Кіріспе
Харпенден – Англияның Гертфордшир графтығындағы Сент-Олбанс қалалық округінің қаласы және азаматтық приход. 2021 жылғы халық санауы бойынша құрылыс аймағының халқы 30 674 адамды, ал азаматтық приходтың халқы 31 128 адамды құрады. Харпенден – Лондон орталығымен тікелей теміржол байланысы бар қала.
Harpenden ('/h//ɑːr//p//ən//d//ən/) is a town and civil parish in the City and District of St Albans in the county of Hertfordshire, England. The population of the built up area was 30,674 in the 2021 census, while the population of the civil parish was 31,128. Harpenden is a commuter town, with a direct rail connection to Central London.
Тарих
Аймақта римдік кезеңге дейінгі белгиялық шаруалардың болғанына куәлік бар. 1867 жылы бірнеше заттар табылды, оның ішінде қоладан жасалған герб, қошқар басы пішіндес әшекейлер және қола тостаған. Гарпенден төңірегінде римдік қалдықтар сақталған, мысалы Ротамстед паркіндегі мавзолей. Леа өзенінің жанында 1820 жылдары ашылған дөңгелекті обадан рим-кельт мәдениетіне тән тас саркофаг табылды. Оның ішінде шамамен 150 жылға салынған бес зат болды, соның ішінде Жерорта теңізінің мөрімен шыны құмыра және шарап құю үшін қолданылатын саамдық табақтар. 13 ғасырға дейін приходтың аумағы "End" немесе "Green" деп аталатын тазартылған жерлердің маңындағы шағын ауылдар мен жалғыз шаруа қожалықтарынан тұратын орманды алқаптан құралған; бүгінде Харпенден және Уитампстед приходтарының аумағында 19 "End" және 18 "Green" бар. Харпенден ауылы Вестминстер аббаттығының 1060 жылы Эдуард Исповедник берген Уитампстед уәлиесіндегі орманды алқапты шаруашылық және қоныстану үшін біртіндеп тазалауының нәтижесінде өскен. Приходтық шіркеу туралы алғашқы жазба 1221 жылға (сол кезде ол Харпенден деп аталды) жатады, сондықтан ауыл сол кезде пайда болған деген болжам бар. Қаладағы ең көне шіркеу – Санкт-Николай шіркеуі, ол 1217 жылы шатыр ретінде салынған. Қаланың оңтүстік жиегінен кейін Номансленд Коммон (кейде жай ғана "Ешкімнің жері" деп аталады) орналасқан, ол Розалар соғысы кезінде Сент-Олбанстың екінші шайқасының бір бөлігі болды. Номансленд Коммон 1830 жылы Томас Коулман ұйымдастырған Англиядағы жыл сайын өткізілетін алғашқы стиплчез және 19 ғасырдағы жалаңаш жұдырықша соққысымен жекпе-жек өткізген Саймон Бёрннің соңғы жекпе-жегіне куә болды. Бұл жерде сонымен қатар "Зұлым ханым" деп танымал Кэтрин Феррерс атты қарақшының үйі болған. Харпенденнің кең тараған, бірақ қазір көбіне белгісіз өнеркәсібі – сабан тоқу, бұл кәсіпті 19 ғасырда негізінен әйелдер атқарған. Сабан тоқуда шебер болған адам егіншідей табыс таба алатын. Сабаннан жасалған жіптер Сент-Олбанс немесе Лутон қалаларындағы мамандандырылған базарларға жеткізіліп, сатушылар сатып алып, оларды қайықшылар мен басқа да бас киімдер немесе капоттар сияқты сабаннан жасалған бұйымдарға айналдырған. 1860 жылдан бастап теміржол жүйесінің пайда болуы және 1880 жылдан кейін тұрғын үйлер салу үшін фермаларды сату Харпенденнің айналасын түбегейлі өзгертті. Бірінші кезекте, Данстебл тармағы Ұлы Солтүстік теміржолы Батфорд ауданы арқылы өтті, содан кейін станса кейін Харпенден шығыс теміржол станциясы деп аталды (бұл жол қазір жабық және велосипед жолына айналдырылған). Мидленд теміржолының негізгі желісі 1868 жылы негізгі ауылдың жанындағы стансамен және жақын маңдағы Саутдаун Роуд Ску көпірімен салынды. Жергілікті тұрғындар "Ники желісі" деп атаған Харпенден және Хемел Хемпстед теміржолы 1877 жылы ашылды. 1848-1914 жылдар аралығында бұл жерде жылқы жарыстары тұрақты түрде өткізілген. 1879 жылы өзінің "Хертфордшир тарихында" Джон Эдвин Куссанс: "Бұл кездесулер Стюардтар тарапынан ең жоғары деңгейде ұйымдастырылса да, жылына екі күн бойы Лондонның барлық қалтақшылары, өткіршілері және қара күзетшілері, түрмеден шыққан кезде Харпенденді өздеріне айналдырып, Мидленд теміржолында бірінші сыныпты вагонда саяхаттауды ерлер үшін қауіпті, ал әйелдер үшін мүмкін емес етеді" деп жазған. Гольф 1894 жылдан бері ойналып келеді және сол кезде Харпенден гольф клубы Харпенден халқының тобымен, Ротамстед Манорының иесі сэр Джон Беннет Лоуестің 5 фунт қаржылық көмегімен құрылды. Клуб 1931 жылы Хаммондс-Эндтегі жаңа алаңға көшіп барды, сол кезде Коммоннда қалуды қалағандар Харпенден Коммон Гольф Клубын құрды. 1932 жылы Бамвилл крикет клубы құрылды және гольф алаңымен ортақ пайдаланды. Харпенденде Rothamsted Manor және Rothamsted Research (бұрынғы Rothamsted эксперименталды станциясы, кейіннен Аграрлық дақылдар зерттеу институты) орналасқан. Оның негізгі ғимаратының алдында 1893 жылы сэр Джон Беннет Лоуес пен Джозеф Генри Гилберттың 50 жылдық тәжірибелерін еске алу үшін тас орнатылған. "Ауыл шаруашылығы ғылымының әкесі" деп танылған Лоуес Гертфордшир фермаларында жүргізген алғашқы тәжірибелері оны фосфатты тыңайтқышты патенттеуге итермеледі, оның сатуы оны зор байлыққа жеткізді. Ол осы қаражатқа эксперименталды станция құрып, 1850 жылдары зертханалар салды. Станция қазіргі заманғы фермерлердің көпшілігіне қажет болатын жасанды тыңайтқыштарды дамытуды жалғастырды. Лоуес пен Гилберт бастаған ұзақ мерзімді "классикалық далалық тәжірибелердің" кейбірі (мысалы, Broadbalk) бүгінгі күнге дейін сақталып, ауыл шаруашылығы және қоршаған ортаны зерттеу үшін бірегей ресурс болып табылады. 1913 жылы Ұлттық балалар үйі Харпенденге, Highfield Oval атты үлкен алаңға көшіп келді, онда 200-ден астам бала тұрды. Алаңда баспахана, ағаш шеберханасы, аяқ киім шеберханасы және балалар шегірткелікке оқытылатын ферма болды. Қыздар негізінен үй шаруашылығында оқытылды, сонымен қатар тігін және кеңсе жұмысына да дайындалды. Балалар әрқайсысында 8-10 баладан тұратын "отбасыда" тұрды, оларға әпке немесе үй иесі басшылық етті. Капелла Джозеф Ренктан сыйлық ретінде алынған және 1928 жылы салынған. Үй 1985 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді. Қазір бұл алаң Youth with a Mission ұйымының бас кеңсесі, бұл халықаралық христиан миссионерлік ұйымы. Харпенден өсу зерттеуі, ең алғашқы бойлық сынақтардың бірі, Джеймс Мурилян Таннердің қадағалауымен жүргізілді және көптеген балалардың дамуын бірнеше жыл бойы бақылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Харпенден Лондоннан ауыр бомбалаудан эвакуацияланған балаларды қабылдау үшін пайдаланылды. Алайда, Харпенден өзінің қауіпсіздігіне толығымен сенімді болған жоқ, бұл қазір бұзылып бара жатқан Бауэрс Парадедегі бомбалауға қарсы қорғаныс құрылыстарынан көрініп тұр, олар жақын арада болашаққа сақталады. Оларды білім беру және төтенше жағдайларға оқыту мақсатында пайдалану ұсынылған. Харпенден және аудандық жергілікті тарих қоғамы жергілікті материалдар мен архивтерді жинақтап, оларды зерттеуге мүмкіндік береді және тарихи қызығушылық тудыратын тақырыптар бойынша тұрақты түрде жиналыстар өткізеді.
Lawes inherited the family estate at Rothamsted in 1834. Acknowledged as "the father of agricultural science", his early field experiments on Hertfordshire farms led him to patent a phosphate fertiliser, the sales of which enriched him immensely. With the proceeds, he established the experimental station, building laboratories in the 1850s. The station continued the development of the artificial fertilisers on which most modern farmers now depend. Some of the long term 'classical field experiments' begun by Lawes and Gilbert remain in place to this day (such as Broadbalk) representing a unique resource for agricultural and environmental research. In 1913 the National Children’s Home moved to Harpenden with a large site Highfield Oval which was home to over 200 children. The site featured a print works, a carpenters’ and joiners’ shop, a bootmakers shop and a farm where boys undertook apprenticeships. Girls were mainly trained in domestic service with some being trained in sewing and office work. The children lived in a "family" of 8 10 children each run by a sister or house mother. The chapel was gift from Joseph Rank and was built in 1928. The home was run on site until 1985. The site is now the head office of Youth with a Mission an international Christian missionary organization. The Harpenden Growth Study, one of the earliest longitudinal tests, was overseen by James Mourilyan Tanner and monitored the development of many of the children over a number of years. During the Second World War, Harpenden was used to evacuate children from heavily bombed London. However, Harpenden was not totally confident in its safety, as evidenced by the now decaying Bowers Parade air raid shelters, soon to be secured for the future. It has been suggested both that it be used for educational and emergency training purposes. The Harpenden and District Local History Society has a collection of local material and archives which can be consulted, and holds regular meetings on topics of historical interest.
География
Екі азаматтық приход бар: Харпенден және Харпенден ауылдық. Қала екі аңғардың арасында орналасқан; оңтүстік-батыстағы құрғақ аңғарда қала орталығы мен Харпенден Коммон, ал солтүстік-шығыста Леа өзенінің аңғары және Бэтфорд ауданы бар. Харпенден Лондоннан тыс, Гертфордширде орналасқандықтан, мүлік бағасы өте жоғары аймақ. Жер тіркелімінің мәліметтеріне сәйкес, 2006 жылдың 1-ші тоқсанында Харпендендегі үйлердің орташа бағасы 500 902 фунт стерлинг болды, ал Сент-Олбанс ауданы үшін 287 277 фунт стерлинг, ал жалпы ел бойынша 183 598 фунт стерлинг құрады. Деректер Харпендендегі үйлердің ерекше жоғары үлесінің (81,4%) меншік иесінде екенін көрсетеді (ауданда жалпы көрсеткіш 69,6%, ал ел бойынша 66,2%). 2012 жылдың қаңтар айына қарай, жеке тұрғын үйдің орташа бағасы 900 000 фунт стерлингтен асты. Харпенденнің шығыс жағында ағылшын әдебиетінің қайраткерлерінің есімдерімен аталған көптеген көшелер бар (табиғи түрде, «Ақындар бұрышы» деп аталатын аймақ), олардың ішінде Байрон көшесі, Каупер көшесі, Киплинг даңғылы, Милтон көшесі, Шекспир көшесі, Спенсер көшесі, Шелли алаңы, Теннисон көшесі, Таунсенд көшесі, Мейсфилд көшесі және Вордсворт көшесі бар.
Басқару
Харпенденді қамтитын жергілікті басқарудың үш деңгейі бар: приход (қала), аудан және округ деңгейінде: Харпенден қалалық кеңесі, Сент-Олбанс қалалық және аудандық кеңесі және Гертфордшир округі кеңесі. Қалалық кеңес Лейтон жолындағы Харпенден қала үйінде орналасқан. Харпенден ежелден Уитампстед приходының бір бөлігі болған, және Дакорум жүзіне қарасты. Харпенден шіркеуі ерте заманнан бері жеке азаматтық приход ретінде қарастырылды, он алтыншы ғасырдан бері өз шіркеу күзетшілері мен приход тіркелімдеріне ие. 1656 жылы Харпенденді жеке приход етіп құру туралы бұйрық шығарылған, бірақ ол орындалмаған көрінеді. 1859 жылы Харпенден ақыры бөлек шіркеулік приходқа айналды. 1835 жылдан бастап Харпенден Сент-Олбанс кедейлер одағының құрамына кірді. Осылайша, 1872 жылы Харпенден Сент-Олбанс ауылдық санитарлық округінің бөлігі болды, ол 1894 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңға сәйкес Сент-Олбанс ауылдық округіне айналды. 1894 жылғы заңмен бірге еншілес кеңестер де құрылды. Харпенден приход кеңесі алғашқы отырысын 1894 жылдың 31 желтоқсанында өткізді, ал консерватор капитан Артур Лайдеккер бірінші төраға болып сайланды. Приход кеңесі кездесулерін 12 Саутдаун жолындағы (кейін Уитэмпстед жолы деп аталған) Харпенден институтында өткізді. Сент-Олбанс ауылдық округі құрылғаннан кейін көп ұзамай Харпенденді қалалық округке айналдыруға тырысулар басталды. Приходтың барлық бөлігі қалалық округ болуға қолайлы емес деп шешілді, приходтың батыс бөлігі негізінен ауылдық сипатта қалатын болды. Осылайша, 198 жылдың 15 сәуірінде Харпенден екі приходқа бөлінді: Харпенден қалалық және Харпенден ауылдық. Харпенден ауылдық приходы Сент-Олбанс ауылдық округінің құрамында қалды, ал Харпенден қалалық приходы Харпенден қалалық округі ретінде тәуелсіз болды. Бұрынғы Харпенден приход кеңесінің төрағасы болған Артур Лайдеккер Харпенден қалалық округ кеңесінің бірінші төрағасы болып тағайындалды. 1899 жылдың қыркүйегіне дейін Харпенден қалалық округ кеңесі, приход кеңесі сияқты, Харпенден институтында кездесулерін өткізді. Коммонның қарсы бетінде Лейтон жолында Британ мектебі орналасқан. Мектеп 1850 жылы салынған, бірақ 1897 жылы Виктория жолындағы жаңа ғимаратқа көшкеннен кейін бос қалды. Кеңес мектептің иелерінен, Ротамстедтегі Лауес отбасынан ескі Британ мектебін жалға алды, ал ғимарат 1899 жылдың қыркүйегінде «Халық залы» ретінде ашылды, кеңестің кездесулері мен кеңселерi ретінде, сондай-ақ қоғамдық зал ретінде қызмет етті. 1932 жылы кеңес 6 Саутдаун жолындағы Харпенден залын 7000 фунт стерлингке сатып алып, оны кеңселер мен кездесулер орны ретінде жаңартты және 1933 жылдың басында ғимаратқа көшіп кірді. 1938 жылы Харпенден залының бұрынғы бақшасында жаңа Халық залы салынды. Лейтон жолындағы ескі Халық залы Парк Холл деп аталды. Кеңеске 1949 жылдың 4 ақпанында елтаңба берілді. Харпенден қалалық округ кеңесі 1972 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңға сәйкес таратылды және 1974 жылдың 1 сәуірінде жаңа Сент-Олбанс ауданының бөлігі болды. Бұрынғы қалалық округ үшін Харпенден қалалық кеңесі деп аталатын мұрагер приход құрылды. Қалалық кеңес 1996 жылға дейін Харпенден залында орналасқан, содан кейін ол қалалық округ кеңесінің бұрынғы үйі Парк Холлға жапсырылған жаңа қала ғимаратына көшірілді.
Экономика
Харпенден – өркендеген қала. Сайлау округі бойынша орташа табыс салығын талдау нәтижесінде Хитчин мен Харпенден оныншы орынды иеленді. Савиллс зерттеу компаниясы құрастырған ең құнды қала маңы аймақтары тізімінде Харпенден жетінші орынға шықты. Лондон орталығымен жақсы көлік байланысының болуы маңызды фактор ретінде көрсетілді. Ұлыбританиядағы ең ірі ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы Rothamsted Research Харпенден қаласында орналасқан. Ол 1843 жылы негісталған.
Сауда-саттық
Харпенденде басқа ағылшын қалаларында да кездесетін көптеген дүкендер бар. Үш орталық супермаркет (Сенсбери, Маркс энд Спенсер және Уэйтроуз), бірнеше әйелдер киімдері дүкендері, қайырымдылық дүкендері, банктер, жылжымайтын мүлік агенттері және дәріханалар бар. Олардың көп бөлігін тәуелсіз саудагерлер басқарады. Харпенденде кафелер де көп, бірақ тек үш коммерциялық желі (Costa Coffee, Caffè Nero және Gail's) бар; қалғандары жеке меншікте. Сонымен қатар, негізінен итальяндық мейрамханалар мен көптеген пабтар бар. Батфорд, Саутдаун және Лутон Роуд аймақтарының да өз сауда орталықтары бар.
Парктер мен ортақ жерлер
Харпенденнің ерекшелігі – оның көптеген саябақтары мен жалпы қолданыстағы жерлері. Харпенденнің орталық аймағы Шіркеу алаңы, Лейтон алаңы және Хай-стрит алаңдарымен ерекшеленеді, бұл қалаға провинциалдық сезім сыйлайды. Қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан Харпенден ортақ жері, қала орталығындағы дүкендерден оңтүстікке қарай 1 мильден (2 км) астам созылады. Бүгінде Харпенден ортақ жерінде екі крикет клубы орналасқан: Харпенден крикет клубы, 2013 жылы 150 жылдығын тойлаған Гертфордшир Премьер лигасының клубы, және Бамвилл крикет клубы, олар жексенбі күндері гольф алаңында ойнайды. Сонымен қатар, футбол клубы, ат жолдары, жаяу серуендеу жолдары және Харпенден ортақ гольф клубы бар, олардың барлығы 2007 жылы ұлттық «Жасыл ту» сыйлығымен марапатталған табиғи сұлулық аймағында орналасқан. Харпенден қалалық кеңесі қоршаған ортаны сақтау және күтуге мүдделі, сондай-ақ ортаны басқаруды, құстар мен жарыстағыларды бақылауды, сонымен қатар Харпенден халқының игілігі үшін гөрсе, саңырауқұлақтар және басқа да флора мен фаунаны күтуді/қалпына келтіруді қадағалайды. 1894 жылдан бері Харпенден ортақ гольф клубы ортақ жердің үлкен бөлігін сақтап келеді және бүгінде Харпенден қалалық кеңесімен және ауыл шаруашылығы басқармасымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Бұл серіктестік Харпенден тұрғындарына ортақ жерді әртүрлі демалыс түрлері үшін толыққанды пайдалануға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, қалада Rothamsted Park, Batford Park, Kinsbourne Green, Lydekker Park және қаланы екіге бөлетін Nickey Line сияқты үлкен жасыл қоғамдық кеңістіктер де бар. Харпенденнің оңтүстігінде Номансленд ортақ жерінің кең аумағы орналасқан.
Түрлі-түрлі
"Харпенд Лайнз Хайленд Гейдинг" 1946 жылы басталған дәстүрді жалғастыруда. Жиналыс әр шілдеде Ротамстед паркінде өтіп, әдетте 6000 келушіні тартады. Ол Шотландиядан тыс Ұлыбританиядағы ең ірі таулық жиын деп есептеледі. Harpenden Lions клубы таңдаған қайырымдылық ұйымдарына жыл сайын мыңдаған фунт стерлинг жиналады. Жыл сайынғы "Classics on the Common" классикалық автомобиль көрмесі шілде айының төртінші сәрсенбісінде өтіп, 10 000-нан астам келуші мен 1300 автомобильге шақыру жолдайды. Еуропадағы осындай іс-шаралардың ішіндегі ең ірілерінің бірі – бұл Harpenden қаласындағы Ротари клубы ұйымдастырған, кіруі тегін шара, және түскен табыс қайырымдылыққа бағышталды. Жыл сайынғы HERTS 10K жарысы Rennie Grove Hospice Care қайырымдылық қорына көмек көрсету мақсатында қазан айының екінші жексенбісінде өтеді. Бұл шараға мыңдаған жүгіруші мен серуендеушілер қатысып, Гертфордширдегі ең ірі 10 шақырымдық жарыстардың біріне айналды. Жарыс Rothamsted Research ғылыми-зерттеу институтында басталып, сонда аяқталады.
Мәдениет
Харпенден қоғамдық залы қала орталығында 410 орындық тікелей музыка мен театр алаңы болды. 2021 жылы оның орнына жақын орналасқан Ротемстед саябағында жаңадан салынған Эрик Моркемб орталығы салынды, ол 511 орындық көп функциялы кеңістік. Қоғамдық залдардың жері тұрғын үйлер салу үшін қайта пайдаланылады. Харпенденде сонымен қатар Музыкаль музыка мектебі мен музыка дүкені орналасқан, ол Сент-Джордж мектебінің орнында ересектер мен балаларға аспаптарда ойнау және ән салу бойынша білім береді. Ол бірнеше оркестр мен музыкалық топтарды басқарады. Харпендендегі басқа музыкалық ұйымдарға The Lea Singers, Hardynge Choir, Magic Voices, Harpenden Choral Society, Music Makers, Harpenden Concert Band және Harpenden Musical Theatre Company кіреді. 2023 жылдың қыркүйегіне қарай, "Харпенден өнер орталығы" атты жаңа мәдени орталық ашылуға дайын, ол толық қолжетімді өнер алаңы болып, би, музыка және драма үшін заманауи өнерпаздық алаңдары мен репетициялық бөлмелерге ие. Харпенденде сондай-ақ Харпенден, Гертфордшир және одан тыс аймақтардағы жаңа музыкалық таланттарды ілгерілету үшін екі жылда бір рет шілде айында өтетін "Харпенден Live" фестивалі де бар.
Харпендендегі скаутинг және гидтік қызмет
Харпенденде скаутинг бар. Скаут топтары "Харпенден және Уитампстед округі скауттары" деген атауға бағынады. Олар көптеген еріктілік қызметтерге қатысып, Еске алу күні мен Георгий күні шерулеріне қатысады, сондай-ақ Харпенден және Уитампстед округі скаут банды шоуына қатысады, ол жыл сайынғы әртүрлі бағдарламалар шоуы. Харпенден банды шоуы – 1949 жылдан бері жыл сайын қойылым қоятын, әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең ұзақ банды шоуы. Харпенденде бірнеше гид бөлімшелері де бар. Гидтер скауттармен бірге Еске алу күні мен Георгий күні шерулеріне қатысады және олардан кіші жастағы Rainbows және Brownies атты серіктестері бар.
Қаланың бостандығы
Келесі адамдар мен әскери бөлімдер Харпенден қаласының құрметті азаматы атағын алды.
Әскери бөлімдер
Корольдік Англия полкі: 2013 жылдың 12 қыркүйегі.