына айналды. 1996 жылдан 2007 жылға дейін Тюрсо қаласы екі немесе үш округке бөлінді, әрқайсысы бірінші келіп дауыс беру жүйесі бойынша бір кеңесшіні сайлады. 2007 жылы үш кеңесшіні сайлау үшін бір Thurso округі құрылды, сайлау бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру жүйесімен жүргізілді. 2017 жылы Тюрсо округі Ландвард Кейтнесс аймағының батыс бөлігімен бірге жаңа көпмандатты округке қосылды. Жаңа округ Тюрсо және Солтүстік-Батыс Кейтнесс деп аталды және алғаш рет 2017 жылғы Хайленд кеңесі сайлауында сайланды. Қазіргі кеңесшілер: Мэттью Рейс (Тәуелсіз), Провост Струан Макки (Шотландия консерваторы), Рон Ганн (Шотландия либералдық демократтары) және Карл Рози (Шотландия Ұлттық партиясы). Жаңа округке төрт мүше сайланып, ол Хайленд кеңесінің Кейтнесс округтік басқару аймағындағы екіден бірі және кеңестің Кейтнесс, Сазерленд және Истер Росс корпоративтік басқару аймағындағы жетіден бірі болып табылады. Тюрсо қауымдастық кеңесі 1975 жылы бург таратылған кезде құрылды. Қауымдастық кеңесі жергілікті биліктің бір деңгейі емес, бірақ ол заңмен танылған өкілдік деңгейі ретінде қарастырылады. Қауымдастық кеңесі округ кеңесшілерінің аймағынан сәл кішірек аумақты білдіреді. Округ аумағына басқа қауымдастық кеңестерінің аумақтарының бөліктері де кіреді.

География

Тюрсо – Ұлыбритания материгінің ең солтүстік қаласы, Оркней аралдарына қарайтын солтүстік жағалауда орналасқан. Ол A9 тас жолының солтүстік нүктесінде, Кэйтнесті Шотландияның оңтүстігімен байланыстыратын басты жол бойында жатыр. Джон о’Гроатстан батысқа қарай 19,5 миль (31 км), ал ең жақын қала Уиктен солтүстік-батысқа қарай 20,4 миль (33 км) қашықтықта орналасқан. Тюрсо теміржол станциясы – Ұлыбритания теміржол желісіндегі ең солтүстік орналасқан станса, ол қаланы тікелей Уикпен, Кэйтнесс округінің орталығымен және Инвернесспен байланыстырады. Тюрсо шығысында Олриг және Бауэр, оңтүстігінде Халкирк, батысында Рей аудандарымен шектеседі. Ол Holborn Head және Crosskirk шығанағынан батыста Dunnet Head және Dunnet Bay дейін созылады. Бұл қала Алясканың астанасы Джунодан сәл солтүстікте, ал Швецияның астанасы Стокгольмнен сәл оңтүстікте жатыр. 34 миль (55 км) ұзындығындағы Тёрсо өзені, шабға балық аулаумен мәшһүр, қаладан өтіп, Тёрсо шығанағы мен Пентленд Фертке құяды. Өзеннің сағасы шағын порты қызметін атқарады. Тюрсода жақсы порт және жағажай бар, сонымен қатар Пентленд Ферт арқылы Оркней аралдарындағы Хой аралы мен Хойдың биік тіктегі тасына (негізгі аралдан көтерілген тас) көрініс ашылады.

Климат

Тюрсоның мұхиттық климаты салқын (Köppen Cfb), Шотландия таулы аймақтарына ұқсас ауа райына ие. Ең жоғары температура 1995 жылдың шілдесінде, ал ең төменгі температура 2010 жылдың желтоқсанында тіркелді. Тюрсо ағаштар өсуіне жететіндей ыңғайлы болғанымен, жел соққан аймақ көбінесе Оркни мен Шетланд аралдарына ұқсас шөптекті далалардан тұрады. Жазда да теңіз суы салқын болады және жағалаудағы су температурасы жыл бойы көп өзгермейді.

Экономика

Тарихи тұрғыдан алғанда, Турсо зығыр матасын өндірумен және дамыған тері өңдеу бизнесімен танымал болды. Балық аулау әрқашан жергілікті экономиканың дамуында маңызды рөл атқарды, ал Турсо кеме иелері қауымдастығы кемелердің көп бөлігінің жұмысын қадағалап отырды. Скрабстер порты Турсо өзенінің сағасынан батысқа қарай орналасқан және Шотландиядағы ақ балық индустриясында маңызды рөл атқарады. Скрабстер Холборн-Хедтің қорғанында терең суға ие. Портта MV Hamnavoe кемесіне арналған тұрақ бар, ол Northlink компаниясы басқаратын, Шотландияның құрлық бөлігін Оркней аралдарындағы Стромнесспен байланыстыратын рол-он/рол-офф паромы. Сонымен қатар, ірі балық базары және жергілікті құтқару кемесі де сол жерде орналасқан. 2007 жылдың маусым айынан бастап, Фарер аралдары, Исландия және Норвегиямен Скрабстерді байланыстыратын Smyril Line компаниясының жазғы апталық паром қызметі қайта жаңартылды, бірақ қазір тоқтатылды. Турсода шағын мұражай, Солтүстік жағалауының аймақтық орталығы, бірнеше қонақүйлер мен барлар, танымал брендтерді сататын серфинг дүкені/кафе және кішкентай скейтпарк бар. Қаланың батыс жағында ірі British Telecom байланыс орталығы және Қорғаныс министрлігі үшін литий-ионды аккумуляторлар шығаратын зауыт орналасқан. Бұл нысандар, сондай-ақ Дунрей ядролық электр стансасы Кейтнесте жұмыспен қамтамасыз етудің жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. 2010 жылдың 12 қаңтарында Турсоның жанындағы Baillie жел электр стансасына рұқсат берілді, ол 21 турбинадан тұрады және 52,5 МВт қуат өндіреді, бұл 25 000 үйді қуатпен қамтамасыз етуге жеткілікті.

Көрнекті орындар

А санаты бойынша тізілген қираған Ескі Санкт-Петер шіркеуі (Сент-Петер шіркеуі) – Шотландиядағы ең көне шіркеулердің бірі, ол кем дегенде 1125 жылға дейін салынған. Бір кезде бұл шіркеу округтың басты шіркеуі болып, Кайтнесс епископтары басқарып келген. Шіркеу қылмыстық қызметке қарсы тыңдаулар өткізіп, ұсталғандарға қандай жаза қолдану керектігін шешкен. 1701 жылы голланд теңізшісімен қарым-қатынаста болған әйелдің басы қырқылып, жергілікті дарға асушы адам оны қала көшелерімен алып жүріп, жұрт алдында ұятқа қалдырған. 1914 жылы Norman & Beard органын қосты, ал 1922 жылы Оскар Патерсон «Егінші» сияқты бірнеше витраждык әйнектерді сыйлаған. 2013 жылы зираттағы қабір тастардың бірі қиратылған. Тёрсо қаласындағы Свонсон галереясы жыл бойы көрмелер ұйымдастырады және Иан Пирсонның шыны өнерін көрсетеді. Солтүстік жағалаудағы келушілер орталығы да көрмелер өткізеді. Атақты қонақүйлердің қатарында 103 бөлмелі Royal Hotel, Pentland Hotel, Waterside House, Murray House және B санаты бойынша тізілген Forss House Hotel бар. Бұл қонақүй Тёрсодан батысқа қарай 4 шақырым жердегі грузин стиліндегі ауылдық сарайда орналасқан. Сэр Джонс алаңында әсем бақ пен мүсін орналасқан, оны қалаға Сэр Толлемах Синклер өз әкесі Сэр Джон Синклердің естелігіне сыйлаған. Сэр Джон Синклер – «Шотландияның бірінші статистикалық есебін жасауға» және «Кайтнестегі ауыл шаруашылығы реформаларын бастауға» жауапты көрнекті жергілікті тұлға. C санаты бойынша тізілген фонтан 1894 жылы Сэр Джордж Синклердің ұлы салған. Сонымен қатар, Трейл көшесі мен Мэнсон көшесінің қиылысындағы Медоу Велл құдық үйі де назар аударуға лайық, ол ғасырлар бойы Тёрсоны сумен қамтамасыз еткен. Қазіргі құдықтың конус тәрізді шатыры 1823 жылы аяқталған. Тёрсодағы соғыс ескерткіші 1922 жылы салынған және оны Перси Портсмут жобалаған.

Білім

Солтүстік Хайленд колледжінің негізгі кампусы, бұрынғы Тёрсо колледжі, Хайленд және Аралдар университетін құрайтын бірнеше серіктес колледждердің бірі. Ол ядролық нысандарды жою, шаштараздық, аңшылық және гольф менеджменті сияқты алуан түрлі пәндер бойынша бірнеше сертификат, диплом және бакалаврлық бағдарламаларды ұсынады. UHI-ге жақын орналасқан Тёрсо орта мектебі 1958 жылы құрылған және Ұлыбритания материгінің ең солтүстік орта мектебі болып табылады. Қалада Pennyland, Miller Academy және Mount Pleasant сияқты үш бастауыш мектеп те бар. Mount Pleasant бастауыш мектебінде шотландтық гэль тілінде оқыту жүргізіледі, бұл Кайтнесс аймағында тілді жаңғыртуға бағытталған күш-жігердің бір бөлігі. 1996 жылы қалада Cròileagan Inbhir Theòrsa гэль тіліндегі балабақша ашылды. Солтүстік жағалау келушілер орталығы – 2019 жылы Caithness Horizons жабылуынан кейін 2021 жылы ашылған шағын мұражай. Мұражайда 1958 жылы Шотландияның алғашқы ядролық реакторы болған Доунрей материалдарын сынау реакторының (DMTR) басқару бөлмесінен панельдер сақталып тұр.

Спорт

Құдіретті толқындарымен Тюрсо серфинг пен каяк спорты үшін танымал орын, және бұл аймақта халықаралық серфинг чемпионаттары тұрақты түрде өткізіліп келеді. Ол бүкіл әлемнен серфингшілерді қызықтырады, ал Еуропа серфинг чемпионаты мен Шотландия серфинг-каяк чемпионаты Кейтнесте өткен, Тюрсо-Ист белсенділіктің басты орталығы болды. Солтүстік жағалау бөліміндегі «Жағалау күзетшілері» қауымдастығы жыл сайын сал жарысын ұйымдастырады. 1998 жылы құрылған «Тюрсо ФК» («Викингтер» деген лақап атымен) футбол командасы Солтүстік Каледония лигасында ойнайды. «Caithness Crushers» – Шотландия регби лигасы конференциясының 1-дивизионында ойнайтын регби лигасы клубы, ал «Caithness RFC» – Каледония бірінші лигасына қатысатын регби одағы клубы. Жергілікті жеңіл атлетика клубы – «Caithness Amateur Athletics Club» (C. A. A. C.); Мойра Макбит 1986 жылғы Достастық ойындарының қатысушысы болған. Тюрсода 250-ден астам мүшесі бар «Тюрсо әуесқой жүзу клубы» (TASC) Таулы аймақтағы ең ірі жүзу клубы болып табылады. «Тюрсо боулинг клубы» Tesco супермаркетінің жанында орналасқан. Сонымен қатар, «Caithness Motocross» клубы жаз айларында екі апта сайын округ айналасында жарыстар ұйымдастырады.

Көлік

Тюрсо теміржол станциясы 1874 жылы ашылды. Бұл Сазерленд және Кэйтнес теміржолының ең солтүстік станциясы болды. Станция 19-шы ғасырдың соңында Хайленд теміржолы компаниясының құрамына кірді, ал 1923 жылы Лондон, Мидленд және Шотландия теміржолына қосылды. Қазір ол Алыс Солтүстік желісінің бөлігі. Жақын орналасқан Скрабстер порты Оркней аралдарына паром қызметін ұсынады. Тюрсоны Инвернесс, Перт, M90 автожолы және Орталық аймаққа жалғайтын A9 магистральдық жолы паром терминалында аяқталады. Stagecoach компаниясы Тюрсодан Уик және Джон о’Гроатсқа автобус қатынасын жүзеге асырады, сондай-ақ Хелмсдейл және Инвернесске қатынайтын алыс қашықтыққа арналған қызметтерді де ұсынады.

Туған қалалар

Турсо Германияның Брилон қаласымен туысқан. Клайв Кэмпбелл, 2-ші Турсо скаут отрядының жетекшісі, 1971 жылы Лондондағы Гилвелл паркінде Брилон скаут жетекшісі Жоахим Бриллмен танысты. Брилл 1972 жылы тобымен бірге Турсоға келді, ал 1973 жылы Брилонға өзара сапар жасалды, онда Кэмпбелл Ханс Виттелермен кездесіп, оныңмен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Брилл көп ұзамай Билефельдке көшіп кетті, бірақ Кэмпбелл мен Виттелер отбасыларының, сондай-ақ олардың скаут отрядтарының арасындағы тығыз достық сақталды. 1979 жылы екі қала ресми түрде туысқан болып жарияланды. Турсо мен Брилон скауттары әлі де үнемі кездесіп тұрады, ал 2019 жыл ресми бауырластықтың 40 жылдығын атап өтуге арналды, осы оқиғаға қатысу үшін 60 неміс скауты мен Брилоннан келген 12 ресми қонақ Турсоға келді.