Кіріспе

Уэльстегі Лланддуно (/l//æ//n/'/d//ɪ//d//n//oʊ/,) – Уэльстегі Конви округінің қаласы және қауымдастығы, Криддин түбегінде, Ирландия теңізіне қарай ұсынылған жерде орналасқан теңіз жағалауындағы курорт. 2021 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша, Гогарт, Пенрин шығанағы, Крейгсайд, Гланвайдден, Пенринсайд және Брин Пайдуды қамтитын қауымдастықтың халқы 19 700 адамды құрады (ең жақын жүзге дейін дөңгеленген). Қаланың аты "Сан-Тудно шіркеуі" деген мағынаны білдіреді. Лланддуно – Уэльстегі ең ірі теңіз жағалауындағы курорт, және ол 1861 жылдан бастап "Уэльстің суару орындарының патшайымы" деп аталды (кейіннен Тенби және Абериститпен де байланысты қолданылған атау; "курорт" сөзі кейінірек пайда болды). Тарихи тұрғыдан Кернарфонширдің бөлігі болған Лланддуно 1996 жылға дейін Гвинендтің Аберконви ауданында болды.

Тарих

Лланддуно қаласы мыңдаған жылдар бойы теңізшілер үшін Ұлы Орме, ал жер тұрғындары үшін Крудин түбегі деп белгілі әктас тасты төбелерде, тас дәуірінен, қола дәуірінен және темір дәуірінен бастау алған елді мекендерден дамыды. Жазба тарихы бойынша бастауы 1284 жылы король Эдуард I Бангор епископы Аннанға Гогард иелігін беруімен байланысты. Иелік үш қалашықты қамтыды: оңтүстік-батыстағы Y Gogarth, солтүстіктегі Y Cyngreawdr (Сант Тудно шіркеуі орналасқан) және оңтүстік-шығыстағы Yr Wyddfid. Қазіргі Лланддуно өзінің атын ежелгі Сент-Тудно приходынан алған, сонымен қатар Крейг-и-Дон, Лланрхос және Пенрхин шығанағы сияқты көршілес қалалар мен аудандарды да қамтиды. Жақын жерде Деганвидің шағын қаласы мен маринасы да орналасқан, ал осы төрт аудан Лланрхос дәстүрлі приходіне жатады. Лланддуно аймағының ежелгі географиялық шекаралары күрделі: олар Конви өзенінің шығыс жағында орналасқанмен (Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Уэльс арасындағы табиғи шекара), Лланддуно, Лланрхос және Ллангистеннин (оның ішінде Лланддуно тоғысы) ежелгі приходтары Гвиненд Корольдігінің Креддин ортағасырлық комотесіне, кейіннен Кернарфонширге қарасты. Бүгінде Деганви мен Лланддуно тоғысы Конви қалалық қауымдастығының құрамына кіреді, бірақ олар өзеннен бөлек орналасқан және Конвимен тек жол мен көпір арқылы байланысқан.

Ұлы Орме

Көбінесе Мостин иеліктеріне тиесілі Ұлы Ормеде Персия шахы Виктория патшайымына сыйлаған, кейін Лорд Мостинге берілген бір жұптың ұрпақтарынан тараған бірнеше ірі жабайы Кашмир ешкілері мекендейді. Бұл ешкілер Лландудно қаласының басты көшелерінде де жиі кездеседі. Ұлы Орме тауының биіктігі 679 фут (207 метр) құрайды. Қазір туристік орталыққа айналған Саммит қонақ үйі, бір кезде әлемнің орта салмақтағы бокс чемпионы Рэндольф Турпиннің үйі болған. Әктас жартастар өсімдік және жануарлар әлеміне пана болып табылады, мұнда сирек кездесетін түрлер де бар, мысалы, сұңқар және тек Ұлы Ормеде ғана өсетін жабайы долана (cambricus) түрі. Биік әктас жартастар теңіз құстарының, оның ішінде баклан, қара қаз, тоқылдақ, қанаты қысқа қаз, пуффин, шағалақай, тұңғиыр және көптеген қараша құстардың қоректануына қолайлы жағдай жасайды. Ұлы Орме трамвайы және туристерді шыңға жеткізетін Лландудно кабельдік жолы сияқты бірнеше тарту орындары бар. Ұлы Ормеде сонымен қатар Ұлыбританиядағы ең ұзын сырғана жолы да бар, оның ұзындығы 750 метрді құрайды.

Даму

1847 жылы қалада мың адамға жетті, олар 1840 жылы салынған Әулие Георгий шіркеуінде құлшылық ететін. Ер адамдардың көп бөлігі мыс кенінде жұмыс істесе, қалғандары балық аулау және қарапайым шаруашылықпен айналысты. 1848 жылы Ливерпульдік сәулетші және геодезист Оуэн Уильямс Лорд Мостинге Лланддуно шығанағының артындағы батпақты жерлерді демалыс орны ретінде дамыту жоспарларын ұсынды. Лорд Мостин бұл жоспарларды ынтамен қолға алды. Мостин иелігі мен оның агенттерінің жылдар бойғы ықпалы Лланддуноның дамуында маңызды рөл атқарды, әсіресе 1857 жылы Джордж Фелтонды геодезист және сәулетші қызметіне тағайындағаннан кейін. 1857 мен 1877 жылдар аралығында қаланың орталық бөлігі Фелтонның қадағалауымен дамытылды. Фелтон сондай-ақ сәулеттік жобалау жұмыстарын жүргізді, оның ішінде Мостин көшесіндегі Киелі Үштік шіркеуінің жобасын жасау және құрылысын жүзеге асыру да бар.

Теміржол

Қалаға Лланддуно теміржол станциясы қызмет көрсетеді, ол Лланддуно тоғысуынан 3 миль (5 км) ұзындығындағы тармақ желісінің солтүстік терминалы болып табылады. Екі станция арасында әдетте жарты сағат сайын пойыздар қатынайды; кейбір пойыздар Бленау Ффестиниогқа немесе Манчестер әуежайына дейін жалғасады. Лланддуно тоғысуы станциясы Солтүстік Уэльс жағалауы теміржол желісінде орналасқан, ол 1848 жылы Честер және Холихед теміржолы ретінде ашылған. 1859 жылы ол Лондон және Солтүстік-Батыс теміржолының бөлігіне, ал 1923 жылы Лондон, Мидленд және Шотландия теміржолының бөлігіне кірді. Лланддуно орта викториялық дәуірдегі демалыс орны ретінде салынған, ал тармақ желісі 1858 жылы ашылды, орталық станциясы Деганвиде орналасқан.

Автобустар

Қалаға Arriva Buses Wales автобустары қызмет көрсетеді, олар Рил, Бангор, Кернарфон және Ұлы Орм шыңына бағыттар ұсынады. Бұдан өзге, Llew Jones Betws-y-Coed және Llanrwst қалаларына да қызмет көрсетеді.

Трамвайлар

Ұлы Орм трамвайы қала орталығынан Ұлы Орм төбесіне дейін жүреді және Ұлыбританиядағы жалғыз кабельдік жетегі бар көше трамвайы болып табылады. Бұрынғы Лланддуно және Колвин шығанағы электр темір жолы 1907 жылдан бастап Лланддуно мен Рос-он-Си арасында электр трамвайы қызметін ұсынды; ол 1908 жылы Колвин шығанағына дейін созылды. Қызмет 1956 жылы тоқтатылды. Лланддунодағы алғашқы трамвай Глоддаэт көшесінің ортасымен, Мостин көшесі бойымен төмен, Пенрин шығанағы арқылы және Колвин шығанағына қарай бағытталған.

Лланддуно шығанағы мен Солтүстік жағалау

Лланддуноның Солтүстік жағалауының көп бөлігінде кең, иілісқан Виктория дәуіріндегі серуендеу жолы бар. Бұл жолдың біртұтас атауы The Parade, бірақ әрбір учаскесінің жеке атауы бар, және Лланддуноның көптеген қонақ үйлері осы серуендеу жолдары мен жарты ай пішіндес көшелерде орналасқан. 1994 жылы салынған, 2006 жылы кеңейтіліп, "Venue Cymru" деп қайта аталған Солтүстік Уэльс театры, арена және конференц орталығы шығанақтың ортасына жақын жерде орналасқан.

Лланддун теңіз айлақтары

Лланддуноның пиері Солтүстік жағалауда орналасқан. 1877 жылы салынған, ол ІІ санаттағы ескерткіш болып табылады. Пиер 1884 жылы құрлыққа қарай, бұрынғы Батс қонақүйінің (қазіргі Гранд қонақүйінің орнында) қапталымен кеңейтілді.

Бақытты аңғар мен Хаулфре бақтары

Бұрынғы карьер "Бақытты аңғар" 1887 жылы Виктория патшайымының алтын мерейтойын тойлау үшін Лорд Мостин қалаға сыйлаған жер болды. Аймақ абаттандырылып, бақтарға, екі кішкентай гольф алаңдарына, путинг алаңына, ашық аспан астындағы танымал театрға және кең көгалдарға айналдырылды. 1896 және 1963 жылдары Уэльстің Ұлттық Эстеддфодымен байланысты шаралар осы жерде өтті. Бақтар Уэльстегі ерекше тарихи маңызы бар саябақтар мен бақтардың Cadw/ICOMOS тізілімінде ІІ дәрежеде тізімделген. Хаулфре бақтары қаланың солтүстік-батысындағы Санни Хилл үйіне қарасты жеке бақ ретінде құрылды. Кейіннен қалалық кеңес сатып алып, 1929 жылы қоғамдық саябақ ретінде ашты, ашылу салтанатын Дэвид Ллойд Джордж жүргізді. Бақтар Cadw/ICOMOS тізілімінде ІІ дәрежеде санатталған.

Теңіздік қозғалтқыш

Ұлы Орманың айналасындағы алғашқы жол 1858 жылы Мостин есімді егіндіктің басқарушысы Реджинальд Куст салған жаяу жол болды. 1872 жылы жолды атқаруға арналған көлік жолына айналдыру үшін Great Ormes Head Marine Drive Co. Ltd. компаниясы құрылды. Банкротқа ұшырағаннан кейін, екінші компания жолды 1878 жылы аяқтады. Жобаның мердігерлері Хьюз, Моррис, Дэвис мырзалары болды, олар Лланддунодағы Мадок көшесіндегі Ричард Хьюз басқарған консорциум еді. Жолды 1897 жылы Лланддуно қалалық округтік кеңесі сатып алды. 6 шақырымдық бір бағытты жол Бақытты аңғардың етегінен басталады. Шамамен 2 километрден кейін, қосымша жол Сент-Тудно шіркеуіне, Ұлы Орманың қола дәуіріндегі мыс кеніне және Ұлы Орманың шыңына жетеді. Marine Drive-ды жалғастыра бергенде Ұлы Орманың маяғы (қазір шағын қонақ үй) және одан кейін оң жақта Rest and Be Thankful кафесі мен ақпараттық орталығы орналасқан. Marine Drive-дың батыс жағындағы соғыс жылдарындағы (1940–1945) жағалау артиллерия мектебінің орны бар, қазір ол қорғалатын көне ескерткіш.

Батыс жағалау

Батыс жағалауы – Конви өзенінің құятын жеріндегі тыныш жағажай. Осы Пэн Морфада әйгілі «Әліс ғажайыптар елінде» романының кейіпкері Алиса Лидделл бала кезіндегі ұзақ жазғы каникулдарын өткізген.

Мостин көшесі

Саябақтың артында Мостин көшесі Мостин Бродвейына, содан кейін Мостин даңғылына дейін созылады. Бұл Лландуно және Крейг-и-Дон қалаларының басты сауда орталықтары. Мостин көшесінде әртүрлі дүкендер, ірі банктер мен қаржы ұйымдары, екі шіркеу, ойын-сауық орталықтары және қалалық кітапхана орналасқан. Кітапхана – Лландуно қалалық саяхат жолының бастапқы нүктесі.

Викториялық экстраваганс

Жыл сайын мамыр айындағы банктік демалыс күндері Лландунода үш күндік Викториялық карнавал өтеді, ал Мостин көшесі ойын-сауық жәрмеңкесіне айналады. Мадок көшесі, Глоддайт көшесі және жағажайлық жол әр күні түстен кейін өтетін карнавал шеруының қатарына қосылады. Бодафон шаруашылығының алқаптары Көлік фестивалінің орны болады.

Лланддуно құтқару қайығы

2017 жылға дейін Лландудно Ұлыбританиядағы бірегей қала болды, себебі оның құтқару кемесі станциясы құрлық ішінде орналасқан, бұл қажеттілікке қарай Батыс жағалауынан немесе Солтүстік жағалауынан бірдей жеңілдікпен теңізге шығуға мүмкіндік берді. 2017 жылы жаңа құтқару кемесі станциясы салынып аяқталды, жаңа, жоғары жылдамдықты, ашық теңізде және жағалауда жүретін құтқару кемелері мен заманауи ұшыру жүйесі сатып алынды. Бұл станция Солтүстік жағалаудағы ойын-сауық бассейніне жақын орналасқан. Лландудноның белсенді еріктілер тобы жағалау суларындағы шағын демалыс кемелерінің саны жылдам өсіп келе жатқандықтан, бұрынғыдан да жиі шақырылып жатыр. Llandudno Lifeboat әдетте мамырдан қазан айына дейін әр жексенбі және мереке күндері жағажай бойында қойылады.

Ғибадат орындары

Қасиетті Тудноға арналған ежелгі шіркеу Ұлы Ормның солтүстік нүктесіне жақын және қазіргі қаладан екі шақырым (3 км) жерде орналасқан. Оны 6-ғасырдағы монах Тудно оратория ретінде құрды, бірақ қазіргі шіркеу 12-ғасырдан бастау алады және ол әлі күнге дейін жазғы жексенбі күндері таңертең қолданылады. Бұл Llandudno-ның Англикандық шіркеуі болды, бірақ бұл мәртебе алдымен Санкт-Джорджға (қазір жабық) және кейіннен Mostyn көшесіндегі Киелі Үштік шіркеуіне берілді. Лланддунодағы басты христиан шіркеулері Cytûn (бірлескен шіркеулер) мүшелері болып табылады және оларға Уэльстегі шіркеу (Киелі Үштік және сондай-ақ Крейг-и-Дондағы Сент-Пол), Теңіз жұлдызының Әйелі Рим-католик шіркеуі, Сент-Джон методистік шіркеуі, Глоддаэт Біріккен шіркеуі (Пресвитериан), Құдайлардың жиналысы (Пентекосталь), Лланддуно баптистік шіркеуі, Крейг-и-Дондағы Сент-Дэвид методистік шіркеуі, Копт православие шіркеуі Сент-Мария және Сент-Абасихирон, және Eglwys Unedig Gymraeg Llandudno (Лланддунодағы Біріккен Уэльстік шіркеу) кіреді. Қала ішінде христадельфиялық жиналыс залы да бар. Жергілікті методист қауымының мүшесі – қазір Лланддуноның Лорды Робертс атанған Роджер Робертс, Лордтар палатасындағы Халықаралық даму жөніндегі Либерал-демократ өкілі. Лланддунода жергілікті және келуші яһудилерге қызмет ететін, Солтүстік Уэльстегі сирек кездесетін яһуди орталығы бар. Сонымен қатар, Крейг-и-Дондағы Мостин даңғылында Кальпа Бадра будда орталығы да орналасқан.

Спорт

Қала қазіргі уақытта Уэльстің екінші деңгейлі футбол дивизионы – Солтүстік Уэльсте өнер көрсететін «Лланддуно» футбол клубына үй иесі болып табылады; бұл команда бұрын Уэльстің жоғары деңгейлі «Cymru Premier» дивизионында да ойнаған. Клуб өз үйіндегі ойындарын «Maesdu Park» стадионында өткізеді және 2016 жылы Еуропа лигасына қатысқан. «Llandudno Albion» қазіргі уақытта Уэльстің үшінші деңгейінде, ал «Llandudno Amateurs» төртінші деңгейінде ойнайды. Лланддунодағы футбол клубы туралы алғашқы мәліметтер 1865 жылға дейін жетеді. «Gloddaeth Rovers» 1878 жылы құрылып, он жыл бойы ойнаған; содан кейін қаланың басты клубы ретінде «Llandudno Swifts» оларды алмастырды. 1901 жылы «Swifts» клубы таратылғаннан кейін «Llandudno Amateurs» деген жаңа клуб құрылды; бұл қазіргі командадан мүлдем бөлек болған. «Llandudno Rugby Club» 1952 жылы құрылған және Уэльс регби одағының мүшесі болып табылады. Сонымен қатар, қалада бильярд, снукер және доминодан жергілікті турнирлер де өткізіледі.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша 20 701 тұрақты тұрғыны тіркелді, олардың 50,8% Уэльсте және 40,7% Англияда туған. 2021 жылғы халық санағы көрсеткендей, халық саны 19 700-ге дейін азайды. Халықтың 30% 65 жастан асқан, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (21,3%) жоғары. Ең ірі этникалық топ – ақ нәсілділер, олар халықтың 95,9% құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (93,8%) жоғары. Екінші орында – азиялықтар/азиялық британдықтар, олар халықтың 1,8% құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (2,9%) төмен. Ең ірі діни топ – христиандар, олар халықтың 52,6% құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (43,6%) жоғары. Ал екінші орында діні жоқтар, олар халықтың 38,4% құрайды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (46,5%) төмен.

Әкімшілік тарихы

1854 жылы Лландуно жақсарту комиссарларының ауданы болып құрылды. Аудан ежелгі Лландуно приходының және көршілес Эглвисрос приходының бір бөлігін қамтыды. 1894 жылы жақсарту комиссарлары Лландуно қалалық округтік кеңесімен алмастырылды. Бұл төменгі деңгейдегі кеңес болды, ал Кернарфоншир округтік кеңесі округ деңгейіндегі қызметтерді ұсынды. 1902 жылы қалалық округтік кеңес өзінің бас кеңсесі ретінде Лландуно қалалық әкімшілік үйін (Town Hall) салды. 1974 жылы қалалық округ таратылды, ал аймақ Гвинед округінің жаңа құрамындағы Аберконви ауданындағы қауымға айналды. 1996 жылғы жергілікті басқару реформасы аймақты Конви округінің басты аумағының бір бөлігіне қосты. Лландуно Ұлыбритания парламентінің Аберконви сайлау округіне кіреді, оның депутаты консерватор Робин Миллар, ал Уэльс Парламентінің (Senedd) Аберконви сайлау округінің депутаты консерватор Джанет Финч-Сондерс. Ол Солтүстік Уэльс сайлау аймағына жатады.

Вормут пен Маметцпен байланысы

Лландуно Фламандтың Вормхоут қаласымен туысқан, Дюнкерктен 10 миль (16 км) қашықтықта орналасқан. Осы жерде Лландунодағы 69-шы аумақтық полктің көптеген мүшелері шабуылға ұшырап, тұтқынға алынды. Кейіннен 1940 жылдың 28 мамырында жақын маңдағы Эскелбекте тұтқындар атып өлтірілді. 1-ші (Солтүстік Уэльс) бригадасының штабы 1914 жылдың желтоқсанында Лландунода орналасқан еді және оған Лландунода тәрбиеленген және оқытылған Корольдік Уэльс фюзилерлерінің батальоны кірді. 1914–18 жылдардағы соғыста бұл бригада, 38-ші Уэльс дивизиясының маңызды бөлігі ретінде, Сомма шайқасына қатысты. Бригадаға Маметс орманын басып алуға бұйрық берілді. Екі күнге созылған шайқас Маметс ауылын артиллериялық оқтармен толыққанды қиратты. Соғыстан кейін Лландуно халқы (соның ішінде 38-ші Уэльс дивизиясынан аман қалғандар) Маметс ауылын қайта құруға арналған қорға жомарт үлес қосты. Лландуно 2022 жылдың тамызынан бері Швейцарияның Шампери қаласымен де туысқан қала болып табылады.

Мәдени байланыстар

Лландудно 1864, 1896 және 1963 жылдары Уэльстің Ұлттық Эйстеддфодын қабылдады, ал 2008 жылы Урд Ұлттық Эйстеддфоды Глоддаэт Исаф фермасына, Пенрин шығанағына шақырды. Қалада 1865 және 1866 жылдары Ливерпуль Олимпиадалық фестивалі өтті. Мэтью Арнольд 1860 жылдардағы Лландудноның және жергілікті ландшафтпен байланысты Талиэсин мен Мэлегвин Гвинедтің ежелгі әңгімелерінің егжей-тегжейлі және ұзақ сипаттамасын «Кельт әдебиетін зерттеу туралы» (1867) алғы сөздің алғашқы бөлімдерінде келтіреді. Ол сондай-ақ Стенли Хоутонның «Хиндл Уэйкс» пьесасы мен фильмінде, Арнольд Беннеттің 1911 жылғы «Карта» романы мен оның кейінгі фильмдегі бейнеленуі үшін де пайдаланылды. Румыния королевасы Елизавета Вид, сонымен қатар Кармен Сильва деген атпен танымал, 1890 жылы Лландуднода бес апта болды. Кетіп бара жатқанда ол Уэльсті «әдемі бейбітшілік панасы» деп сипаттады. Уэльс тілінде «hardd, hafan, hedd» деп аударылған бұл сөз қаланың ресми ұранына айналды. Лландудномен байланысы бар басқа да белгілі тұлғаларға Виктория дәуірінің мемлекеттік қайраткері Джон Брайт және көп рет Уэльс құрама командасының құрамында ойнаған футболшылар Невилл Саутхолл, Нил Эрдли, Крис Максвелл және Джой Джонс жатады. Австралияның 7-ші премьер-министрі Билли Хьюз Лландуднода оқыған. Гордон Борри QC (Барон Борри), 1976 жылдан 1992 жылға дейін Әділ сауда кеңсесінің бас директоры, соғыс кезінде эвакуацияланған адам ретінде онда тұрған кезде қалалық Джон Брайт гимназиясында білім алған. Халықаралық өнер галереясы Ориэль Мостин Воган көшесінде, почта бөліміне жақын орналасқан. Ол 1901 жылы леди Аугуста Мостиннің өнер жинағын орналастыру үшін салынған. 1914 жылы ол әскери жаттығулар залы ретінде пайдаланылды, кейін қоймаға айналды, ал 1979 жылы қайтадан өнер галереясы ретінде қолданысқа енгізілді. Үлкен жөндеуден кейін галерея 2010 жылы жай ғана «Мостин» деп атау өзгертті. Лландудноның өзінің «LLAWN» (Llandudno Arts Weekend) атты шағын өнер фестивалі бар, ол соңғы үш жылдан бері өткізіліп келеді (LLAWN01 – 2013, LLAWN02 – 2014, LLAWN03 – 2015). LLAWN – бұл Лландудноның өткенін ерекше тәсілмен қайта жаңғыртатын және тойлайтын шағын фестиваль; өнер, сәулет, артефакт, дыбыс, қойылым және қатысу арқылы. Фестиваль қыркүйек айының соңында үш күнге созылады, бастапқыда қонақүй индустриясы «аралық маусым» деп атаған кезеңді, яғни туристік маусымдағы тыныштық кезеңді жандандыру мақсатында ұйымдастырылды. Фестивальді Уэльс Өнер кеңесі, Мостин Эстейтс, Конви округінің кеңесі, MOSTYN және Лландудно қалалық кеңесі қолдайды.

Қаланың бостандығы

Келесі адамдар мен әскери бөлімдер Лланддуно қаласының құрметті азаматы атағын алды.

Әскери бөлімдер

RAF Valley: 1995 жылдың қыркүйегі. Llandudno құтқару станциясы, RNLI: 2002 жылдың қаңтары. 203 (Уэльс) далалық госпиталі (еріктілер) RAMC: 2009 жылдың 19 қыркүйегі.