Екінші дүниежүзілік соғысында Польшаның аннексияланған территориялары

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаға жасалған шабуылдан кейін, Екінші Польша Республикасының аумағының шамамен төрттен бір бөлігі нацистік Германияға қосылып, тікелей неміс азаматтық басқаруына бағынды. Нацистік Германия басып алған Польшаның қалған бөлігі генерал-губернаторлық округ деп аталды. Бұл аннексия, нацистік Германия мен Кеңес Одағының Польшаны "төртінші бөлісінің" бір бөлігі болды, және бұл Молотов-Риббентроп пактісінде шабуылға бірнеше ай бұрын белгіленген. Кейбір кішігірім аумақтар тікелей Шығыс Пруссия және Силезияның қолдағы Гауларына қосылды, ал жердің көп бөлігі жаңа Рейхсгаулер – Данциг-Батыс Пруссия және Вартланд құруға пайдаланылды. Олардың ішінде Рейхсгау Вартланд ең ірісі болды және тек аннексияланған аумақты ғана қамтыды. Нацистік билік бұл аймақтарды "қосылған Шығыс аумақтары" (нем. Eingegliederte Ostgebiete) деп атады. Олар аннексияланған аумақтарды толық германдықтандыруды жоспарлады, оларды өздерінің тіршілік кеңістігінің (Lebensraum) бір бөлігі деп есептеді. Жергілікті еврей халқы геттоларда өмір сүруге мәжбүр болды және біртіндеп концлагерьлерге депортацияланды, олардың ең танымалсы – аннексияланған Шығыс Жоғарғы Силезияда орналасқан Аушвиц. Жергілікті поляк халқы құлдыққа алынып, жойылды, содан кейін неміс қоныс аударушыларымен алмастырылуы тиіс болды. Польша элитасы, әсіресе, жаппай қырғынға ұшырады.

1945 жылдың басында Висла-Одер операциясынан кейін Кеңес Одағы аумақтарды бақылауға алды. Этникалық неміс халқы Қызыл Армиядан қашып кетті немесе кейіннен қуылды, ал аумақтар Польша Халық Республикасының құрамына енді.

Өмірбаян

1933 жылдың күзінде Адольф Гитлер өзінің ең жақын серіктестеріне Батыс Польшаны болашақ Ұлы Германия құрамына қосу ниеттерін жеткізді. 1939 жылдың қазан айында, Польшаға басып кіргеннен кейін бір ай өткен соң, нацистік Германияның шенеуніктері конвенцияны талқылады және Польшаға соғыс жариялау арқылы оны айналып өтуге тырысты, осылайша олардың пікірінше, конвенция қолданылмайтын болар еді. 1935 жылғы 21 мамыр және 1938 жылғы 1 маусымдағы заңдарға сүйене отырып, Вермахт азаматтық әкімшілік өкілеттіктерді Азаматтық әкімшілік басшыларына (CdZ) жүктеді. Гитлер Артур Грайзерді Позен әскери округінің CdZ-і, ал Данцигтің гаулейтерін Альберт Форстерді Батыс Пруссия әскери округінің CdZ-і етіп тағайындады. Франк сол уақытта барлық оккупацияланған аумақтар үшін "жоғарғы бас әкімші" болып тағайындалды. Бұл Батыс Польша аймақтарын және Данциг еркін қаласын аннексиялауды көздеді. Сувалки маңындағы аймақты (Сувалки үшбұрышы) қосатын жеке заң да қабылданды. Жарлықтың алғашқы екі параграфы Ұлы Польшада Хоэнсальза, Позен және Калиш үкіметтік аймақтарымен "Райхсгау Позен" және Померелияда Бромберг, Данциг және Мариенвердер үкіметтік аймақтарымен "Райхсгау Батыс Пруссия" (Westpreußen) құрылғанын белгіледі. Осыған қарамастан, Германия Польша аумақтарында "неміс тірі қабырғасын" құру туралы ескі пруссиялық насихатты пайдаланды. Алдымен Кеңес Одағы, содан кейін Германия басып алған басқа поляк аумақтары Рейхскомиссариат Остландқа (солтүстікте), Рейхскомиссариат Украинаға (оңтүстікте) және Бас үкіметке (оңтүстіктегі Галиция округі) қосылды.

Діни кемсітушілік

Соғыс кезінде неміс мемлекетінің поляк ұлтын жоюға бағытталған күресі поляктардың діни өміріне де әсер етті. Ең көп қиындықтарды поляк еврейлері бастан өткерді, себебі жауапкершілікке тартылғандардың арасынан аман қалғандарының барлығы Германияның Польшаға қосылған аймақтарынан Германияның оккупациялаған Польшасына күштеп шығарылды. Иудаизмді ашық қорғайтындар мен барлық раввиндер неміс басқыншыларының қолынан қаза табу қаупіне ұшырады. Барлық синагогтар меншігінен шығарылып, мақсатынан ауыстырылып, теріс пайдаланылды немесе қиратылды. Көптеген еврей зираттары да осындай тағдырға ұшырады. Польшалық этникалық католиктер мен неміс мемлекеті 19 ғасырдағы Културкампф сияқты оқиғаларда Рим-католик дінінің тазалығын сақтау үшін күреске түсті. Үш аптадан кейін, көптеген поляк католик дін қызметкерлері концлагерлерге жіберілді. Аймақтағы 6 епископтың тек біреуі ғана – Валенти Дымек қалды. Дымек өзінің қарсылығы арқасында Ватиканды алаңдатты, егер осы аймақтағы барлық поляк шіркеулерін 2-3 айдың ішінде жоғалтып алуы мүмкін екеніне наразылық білдірді. Ватикан, Германияның ұлттық католик шіркеуін құру мүмкіндігіне алаңдап, араласты және алғашқы қадам ретінде екі әкімшіні тағайындады – біреуі аймақтағы неміс халқы үшін, екіншісі – поляк халқы үшін. Егер нацистік басқыншылар Вартландтағы немісшелендіру жоспарлары үшін оларды лайықты деп санаса, олардың қауым мүшелері нацистік саясатқа ұмтылу үшін қарастырылса, олардың шіркеу ұйымдары мен сенімді серіктері католиктер сияқты Артур Грейзердің антиклирикалық ережелеріне бағынды. Польша билігі Польшадағы Біріккен Евангелистік шіркеуді діни заңды тұлға ретінде бекітуді ұзаққа созса, Грейзер Вартландтағы барлық діни ұйымдардың осы мәртебесін жойды. Грейзер Польшадағы Біріккен Евангелистік шіркеуді қарапайым азаматтық бірлестікке дейін төмендетті. Азаматтық бірлестіктерге қатысты Грейзердің бұйрықтары 1939 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Вартланд аймағында тұратын тұрғындарға және кеңестік аннексияланған мемлекеттерден (Шығыс Польша, Балтық елдері) келген жаңа иммигранттарға (әдетте неміс тілінде сөйлейтін) осы бірлестіктерге қосылуға рұқсат берді, егер олар неміс азаматы болмаса ғана. Померания воеводствосындағы Польшадағы Біріккен Евангелистік шіркеу қауымдары заңды тұлға мәртебесін алуға мүмкіндік алды, бірақ диктатурада бұл көп мағына бермеді. Алайда, шіркеу бөлініп, оның Померелия қауымдары 1940 жылы Батыс Пруссияның Данцигтің жаңа, ескі пруссиялық уақытша шіркеу аймағына бірікті. Польшадағы қалған Біріккен Евангелистік шіркеу Вартландтағы Біріккен Евангелистік шіркеу деп аталуы керек болды. Барлық еврей дін қызметкерлері, сондай-ақ поляк тілінде сөйлейтін көптеген католик және лютеран дін қызметкерлері қызметтерінен алынып, көбінесе өлтіріліп немесе түрмеге қамалған, ал Біріккен Евангелистік шіркеудің пасторлары Вартландтағы қылмыстарға қарсы сөйлемеген жағдайда төзімділік танытты. + Германияның аннексиялаған аумақтарында өлтірілген католик поляк дін қызметкерлерінің саны 1 Шіркеу епархиясы 1939 ж. Поляк дін қызметкерлері Қаза тапқандар Пайыздық көрсеткіші Қаза тапқандар Түрмелерде және лагерьлерде қайтыс болғандар Chełmno 634 303 47,8 % 230 73 Katowice 489 43 8,7 % 6 37 Kielce 357 13 3,6 % 2 11 Kraków 680 30 4,4 % 3 27 Łomża 292 48 16,4 % 12 36 Łódź 347 126 36,8 % 9 119 Gniezno 369 180 48,8 % 17 163 Płock 382 109 28,5 % 4 105 Poznań 681 212 31,1 % 1 211 Włocławek 433 213 49,2 % 32 181 Warszawa 657 82 12,4 % 32 501 Статистикалық деректер Czesław Madajczyk (1970), Polityka бойынша. Ақырында немістер тұтқындаулар мен қуғын-сүргінге қатысты кез келген қоғамдық ақталудан немесе түсіндіруден бас тартты. Онда сотталушының нәсілдік және этникалық санатына негізделген бірнеше бөлімдер болды. Арнайы соттар құрылды, оларға өлім жазасын тез және оңай шығаруға құқық берілді. Польшалықтар мен еврейлер немістер сияқты бір соттың алдында тұруы мүмкін деген ой неміс билігі үшін қабылдауға болмайтын. Бұл Volksliste-ден басталды, ол неміс қаны бар деп саналатын адамдарды әртүрлі санаттарға жіктеді: соғыс алдында ынтымақтастық жасаған немістер; өздерін неміс деп санайтындар, бірақ бейтарап болғандар; ішінара полякшаланған, бірақ немісшелендіруге болатын; және поляк ұлтына сіңген немістер. Неміс деп саналған және қарсылық көрсеткендер концлагерге айдалатын. Гиммлер өзі тоңмойын немістердің ісін қадағалап, қарсылықты жою үшін концлагерьлерге, отбасыларды ажыратуға немесе мәжбүрлі еңбекке баруға бұйрық берді. Неміс қауымдастығы үшін көптеген мәдени шаралар ұйымдастырылды. Аймақтарда әртүрлі білім беру түрлерін жүзеге асыратын мектептер желісі құрылды. Познаньдегі Рейх университеті бұрынғы поляк университетінің орнына құрылды. Осы университетте Шығыс Еуропаны зерттеу, соның ішінде неміс емес халықтарды жою теориялары және аймақты немісшелендіру жолдары зерттелді. Нәсіл саясаты және еврей тарихы кафедралары ашылды. Жергілікті немістер өзін-өзі қорғау жасақтарында ұйымдасып, еврейлер мен поляктарды тұтқындауға, оларды қуғынға салуға және өлтіруге қатысты. Нацистік Германия немістерге поляк қоғамын экономикалық тұрғыдан пайдалануға мүмкіндік берді, поляктардың есебінен оларға артықшылықтар мен салыстырмалы түрде жоғары тұрмыс деңгейін қамтамасыз етті, осы арқылы олардың адалдығын қамтамасыз етті. Вартландта орналасқан 786 000 немістің арасында.

The German state's fight during the war to destroy the Polish nation covered religious life of Poles as well. Jewish Poles were hit the worst since those who had survived the first murderous actions against them in the course of the invasion were all expelled from German annexed Poland to German occupied Poland. Especially outspoken advocates of Judaism and all rabbis were at high risk of being murdered by the German occupiers. All synagogues were expropriated, diverted and misused, or destroyed. The same fate hit many Jewish cemeteries. Catholic Germans of Polish ethnicity and the German state had clashed in a struggle for the unadulterated Roman Catholic faith in events like the Kulturkampf of the 19th century. Three weeks later majority of Catholic Polish priests were sent to concentration camps. Out of 6 bishops in the region, only one managed to remain – Walenty Dymek. It was Dymek who through his energetic protests finally started worrying the Vatican that it would eventually lose all of the Polish churches in the region in no less than 2–3 months. The Vatican, concerned about the possibility of development of German National Catholic Church, intervened and as first step appointed two administrators one for German and one for Polish population in the region, While its congregants, if considered by the Nazi occupants to be of good breed for their Germanisation plans in the Wartheland, were treated in a way to win them for the Nazi politics, their church body and confessors of faith underlay the same anticlerical regulations by Arthur Greiser as the Catholics. While the Polish authorities had always protracted their confirmation of the United Evangelical Church in Poland as religious statutory corporation, Greiser had done away with that status for all religious bodies in the Wartheland. Greiser pressed the United Evangelical Church in Poland down to a mere civic association. Greiser's orders as to civic associations allowed only inhabitants who had been living before 1 September 1939 in the area of the Wartheland, and new immigrants – usually of German native language – from Soviet annexed states (eastern Poland, Baltic states) to join these associations and only if they were not German citizens. The United Evangelical Church in Poland congregations in the Pomeranian Voivodeship could receive the status as statutory corporations – although in a dictatorship this meant little. However, therefore the church body split, its Pomerellian congregations merged in the new old Prussian rather provisional Ecclesiastical Region of Danzig West Prussia in 1940. The remaining United Evangelical Church in Poland had to rename into the United Evangelical Church in the Wartheland. While all Jewish clerics, and most Catholic and Lutheran clerics of Polish native language had been removed from their functions, often even killed or enjailed, pastors of the United Evangelical Church were tolerated as long they were not convicted for speaking up against the crimes in the Wartheland. + Number of Catholic Polish priests killed within the territories annexed to the German Reich 1 Church diocese Polish priests in 1939 Perished Percentage Murdered Died in prisons & camps Chełmno 634 303 47,8 % 230 73 Katowice 489 43 8,7 % 6 37 Kielce 357 13 3,6 % 2 11 Kraków 680 30 4,4 % 3 27 Łomża 292 48 16,4 % 12 36 Łódź 347 126 36,8 % 9 119 Gniezno 369 180 48,8 % 17 163 Płock 382 109 28,5 % 4 105 Poznań 681 212 31,1 % 1 211 Włocławek 433 213 49,2 % 32 181 Warszawa 657 82 12,4 % 32 501 Statistical data according to Czesław Madajczyk (1970), Polityka. Eventually Germans abandoned any public justification or explanations regarding arrests and expulsions. It contained several parts based solely on racial and ethnic category of the person subject to trial. Special courts were established which were granted right to pass death sentences in quick and easy way. The idea that Poles and Jews just like Germans could stand before the same court was unacceptable to German authorities. This began with the Volksliste, the classification of people deemed of German blood into different categories: those Germans who had collaborated before the war; those still regarding themselves as German, but who had been neutral; partially Polonised but Germanizable; and those Germans who had been absorbed into Polish nationality. Any person classified as German who resisted was to be deported to a concentration camp. Himmler himself oversaw cases of obstinate Germans, and gave orders for concentration camps, or separation of families, or forced labor, in efforts to break down resistance. Numerous cultural events were organised for German community. A network of public schools engaging in various forms of education was set up across the territories. Reich University of Posen was set up in Poznań replacing the former Polish one. At this university, studies of Eastern Europe were conducted, including theories on extermination of non Germans and means to Germanize the region. Chairs for race policy and Jewish history were established Local Germans organised in Selbstschutz paramilitia units engaged in arresting Jews and Poles, the oversight of their expulsions, and murder. Nazi Germany put the Germans in a position to economically exploit the Polish society, and provided them with privileges and a comparably high standard of living at the expense of the Poles, to ensure their loyalty. out of 786,000 Germans located in Wartheland.

Кейс-студия - Млава ауданы

Польшаның Млавадағы Армия Крайова бөлімшесі немістердің поляктарға қатысты қарым-қатынасын зерттеді. Соғыс басталғаннан 1942 жылдың көктеміне дейін Польшаның астыртын қозғалысы 1100 немістің поляк халқына қатысты іс-әрекеттерін және мінез-құлқын жан-жақты талдады. Олардың арасында 9 неміс поляктармен достық қарым-қатынас жасады немесе оларға көмектесуге тырысты (солардың ішінде 3 шебер, 3 полицей, 1 лагерь күзетшісі, 1 әкімшілік қызметкері болды). Нацистерді қолдап, адами емес әрекеттерге қатысқандардың саны әлдеқайда көп болды.

Соғыстан кейінгі өзгерістер

Нацистер тапсырыс берген аумақтық өзгерістердің ешқайсысы Екінші дүниежүзілік соғыстың одақтастары тарапынан мойындалмады, ал аннексияланған аумақтар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша Халық Республикасының орталығына айналды. Бұрын аннексияланған аумақтарда тұрған немістер соғыстан кейінгі Германияға қашып кетті немесе қуылды. Соғыстан кейінгі Польшада тұтқынға алынған неміс нацистері мен олардың жақтастары сотқа тартылды. Батыс Германия Польшада айыпталып отырған адамдарды экстрадицияламады.