Кіріспе
Құс түрі Еуропалық қанатқақ (Ficedula hypoleuca) – қанатқақтар тұқымдасына жататын кішкентай құс. Батыс Палеарктикадағы қара және ақ қанатқақтардың төрт түрінің бірі, ол мойынды қанатқақпен белгілі бір деңгейде будандасады. Ол Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Палеарктикада көбейеді. Көшпенді құс, қыстауын көбінесе тропикалық Африкада өткізеді. Ұяларын көбінесе емен ағаштарының қуыстарында салады. Бұл түр көп әйелділікке бейім, әдетте бигамияға, еркегі екінші жұп іздеу үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттайды. Аталық екінші аналықпен жұптасып, содан кейін бала күтіміне көмектесу үшін негізгі аналыққа оралады, мысалы, тамақтандыру. Еуропалық қанатқақ негізінен жәндіктермен қоректенеді, бірақ оның рационына басқа да бунақденелілер де кіреді. Бұл түр көбінесе өрмекшілер, құмырсқалар, аралар және осыған ұқсас жемдермен қоректенеді. Латынша ficedula сөзі "кішкентай инжір жейтін құс" дегенді білдіреді. Hypoleuca сөзі екі грек түбірінен тұрады: hupo – "астында" және leukos – "ақ". Осыған дейін Еуропалық қанатқақтың дұрыс, жарамды екі атаулы атауы болған жоқ. 1764 жылы неміс натуралисі Петер Симон Паллас бұл түрді Motacilla hypoleuca деп атады. Алайда, ол бұл түрді Адриан Врогтың коллекциясының сату каталогының қосымшасында анонимді түрде сипаттады, ол орнитологтар арасында "Adumbratiunculae" деп белгілі. "Adumbratiunculae" авторлығы кейін Палласқа жатқызылды. Басылымның бастапқы анонимділігі мен сыртқы деректер бойынша авторлықты ескере отырып, Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексі Паллас атының түр атауында квадрат жақшалармен қоршалғанын ұсынады. Осылайша, Еуропалық қанатқақтың ғылыми атауы Ficedula hypoleuca ([Паллас], 1764) болып табылады. Мұнықты қара түсті, кең, бірақ ұшқыш жәндіктерге тән сүйір пішінге ие. Бұл түр жәндіктерді ұшып ұстаудан бөлек, емен жапырақтары арасындағы гусеницаларды да аулайды және жидектерді жейді. Сондықтан ол көктемде көктемгі қанатқаққа қарағанда ертерек көшіп келеді, ал оның дауысты, ырғақты және әуенді әні көктемде емен ормандарының ерекшелігі болып табылады. Олар жапырақты орманды жерлерде, саябақтар мен бақтарда мекендейді, емен ағаштарына әуес. Ағаш қуысына ашық ұя салады және ашық алдыңғы жағы бар ұя салындысына оңай бейімделеді. 4-10 жұмыртқа салады.
The European pied flycatcher (Ficedula hypoleuca) is a small passerine bird in the Old World flycatcher family. One of the four species of Western Palearctic black and white flycatchers, it hybridizes to a limited extent with the collared flycatcher. It breeds in most of Europe and across the Western Palearctic. It is migratory, wintering mainly in tropical Africa. It usually builds its nests in holes on oak trees. This species practices polygyny, usually bigamy, with the male travelling large distances to acquire a second mate. The male will mate with the secondary female and then return to the primary female in order to help with aspects of child rearing, such as feeding. The European pied flycatcher is mainly insectivorous, although its diet also includes other arthropods. This species commonly feeds on spiders, ants, bees and similar prey. The Latin word ficedula means "small fig eating bird". The term hypoleuca comes from two Greek roots, hupo, "below", and leukos, "white". To this point, the European pied flycatcher still lacked a proper valid binominal name. The species was finally named as Motacilla hypoleuca by the German naturalist Peter Simon Pallas in 1764. However, he described this species anonymously in the appendix of a sales catalogue of the collection of Adriaan Vroeg, popularly known simply as the "Adumbratiunculae" among ornithologists. The authorship of the Adumbratiunculae would later be attributed to Pallas. Given the initial anonymity of the publication and the inferred authorship by external evidence, the International Code of Zoological Nomenclature advocates that Pallas's name should appear enclosed in square brackets in the species' name. Thus, the correct form of the scientific name of the European pied flycatcher is Ficedula hypoleuca ([Pallas], 1764). The bill is black, and has the broad but pointed shape typical of aerial insectivores. As well as taking insects in flight, this species hunts caterpillars amongst the oak foliage, and will take berries. It is therefore a much earlier spring migrant than the more aerial spotted flycatcher, and its loud rhythmic and melodious song is characteristic of oak woods in spring. They are birds of deciduous woodlands, parks and gardens, with a preference for oak trees. They build an open nest in a tree hole, and will readily adapt to an open fronted nest box. 4–10 eggs are laid.
Жұптасудағы жыныстық айырмашылық
Аталық жұптасу мінез-құлқының екі негізгі ерекшелігі бар: бірінші әйелді тастап кету және политерриториялдылық. Еркектер екінші жұпты табу үшін орташа есеппен үлкен қашықтықтарды, жүреді. Екінші әйелмен жұптасқаннан кейін, еркек алғашқы жұбайына қайта оралады. Бұл түрдің аталықтары политерриториалды; аталықтар әйелді тарту үшін бірнеше ұялау орындарын иеленеді. Алғашқы әйелмен жұптасқаннан кейін, еркек екінші әйелді жұптастыру үшін, әдетте алғашқы әйелдің орнынан біршама қашықтықта жатқан ұялау орындарын іздейді. Көп әйелділікте жақсы нәтижелерге қол жеткізген аталықтар әдетте ірі, ересектеу және жұптасу орындарына ертерек келу тәжірибесі мол болады. Әйелдердің мінез-құлқы да жан-жақты зерттелді, әсіресе кейбір әйелдер көп әйелділікті қабылдаса, ал басқалары моногамдық қарым-қатынасты сақтай алатынына байланысты. Көп әйелділік қарым-қатынастағы бірінші әйел моногамдық жағдайдағы әйелдерге қарағанда көп зардап шекпейді. Бұл аналықтардың өрбу үрдісіндегі жетістігі жоғары, себебі олар екінші жұпты іздеп оралғанда еркектің толық уақытты көмегіне ие болады. Алайда, екінші әйел көп әйелділіктен жиі зардап шегеді. Бұл аналықтардың ұрпақтары моногамдық қарым-қатынастағы аналықтарға қарағанда 60%-ға аз. Бұл нәтижелер оң жақта көрсетілген көп әйелділік шегі моделімен сәйкес келеді. Сонымен қатар, екінші әйелдің жұмыртқасы кішірек болады, сондықтан ол оны өздігінен өсіруге бейім. Еуропалық қызылқұйрық құстарда жиі кездесетін тағы бір мінез-құлық – қосымша жұптасу (ҚЖ). Осылайша, ҚЖ жасаған еркек балалардың тобы ата-аналық күтімсіз сәтті өседі. Егер екінші еркектің гендері алғашқы еркектің гендерінен жоғары деп есептелсе, әйел ҚЖ-дан пайда көруі мүмкін. ҚЖ-ның тағы бір артықшылығы – генетикалық әртүрліліктің артуы. Дегенмен, әйелдер әдетте ҚЖ-ны ынталы түрде қабылдамайды. ҚЖ үшін қудаланған әйел еркекпен жұптасуға келісе алады немесе қарсылық көрсетеді және еркектің агрессиясынан жарақат алу қаупіне тап болады.
Өсімдіктердің таралуы
1948 жылдан 1964 жылға дейін Глостерширдегі Дин орманында жүргізілген экспериментте екі жүз елу ұяны мұқият тіркеп, олардың орналасқан жерлері және қоныстануын анықтады. Еуропалық ұшқырдың көбейту кезеңіндегі орташа таралу қашықтығы (екі ұя арасындағы қашықтық) шамамен , ал ұялар арасындағы орташа қашықтық шамамен . Бұл қашықтық әдетте әр жылғы көбейту тығыздығына байланысты болды. Зерттеу жылдар арасында немесе моногамды және полигинозды еркектер арасында көбейту таралуында айырмашылықты көрсететін аз ғана дәлел тапты. Осыған байланысты, жеке санаттар бойынша деректер біріктірілді. Ұзақ қашықтыққа таралу нәтижесінде жұбайлар бір-біріне адал болуы немесе жұбайын ауыстыруы мүмкін, соңғысы бұрынғы жұбай тірі болғанда немесе қайтыс болғаннан кейін болады. Үштен астам көбейту маусымын өткерген құстардың көбейту арақашықтығы зерттелді, нәтижелер көбейту әрекеттерінің саны артаған сайын, ұялау орнына адалдық артатынын көрсетті. Осы ұзақ мерзімді зерттеу сондай-ақ еуропалық ұшқырдың ересек ата және аналықтарының жас құстарға қарағанда көбейту маусымдары арасында қысқа қашықтыққа көшетінін анықтады. Жұбайлардың жұптық байланысын жаңартқанда, олар алдыңғы көбейту маусымында салынған ұяға жақын жерлерді таңдауға бейімді болды. Сонымен қатар, аналық құстар бұрынғы жұбайының өлімінен немесе ажырасуынан кейін бұрынғы көбейту орнына қайта оралу мүмкіндігі азырақ болды. Ажырасқан жұптарда аналықтар еркектерге қарағанда қашыққа кеткені байқалды. Осының салдарынан, жыл сайын бір жұбаймен болатын аналықтардың жұптасу кезеңіндегі арақашықтығы, ажырасқан аналықтарға қарағанда қысқа болады. Ажырасу еркектердің бастапқы ұялау орнынан кетуіне аз әсер етеді. Зерттеу көрсеткендей, бір жұбайды сақтайтын еркектер ажырасқан еркектерге қарағанда айтарлықтай қысқа қашықтыққа көшпейді.
"Секс ұлы" гипотезасы
Бірінші гипотеза – "тартымды ұл" гипотезасы, ол әйелдер алғашқы ұрпақта репродуктивтік шығынға ұшыраса да, екінші ұрпақтың көбею табысы бастапқы шығынды өтеуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Екінші ұрпақтың еркектері әкелерінен жоғары жұптасу қабілеті немесе тартымдылығын мұраға алады деп есептеледі, осылайша жетілген кезде жұптасқанда үлкен жетістікке жетеді. Осы "тартымды ұлдардың" көбеюге қабілеттілігі жоғары болғандықтан, екінші әйелдің көбею табысы да артады. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл теорияны жоққа шығарды, екінші әйелдерден туған балалардың нашар тамақтанудан зардап шеккенін, нәтижесінде бірінші және моногамды әйелдерден туған балаларға қарағанда олардың табан сүйектері қысқа және салмағы төмен болғанын айтты. Бұл фенотиптік белгілер жұптасқанда сәттілікке жетпеуге себеп болады, соның салдарынан "тартымды ұл" гипотезасы қабылданбайды. Олардың зерттеуінде екінші әйел құстар бірінші әйел құстарға қарағанда көбірек жұмыртқа салған. Зерттеу сонымен қатар, алдаудың еркектер үшін эволюциялық тұрақты стратегия еместігін көрсетті, себебі екінші әйелдер бірінші әйелдерге жиі баратынын байқап, содан кейін басқа жұптасты таңдайды. Алдау гипотезасына сәйкес, жұптасқан еркектердің көп аймақтық мінез-құлқы олардың басқа жұптас табу мүмкіндігін арттырады. Жұптаспаған еркектер ұяларында көбінесе ән салудан тұратын жұптасу мінез-құлқы көрсетеді. Ал жұптасқан еркектер негізгі ұяларына оралу үшін екінші аумақтарында ән салуын тоқтатуға мәжбүр болады. Бұл олардың екінші жұптасу уақытынан бұрын да, кейін де болуы мүмкін. Нәтижесінде, әйелдердің алдану ықтималдығы төмендейді, бұл эволюциялық тұрақсыз стратегияға алып келеді.
Әйелдердің агрессиялық гипотезасы
Үшінші гипотеза әйелдер көп әйел алуға келіседі, себебі жұптаспаған еркектерді табу қиын. Бұл теория әйелдердің жұп табу үшін күресіп, агрессияға баратынын болжайды және политерриториялдылық осы агрессияны азайтуға көмектеседі, екінші әйелге тыныш өмір сүруге және көбейуге мүмкіндік береді. Алдау гипотезасы еркектердің алыс екіншілік аумақтарда табысқа жетуіне олардың некелік жағдайларын жасыра білуі себеп болса, әйелдер арасындағы агрессия еркектердің негізгі және екіншілік әйелдер арасындағы агрессияны азайту үшін алыс екіншілік аумақтарды иеленетінін көрсетеді. Негізгі әйелдер агрессиялық мінез танытып, аталықтың қамқорлығын алу үшін басқа әйелдердің бастапқы ұяға жақын орналасуына жол бермейді. Эксперименттерде негізгі әйелдердің екінші аумаққа барып, екінші әйелге қарсы агрессивтілік көрсеткені байқалды. Мұндай сапарлардың саны ұялар арасындағы қашықтық артқан сайын азайды. Сондай-ақ, негізгі әйелдің еншілес әйелді мүмкіндігінше ертерек анықтауы маңызды, себебі еншілес әйел аумақта қанша уақыт болса, оны қуып шығару сонша қиын. Әйелдер өз жұптасының әнін тани біліп, екінші аумақ құруға тырысады. Сонымен қатар, негізгі аталық екінші аумақта инкубация кезеңінде, екінші жұп алғанға дейін болған уақыттан гөрі аз уақыт өткізетіні көрсетілді, әсіресе екі аумақ арасындағы қашықтық үлкен болғанда.
Армияландыру арқылы түрлендіру
F. hypoleuca (пидті ұшқыр) және F. albicollis (оңғақты ұшқыр) бір-бірінен жаңа түрлерге айналуда, бұл күшейту арқылы түрленудің куәсі (гибридтерге қарсы таңдау). Бұл екі түр екі миллион жылдан аз бұрын бөлініп шықты, эволюция уақыт шкаласы бойынша бұл жақын деп есептеледі. Дегенмен, екі түрдің будандары төмен өнімділікпен және метаболизмнің бұзылуынан зардап шегеді. Бұрын, жыныстық таңдау күшейтуге себеп болады деп есептелді, және пидті ұшқыр гибридтесуді болдырмау үшін симпатрияда және аллопатрияда әртүрлі түспен дамыды, бірақ кейбір деректер күшейтудің орнына түрлер аралық бәсекелестік негізгі механизм болуы мүмкін екенін көрсетеді. Түрлердің жұптасу таңдау сынақтарында екі түрдің де аналықтары симпатрияда өз түріне жататын еркектерді, ал аллопатрияда басқа түрге жататын еркектерді таңдайды (өз түріне жататын әнге деген қалауды қараңыз). Бұл үлгілер түрлер аралық бәсекелестіктің нәтижесінде мимикрияға алып келуі мүмкін; алайда, жұптасу қалауларына ұқсас үлгіні көрсететін ән айырмашылықтары анықталды.
Ата-ананың қамқорлығы
Еуропалық ұшқыр тұқымдас құстың ата-аналық күтімге еркектердің қандай үлес қосатынын және кейбір аналықтар неліктен жұптасқан еркектермен жұптасуды таңдайтынын анықтау үшін де зерттеулер жүргізілді. Ересек және жас моногамды еркектерді салыстырғанда, әрбір ұяда тамақтандыру жылдамдығында ешқандай айырмашылық байдаланбады. Аналықтарды зерттеу барысында ғалымдар моногамды және бірінші аналықтардың көп әйелді аналықтарға қарағанда ата-аналық күтім жағынан еркектерден әлдеқайда көп пайда көретінін анықтады. Соңғы топ еркектің жоқтығын толыққанды өтей алмай, екінші аналықтар мен жесірлердің моногамды жұптарға қарағанда аз бала тәрбиелеуіне себеп болды. Зерттеуде жұптастардың және аумақтардың айырмашылықтары шамалы болды, сондықтан олар ескерілмеді, себебі олар аналықтарға моногамды немесе бұрын жұптасқан еркектерге тиесілі аумақтардың арасында таңдау жасау үшін ешқандай артықшылық бермеді. Зерттеу нәтижелері еркектер бірнеше аумақты бақылай алатынын және осылайша аналықтарды көп әйелділікке көндіре алатынын, ал аналықтардың еркектердің некелік жағдайын анықтауға жеткілікті уақыты болмайтынын көрсетеді. Еркектердің балаларға тамақтандыру деңгейі еркектердің физикалық жағдайымен тікелей байланысты және қоршаған ортаның температурасымен кері байланысты. Көп әйелді жұптасқан аналықтар, еркектердің тамақ жеткізу жылдамдығында айырмашылық болмаса да, моногамды жұптасқан аналықтарға қарағанда әлдеқайда аз тамақ алды. Көп әйелді жұптасқан аналықтарға тамақ жеткізудің азаюы олардың инкубация тиімділігіне кері әсер етті, себебі аналықтарға тамақ табу үшін ұядан тыс көбірек уақыт өткізуге тура келді. Бұл моногамды аналықтармен салыстырғанда инкубация кезеңін де ұзартты. Еркектердің тамақтану мінез-құлқы ұялар арқылы көрсетілген репродуктивтік құндылыққа, сондай-ақ инкубациялық тамақтандырудың шығындары мен пайдасына байланысты.
Тамақтандыру
Еуропалық қанатқа құс ұстайтын құстың негізгі тамағы – жәндіктер. Шындығында, олардың аты ұшқан жәндіктерді ұстау әдеттерінен шыққан, бірақ олар ағаш діңгектерінен, бұтақтарынан немесе жерден де жәндіктер мен буынтұқымдыларды ұстайды. Зерттеулер көрсеткендей, тамақ іздеудің көп бөлігі жерден жасалған. Маусымның басында (мамыр-маусым) ауадағы жемді кейінгі кезде (тамыз-қыркүйек) қарағанда көбірек ұстайтыны анықталды; ал ағаштардан ұсталған жемде кері тенденция байқалды. Жағалы ұшқыр, дақты ұшқыр және қарапайым қызылқұйрықпен тамақ іздеу әдістерінде көптеген ұқсастықтар бар. Жұптасу кезінде немесе жұмыртқа басу кезінде еркек мекеңі әйелін тамақтандырады, бұл құбылыс жұптар арасындағы байланысты күшейтеді деп есептеледі.
Диета
Еуропалық қанатқа құс ұстайтын құстың рационы негізінен жәндіктерден тұрады. Бір зерттеуде көбелекке ұя салатын маусымдағы құстардың асқазан ішіндегісі талданып, құмырсқалар, аралар, құсқұйрықтар және қоңыздар негізгі тамақ екені анықталды. Балапандарға берілетін тамаққа өрмекшілер, көбелектер, мольдар, шыбықтар, масалар, құмырсқалар, аралар, құсқұйрықтар және қоңыздар кіреді. Көбелектер (Lepidoptera) мен аралар (Hymenoptera) үшін дернәсілдер ересек жәндіктерге қарағанда көбірек желінеді; ал басқа жәндіктерге қатысты керісінше. Оның орналасқан жері туралы мәліметтерді Ұлттық биологиялық әртүрлілік желісінен табуға болады. Нидерландыда оның саны 90%-ға азайды, себебі балапандардың шыңына келген уақыт дұрыс келмеді.
Басқару және сақтау
Олар биік таулы кең жапырақты орманды жерлерде көбейеді. Бұл Ұлыбританияда географиялық жағдайға байланысты олардың Солтүстік және Батыс аймақтарымен шектеледі дегенді білдіреді. Олар ескі емен ормандарын ұнатады, бірақ сонымен қатар ескі таулы күл және қайың ормандарында да көбейеді. Оларға өте жақсы көріну қажет, бұталар мен төменгі қабаттың аз болуы, бірақ көп мөлшерде мүк және шөп болуы тиіс. Осы ашық сипатты сақтау үшін мал жаюды басқару қажет, сонымен қатар кейде ағаштарды алмастыруға мүмкіндік беру керек. Кездейсоқ, табиғи ағаш қуыстары бар ескі ашық қылқан жапырақты орманды да пайдаланады. Әдетте, олар ағаш тесіктері бар ағаштарды – яғни, өлі ағаштарды немесе тірі ағаштардың өлі бұтақтарын – ұнатады. Сонымен қатар, олар ағаштарда өсетін лишайниктерді де жақсы көреді.
Қорғауды қаржыландыру гранттары
Орман шаруашылығы комиссиясы Англияның орманды жақсарту гранты (EWIG) деп аталатын бағдарлама арқылы гранттар ұсынады; сондай-ақ Natural England’s Environmental Stewardship Scheme де гранттар береді.