Польша-Германия тарихындағы Быту қаласы

Кіріспе

Bytów – Польшаның солтүстігіндегі Гданьск Померания аймағындағы қала. 2021 жылдың желтоқсанында халық саны 16 730 адамды құрады. Польшаның бөлінісінен кейін, Битов Пруссия Корольдігінің, содан кейін Германияның құрамына кірді және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін сонда болды. Соғыстың соңғы кезеңдерінде қала Қызыл Армияның ауыр артиллериялық оғына түсті, нәтижесінде ғимараттардың 55%-дан астамы қирады. Битов есімімен алғаш рет 1321 жылы айтылған. 10 ғасырда аумақ Польшаның алғашқы тарихи билеушісі I Миешко басқаруымен құрылған жаңа мемлекеттің құрамына енді. 1329 жылы Битов Тевтон орденіне қарады. Католик приходының ең ертегі жазбасы 1335 жылға дейін барады, бірақ ол 12-13 ғасырларда да болған болуы мүмкін. Бұл қала Тевтон орденінің әкімшілік орталығы болды. 1410 жылғы Грунвальд шайқасынан кейін қала Польшаның құрамына өтті, ал Польша королі Владыслав II Ягелло оны Померания герцогы Богислав VIII-ге Тевтон орденіне қарсы көрсеткен қолдауы үшін өмір бойына берді. 1411 жылғы Торнь бейбіт шарты бойынша Богислав осы қаланы орденге қайтаруға міндетті болды. Қала Тевтон орденіне қарсы Пруссия Конфедерациясының көтерілісіне қатыспады. Польша-Тевтон соғыстары кезінде қала Польша мен Тевтон мемлекеті арасында ауысып тұрды және 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартынан кейін қайтадан Польшаның бақылауына көшті. Польша Битовты Померания герцогтарына кепіл ретінде берді. 1526 жылдан бастап Померания герцогтары оны мұрагерлік кепіл ретінде иеленді. 1627 жылы Отыз жылдық соғыс кезінде қала өрттен қирағаннан кейін қайта салынды. 1637 жылы Померания герцогтарының әулеті тоқтап қалғаннан кейін Битов поляк феодаты болуын тоқтатып, Польшаның тікелей басқаруына көшті. Одан кейін жергілікті дворяндар Польша-Литва одағының барлық дворяндарымен тең құқықтарға ие болды. 1651 жылы қала билігі мен староста Якуб Вейхер арасында мерзімі өткен салықтар бойынша дау туды. 18 ғасырда қала өрт пен обадан зардап шекті. 1773 жылы Польшаның бірінші бөлінісінде қала Пруссияның Померания провинциясына толыққандай қосылды. 18 ғасырда жергілікті поляк кашуб халқын неміс тіліне көшіруге тырысу басталды, неміс тілі мектептерге енгізілді. 1846-1945 жылдар аралығында Бютоу Пруссиядағы Бютоу округінің орталығы болды. 1871 жылы Пруссияның Германияны біріктіруі кезінде қала Германия империясының құрамына кірді. Қалада поляк азшылығы белсенді болды, 1910 жылы мұнда Польшаның Людовик банкі құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және тәуелсіз Польшаның қайта құрылуынан кейін, 1919 жылғы Версаль келісімшарты қаланы Веймар республикасының құрамында қалдырды. Экономикалық құлдырау болды, көптеген немістер батыс Германияға көшіп кетті, ал халық саны азайды. Соғыс аралық кезеңде қалада Германиядағы поляктар одағы сияқты көптеген поляк ұйымдары жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа бірнеше ай қалғанда, 1939 жылы немістер жергілікті поляктардың белгілі өкілдерін, соның ішінде белсенділерді және жергілікті поляк банкінің басшысын тұтқынға алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляк халқы депортацияға және өлім жазасына ұшырады, оның екі жетекшісі Ян Рековский Стип және Йозеф Рековский Заксенхаузен және Дахау концлагерьлерінде түрмеге жабылды. 1945 жылдың 8 наурызында Совет Қызыл Армиясы қаланы басып алды. Кейбір тұрғындар совет әскерінің шабуылынан бұрын қашып кеткен. 1945 жылдың сәуір айында қала Польшаның басқаруына берілді, соғыс аяқталғаннан кейін Потсдам конференциясы растады және поляк атауы Битов қайта орнатылды. Соғыстан кейін қалада қалған неместің қалдықтары немесе соғыстан кейін оған оралғандары Потсдам келісіміне сәйкес қуылды. Жергілікті поляк кашуб халқына бұрынғы Шығыс Польшадан және Кашубияның қалған бөлігінен көшіп келгендер қосылды. Битов Польшадағы повяттың орталығы болды (1946–1975, 1999). 1975 жылдан 1998 жылға дейін әкімшілік жағынан Слупск воеводиясының құрамына кірді.

Bytów (; ; Bütow ) is a town in the Gdańsk Pomerania region of northern Poland with 16,730 inhabitants as of December 2021. After the Partitions of Poland, Bytów became part of the Kingdom of Prussia and later also Germany, within which it remained until the end of World War II. At the final stages of the war, Bytów was the center of heavy artillery shelling initiated by the Red Army, resulting in more than 55% of the buildings destroyed. A settlement was first mentioned by the name of Butow in 1321. The territory became part of the emerging Polish state under its first historic ruler Mieszko I in the 10th century. Bytów passed to the Teutonic Knights in 1329. From 1335 comes the oldest mention of a Catholic parish, which, however, could have existed since the 12th or 13th century. It has been the seat of an administrator of the State of the Teutonic Knights. This castle was captured by Poland after the Battle of Grunwald (1410), and king Władysław II Jagiełło of Poland gave it to Bogislaw VIII, Duke of Pomerania, for all of his lifetime as payment for support obtained from him against the Teutonic Knights. In the Peace of Thorn (1411) Bogislaw had to return the castle to the Knights. The town did not join the Prussian Confederation's revolt against the Teutonic Knights. The town alternated between Poland and the monastic state during the Polish Teutonic Wars, and returned to Polish control after the Second Peace of Thorn (1466). Poland gave Bytów as lien to the Dukes of Pomerania. Since 1526 the Pomerania dukes held it as an inheritable lien. In 1627 during the Thirty Years' War, the town was rebuilt after being destroyed by a fire. When the Pomeranian dukes died out in 1637 Bytów ceased to be a Polish fief and became directly ruled by Poland, Then the local nobility obtained equal rights with the nobility of the entire Polish–Lithuanian Commonwealth. In 1651 there was a dispute between the city authorities and the starost Jakub Wejher, regarding overdue taxes. During the 18th century, the town suffered from fires and plague. In 1773 in the First Partition of Poland the town was wholly incorporated in the Prussian Province of Pomerania. In the 18th century attempts began at Germanisation of the indigenous Polish Kashubian population by introducing German into schools. From 1846 to 1945, Bütow was the seat of the Landkreis Bütow district in Prussia. The town became part of the German Empire in 1871 during the Prussian led unification of Germany. Polish minority remained active in the city, and in 1910 a Polish Bank Ludowy was founded here. After the end of World War I and the re establishment of independent Poland, the Treaty of Versailles kept the town in the Weimar Republic in 1919. There was an economic decline, many Germans emigrated to western Germany, and the population was slowly decreasing. In the interbellum numerous Polish organizations, including the Union of Poles in Germany, operated in the town. Months before World War II, in 1939, the Germans carried out arrests of notable local Poles, incl. activists and the head of the local Polish bank. During World War II the Polish population was subject to deportations and executions, two of its leaders, Jan Rekowski Styp [pl] and Józef Rekowski [pl] were imprisoned in Sachsenhausen and Dachau concentration camps, It was captured by the Soviet Red Army on 8 March 1945. Some inhabitants had fled before the Soviet advance. In April 1945, it was put under Polish administration, confirmed after the end of the war by the Potsdam Conference and the Polish name Bytów was restored. Those German inhabitants, which had remained in the town or had returned to it short after the war, were later on expelled in accordance with the Potsdam Agreement. The indigenous Polish Kashubian population was joined by Poles displaced from former eastern Poland annexed by the Soviet Union and from the rest of Kashubia. Bytów became the seat of a powiat (1946–1975, 1999 ) within Poland. From 1975 to 1998 it was administratively part of the Słupsk Voivodeship.

Америкаға қоныс аудару

1859 жылдан бастап Брейзалар мен Пелерлер сияқты көптеген Быту қаласының отбасылары АҚШ-тың Миннесота штатындағы Уинона аймағына көшіп келді. Пруссияның саясаты – неміс қоныс жайлаушыларына орын ашу үшін кашубтарды қуғынға салу еді. Кейбір кашубтар 1860-шы жылдардың басында Миссисипи өзенінен Висконсин штатының Пайн-Крик қаласына көшіп кетті. Көптегендері 1800 жылдардың соңында аймақта болған ағаш өнеркәсібінің өркендеу кезеңінде ағаш өңдеу фабрикаларында жұмыс таба алды.

Спорт

Польшаның "Бытовья" футбол клубы Битов қаласында негізделген.