Кіріспе

Жаңа Зеландия Парламентінің жалғыз палатасы – Өкілдер палатасы, парламент мүшелері (депутаттар) деп аталатын өкілдерден тұратын демократиялық орган. Әдетте 120 депутат болады, бірақ қазіргі уақытта артық депутаттар болғандықтан 123 депутат бар. Сайлаулар әдетте үш жыл сайын өтеді, онда аралас пропорционалдық сайлау жүйесі қолданылады, ол тікелей сайланған депутаттар мен жабық партиялық тізімдерді біріктіреді. 72 депутат бір мандаттық сайлау округтерінде тікелей сайланады, ал қалған орындар әр партияның партиялық дауыс үлесіне сәйкес тізім бойынша сайланған депутаттармен толтырылады. Үкімет бір партиядан немесе депутаттардың көпшілігінің қолдауына ие партиялар коалициясынан құрылуы мүмкін. Демократиялық институт ретінде Өкілдер палатасының басты міндеті – халықты өкілдік ету және халық атынан заң шығару (қ. § Заң шығару). Партия немесе коалиция Палатаның "сенімін" қамтамасыз ете алса, яғни парламент мүшелерінің көпшілігінің қолдауына ие болса, үкімет құрылады. Бұл бірнеше партия арасында келісімдер жасауды білдіруі мүмкін. Кейбіреулері коалициялық үкіметке қосылуы мүмкін, ал басқалары үкіметтен тыс қалып, сенім туралы дауыс беруде қолдау көрсетуге келіседі. Премьер-министр (үкімет басшысы) Өкілдер палатасына есепті және оның қолдауын сақтауы тиіс; осылайша, премьер-министр лауазымы бос қалған жағдайда, генерал-губернатор Палатаның қолдауына ие болуы мүмкін адамды тағайындайды. Егер Өкілдер палатасы Министрлер кабинетіне, демек үкіметке сенімсіздік білдірсе, онда ол сенімсіздік дауысы арқылы үкіметті таратуға құқылы.

Мүшелер және сайлау

Өкілдер палатасы әдетте 120 мүшеден тұрады, олар "Парламент мүшесі" (MP) атағын иеленеді. Бұрын олар 1907 жылғы Парламент және атқарушылық лауазымдар туралы заң қабылдалғанға дейін, Жаңа Зеландия доминион мәртебесіне ие болғанға дейін "Өкілдер палатасының мүшелері" (MHR) деп, ал одан бұрын "Жалпы Ассамблея мүшелері" (MGA) ретінде танылған. Барлық депутаттар демократиялық жолмен сайланады және әдетте жалпы сайлаудан кейін Палатаға кіреді. Ант бергеннен кейін депутаттар, әдетте парламент таратылғанға және одан кейінгі жалпы сайлауға дейін қызмет етеді, ол кем дегенде үш жылда бір рет өтуі керек. Ерте жалпы сайлаулар (кейде "жедел сайлау" деп аталады) премьер-министрдің қалауы бойынша мүмкін, әсіресе егер азшылық үкіметі Палатаның сенімін сақтай алмаса. Мерзімі ішінде партиялық бағытын өзгеткен депутаттар – "уака секіру" деп аталатындар – Палатадан қуылдырылуы мүмкін. Сонымен қатар, қылмыстық қызметтері немесе өзге де ауыр бұзушылықтары үшін де мүшелер Палатадан шығарылуы мүмкін. Кейбір қуғын-сүргіндер сот арқылы шарасыздыққа ұшырады. Сайлау округтеріндегі бос орындар қосымша сайлаулар арқылы толтырылады; егер тізім бойынша сайланған депутаттың орны бос қалса, онда оның партиясының тізіміндегі келесі адам лауазымға тағайындалады. Тізімдік депутаттар сайлау округтеріндегі қосымша сайлауларға қатысуға құқылы, және сәтті сайланған жағдайда олардың орны кезекпен толтырылады. Депутат болу үшін адам сайлау кезінде Жаңа Зеландия азаматы (туғаннан немесе натурализация арқылы) болуы керек және дауыс беруге тіркелуге құқығы шектелуі керек; кейбір басқа елдерден айырмашылығы, банкроттық лауазымнан шеттетуге негіз бола алмайды. Партиялық тізімдер бойынша кандидаттарды әрқашан саяси партиялар ұсынады. Әр депутаттың жылдық жалақысы, қазіргі күні, 163 961 долларды құрайды; мүшелер басқа лауазымдары үшін (мысалы, спикер, парламенттік фракция жетекшілері және комиссия төрағалары) қосымша жалақы ала алады, бұл сыйақылар туралы органның шешімімен бекітіледі.

Қазіргі құрамы

Жаңа Зеландияның 54-ші Парламенті – қазіргі отырыс. Соңғы жалпы сайлау 2023 жылдың 14 қазанында өтті, ал 54-ші Парламент алғаш рет 5 желтоқсанда жиналды. Оның құрамына алты парламенттік партиядан 123 депутат кіреді. Аталған депутаттардың 54-і (43,9%) – әйелдер, бұл әйелдерге парламентке кандидат болуға алғаш рет рұқсат берілгеннен бері екінші ең жоғары көрсеткіш. 53-ші Парламент кезеңінде бұл көрсеткіш 61 (50,8%) әйелге жеткен болатын. Британдық дәстүр бойынша, Палатадағы үздіксіз ең ұзақ қызмет еткен депутатқа «Палатаның әкесі [немесе анасы]» деген бейресми лақап беріледі. Қазіргі Палатаның әкесі – қазіргі спикер Джерри Браунли. Ол бұрынғы спикер Тревор Маллардтың кеткенінен кейін бұл лақапты мұра етті, ол Палатада қызметін бастаған жылдан бері үздіксіз қызмет етіп келеді.

Сайлау жүйесі

Сайлау міндетті емес, бірақ сайлауға қатысу басқа демократиялық елдерге қарағанда жоғары. 18 жастан асқандар үшін жалпы сайлау құқығы бар; Жаңа Зеландия азаматтары және Жаңа Зеландияда тұрақты тұратын басқа адамдар әдетте дауыс беруге құқылы. Жаңа Зеландия әйелдерге сайлау құқығы берген алғашқы өздік басқарушы ел болды. Кейбір шектеулер бар; мысалы, психикалық мүмкіндігі шектеулі және ауруханада ұсталып отырған адамдар мен үш жылдан аса жаза алған сотталғандар дауыс беруге құқылы емес. Парламент сайлауы 1908 және 1911 жылдардағы сайлауларды қоспағанда, Еуропалық Жаңа Зеландиялықтар үшін және маори орындары үшін жасырын дауыс беру арқылы өткізіледі. 1996 жылдан бастап аралас мүшелік пропорционалды (ММП) деп аталатын пропорционалды өкілдіктің бір түрі қолданылып келеді. ММП жүйесінде әр адамның екі дауысы болады; біреуі сайлау округтері үшін (оның ішінде маорилерге арналған округтер), ал екіншісі партия үшін. Қазіргі уақытта 72 сайлау округі бар (оның ішінде жеті маори сайлау округі), ал қалған 48 орын партиялық тізімдер бойынша бөлінеді, осылайша парламенттегі өкілдік партия дауысына сәйкес келеді, бірақ партия осы орындарға ие болу үшін кемінде бір округтен жеңіске жеткені немесе партиялық дауыстың 5 пайызын алғаны керек. Пропорционалды өкілдік енгізілгеннен кейін, 2020 жылғы сайлауға дейін ешбір партия абсолютті көпшілікке ие бола алмады, онда премьер-министр Джасинда Ардерн басқаратын Лейборист партиясы 120 орынның 65-ін жеңіп алды.

Қызметкерлер мен офицерлер

Өкілдер палатасы әр жаңа парламенттік сессияның басында және орын бос қалған жағдайда өз мүшелерінің бірін төрағалық етуші, яғни спикер ретінде сайлайды. Спикердің міндеті – Палатаның ережелерін (Регламент деп аталады) қолдану, процедураларды және Палатаның күнделікті жұмысын бақылау болып табылады. Спикер Палата мүшелерінің сұрақтарына жауап береді. 1992 жылдан бері Палата өз мүшелерінен спикердің орынбасарын сайлап алады; спикер болмаған жағдайда орынбасар төрағалық ете алады. Палата мүшелерінен екіге дейін көмекшілер тағайындалады. Бірнеше саяси партиялық қызметтерді сайланған депутаттар атқарады. Премьер-министр – ең ірі үкіметтік партияның жетекшісі және Палатадағы маңызды мәселелер бойынша үкіметтің үлесін басқарады. Ресми оппозицияның жетекшісі – ең ірі оппозициялық партияны басқаратын депутат. Палатаның жетекшісі – премьер-министр тағайындайтын депутат, ол үкіметтік істерді және Парламенттің заңнамалық бағдарламасын ұйымдастырады. Партиялардың әрқайсының ұйымдастырушылары мен әкімшілері – Парламент мүшелері. Партиялық ұйымдастырушылар (билер) өздерінің фракция мүшелерінің маңызды дауыс беру кезінде Палатада болуын қамтамасыз етеді. Палата қызметкерлері, депутаттар емес, Палата хатшысы, хатшының орынбасары, бас парламенттік кеңесші (заң жобаларын дайындауға көмектесетін заңгер) және бірнеше кіші кеңсе қызметкерлерін қамтиды. Бұл партиялық емес лауазымдар, мысалы, "Палатаның ережелері, тәжірибесі және дәстүрлері туралы мүшелерге кеңес беру".

Процедура

Өкілдер палатасы әдетте отырыс кезінде сейсенбіден бейсенбіге дейін жұмыс істейді. Палата парламент үйінің ішіндегі талқылау залында жиналады. Залдың орналасуы Ұлыбританияның Өкілдер палатасының залының дизайнына ұқсас. Орындықтар мен үстелдер аттың ішкі жағындағы үлгіде қатарластырылған. Палата спикері аттың ашық жағындағы көтеріңкі креслода отырады, бұл оған болып жатқандарды анық көруге мүмкіндік береді. Креслоның алдында үстел тұрады, оның үстінде мацце орналасқан. Палатаның билігінің ресми символы – мацце болмаса, депутаттар заңды түрде жинала алмайды. Үстелдің жанында клерктер және басқа да лауазымды тұлғалар отырады, қажет болған жағдайда спикерге процедуралық мәселелер бойынша кеңес беруге дайын. Оппозиция жетекшісі премьер-министрдің тікелей қарсысында отырады және оның төңірегінде оппозиция өкілдері орналасқан. Министр немесе өкіл емес мүше "арқа орындық" деп аталады. Арқа орындықта отырушылар партиялық тәртіпке ( "шабуыл" деп аталады) бағынуға міндетті. Партиялық шабуылшылар өз партияларының мүшелерінің қатысуын және партия жетекшілігі қалағандай дауыс беруін қамтамасыз етеді. Үкіметтік шабуылшылар премьер-министрдің артында, ал оппозициялық шабуылшылар әдетте оппозиция жетекшісінің артында отырады. Үкіметке немесе ресми оппозицияға ашық қолдау көрсетпейтін партиялардың мүшелері кейде "аралық орындықтар" деп аталады.

Талқылау және дауыс беру

Депутаттар Палатаға ағылшын, терео маори немесе Жаңа Зеландиялық ым тілінде (аудармашымен бірге) сөйлеу мүмкіндігіне ие. Сөздерді төрағаға арнап, егер ол ер адам болса, «Мырза Спикер», ал әйел болса, «Ханым Спикер» деп атау керек. Дебаттарда тек спикерге тікелей сөйлеуге болады, ал басқа депутаттарға үшінші тұлғада, толық аты-жөнімен немесе лауазымымен жүгіну қажет. Тек спикер шақырғанда ғана депутаттар сөйлей алады. Бір мәселе бойынша бір депутат бір рекеден артық сөйлей алмайды (бірақ ұсыныс енгізген депутат талқылаудың басында және соңында бір рет сөйлеуге құқылы). Өкілдер Палатасының регламенті сөздерге уақыт шектеулерін белгілейді. Бұл шектеулер ұсыныстың сипатына байланысты, бірақ көбінесе он және жиырма минут аралығында болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда премьер-министр және басқа партия жетекшілері ұзақ сөз сөйлеуге құқылы. «Уақытты бөлу» туралы ұсыныстарды қабылдау арқылы дебаттар одан әрі шектелуі мүмкін. Сонымен қатар, Палата «жабу» туралы ұсынысты қабылдап, дебаттарды жылдам аяқтауға болады. Жеке дауыс беру жүйесінде депутаттар Палатаның екі жағындағы лоббилердің біріне («Мақұлдаймын» немесе «Қарсымын» лоббиі) кіреді. Әр лоббиде екі дауыс санаушы (өздері де депутаттар) болады, олар депутаттардың дауыстарын санайды. Дауыс беру аяқталғаннан кейін дауыс санаушылар нәтижелерді спикерге жеткізеді, ол одан кейін нәтижелерді жариялайды. Егер дауыстар тең болса, ұсыныс күшін жояды. Министрге қойылған сұрақтар оның ресми министрлік қызметіне қатысты болуы керек, партия жетекшісі ретіндегі қызметіне емес. 12 сұрақ бар, олар партиялар арасында пропорционалды түрде бөлінеді. Бұл кезеңдерді «оқу» деп атайды, бұл атау Британ Парламентінде заң жобаларының палатада дауыстап оқылуынан шыққан. Жаңа Зеландияда тек заң жобасының тақырыбы дауыстап оқылады. Заң жобасы парламенттің барлық кезеңдерінен өткеннен кейін ол Парламент Актісіне айналады және Жаңа Зеландия заңдарының бір бөлігін құрайды. Заң жобалары Палатаның үш рет дауыс беруімен мақұлданғаннан кейін және генерал-губернатордың Корольдік келісімін алғаннан кейін заңға айналады. Заң жобаларының көп бөлігін сол кездегі үкімет (яғни Палатада көпшілікке ие партия немесе коалициялық партиялар) өз саясатын іске асыру үшін ұсынады. Бұл саясаттар салық салу арқылы кіріс табуға немесе ассигнациялық заң жобалары арқылы ақша жұмсауға (бюджетті іске асыратын заң жобаларын қоса алғанда) қатысты болуы мүмкін. Үкіметтік заң жобаларының жеңілуі сирек кездеседі – шындығында, ХХ ғасырда алғашқы жеңілген заң жобасы 1998 жылы болды, ол жергілікті басқару туралы түзетулер заң жобасы (№5) екінші оқылымда жеңілді. Министр емес жеке депутаттар өздерінің заң жобаларын ұсына алады, олар депутаттық заң жобалары деп аталады – мұндай заң жобаларын әдетте оппозициялық партиялар немесе партиялар ұстаным қабылдамайтын мәселені қарастыруды қалайтын депутаттар енгізеді. Жергілікті билік органдары мен жеке тұлғалар да депутаттың енгізуі үшін заңнаманы ұсына алады. Прокси дауыс беруге рұқсат етіледі, онда депутаттар өздерінен гөйі басқа депутатты немесе партияны өз атынан дауыс беруге тағайындай алады. Мұндай дауыс беруге себептерді көрсету қажет. Заң жобасын ұсынған депутат (көбінесе министр) заң жобасының барлық ерекшеліктері туралы толық мәлімдеме жасайды. Заң жобасы бойынша дебаттар үкіметтік заң жобалары үшін шамамен екі сағат, ал басқа депутаттардың заң жобалары үшін бір сағатқа созылады, онда 12 депутат заң жобасының жалпы принциптері туралы он минуттық сөз сөйлейді. Сөз сөйлеу кезектері әр партияның мөлшеріне сәйкес бөлінеді, ал партиялар өз мүшелері арасында осы кезектерді бөлу үшін әртүрлі әдістерді қолданады. Бірінші оқылымға дейін бас прокурор заң жобасының Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңына сәйкес келетіндігін тексереді. Егер заң жобасы немесе оның бір бөлігі сәйкес келмесе, бас прокурор Палатаға 7-тарауда көрсетілген сәйкессіздіктерді атап өтетін есеп ұсынады.

Таңдамалы комитет кезеңі

Бұл таңдау комитеті заң жобасын мұқият қарастырып, Палатаның барлық мүшелерінің қабілетінен артық егжей-тегжейлі зерттейді. Халық та комитетке қолдау, сын тұжырымдары немесе қарапайым пікірлерін ұсынуға құқылы. Комитетке халықтан келіп түсетін жазбаша ұсыныстар, әдетте, заң жобасының бірінші оқылысынан кейін екі ай ішінде тапсырылады. Ұсынушылар ауызша ұсыну мүмкіндігін де пайдалана алады, олар Веллингтонда, ал мүмкіндігі болған жағдайда Окленд пен Крайстчерчте комитет мүшелерімен тыңдалады. Бүгінде таңдау комитетінің кезеңі күннен-күнге маңыздырақ болып келеді. Бұрын, үкіметтік партия көбінесе таңдау комитеттеріне басымдық беріп, процестің мәнін жоятын, резеңке мөр сияқты етуші еді. Бірақ көп партиялық жүйеде нақты пікірталас үшін мол мүмкіндік бар. Таңдау комитеттері заң жобаларына өзгерістер енгізуді жиі ұсынады, мұндай өзгерістерге ұсыныстар комитет құрамындағы депутаттардан, комитетке кеңес беретін шенеуніктерден және қоғам өкілдерінен келіп түседі. Комитет мүшелерінің көпшілігі заң жобасына қанағаттанған жағдайда, оның нәтижесі туралы Палатаға есеп береді. Егер Парламент мерзімді ұзартпаса, таңдау комитетінің қарауына берілген мерзім алты айды немесе заң жобасы қаралып жатқан кезде Палата белгілеген мерзімді құрайды.

Екінші оқылым

Екінші оқылым, бірінші оқылым сияқты, әдетте екі сағаттық талқылаудан тұрады, онда депутаттар он минуттық сөз сөйлейді. Сөз сөйлеуге берілетін уақыт партиялардың мөлшеріне сәйкес бөлінеді. Теория бойынша, сөздер заң жобасының негізгі қағидалары мен мақсаттарына, сондай-ақ таңдау комитетінің қарауына және ұсыныстарына, ал қоғамдық пікірлерде көтерілген мәселелерге қатысты болуы керек. Партиялар заң жобасы бойынша соңғы шешімдерін әдетте таңдау комитетінің қарауынан кейін қабылдайды және екінші оқылымдағы талқылау барысында өз ұстанымдарын нақты білдіреді. Талқылау аяқталған соң, палата таңдау комитеті ұсынған түзетулерді көпшілік дауыспен қабылдау туралы шешім қабылдайды (бір ауыздан мақұлданған түзетулер қосымша қараудан өтетін жоқ). Бұл вето құқығы процестің кез келген кезеңінде қолданылуы мүмкін, бірақ егер ол заң жобасының баршасына қатысты болса, көбінесе екінші оқылым кезеңінде қолданылады. 1996 жылы қаржылық вето туралы сертификат енгізілгеннен бері, Үкімет оны толыққанды заң жобасына қатысты тек бір рет, 2016 жылы қолданды, бұл Үкімет министрлері ұсынған түзетулерге қатысты жиі кездесетін жағдай. Кейбір қосымша тапсырыс қағаздары өте кең көлемді болып келеді және мақұлданған жағдайда заң жобасына маңызды өзгерістер енгізуі мүмкін. Сирек жағдайларда қосымша тапсырыс қағаздары пікір білдіру үшін таңдау комитеттеріне жіберіледі. Бұл процесте заң жобасының өзгеру деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Егер заң жобасын қараған таңдау комитетінде үкіметтік көпшілік болмаса және маңызды өзгерістер енгізілсе, Үкімет маңызды «түзету» түзетулер енгізе алады. Кейбір сыншылар заң жобаларына ірі саяси өзгерістер енгізілуі мүмкін екенін, оның үстіне таңдау комитетінің қарауы немесе қоғамдық пікірлер ескерілмей, тіпті ешқандай алдын ала хабарламасыз жасалуы мүмкін екенін айтады. Алайда, аралас сайлау жүйесінде (ММП) Үкіметтің абсолютті көпшілігі болмауы мүмкін болғандықтан, кез келген түзетулерді қабылдау үшін көпшілік қолдау алу үшін басқа партиялармен келіссөздер жүргізу қажет. Оппозиция да заң жобасын құлатпақ ниетпен түзетулер ұсынуы мүмкін. Мұндай түзетулер көбінесе олардың қарама-қарсы саяси ұстанымдарын көрсетеді немесе жай ғана комитеттерге ұсынылған түзетулердің көптігі арқылы заң жобасының қабылдануын кешіктіруге бағытталған.

Үшінші оқылым

Соңғы оқылым бірінші және екінші оқылымдармен бірдей форматта болады – екі сағаттық пікірсайыс, онда депутаттар он минуттық сөздер жасайды.

Комитеттер

Бас палатаның жұмысымен қатар, Өкілдер палатасында нақты салалар мен мәселелерді қарау үшін құрылған көптеген комитеттер бар. Заң жобаларын зерделеп, түзетулер енгізетін 12 тақырыптық комиссия жұмыс істейді. Олар халықтан ұсыныстар сұрай алады, осылайша парламенттік заң жобасы заңға айналу алдында белгілі бір деңгейде халық пікірін ескеруге мүмкіндік туады. Комитет жүйесін күшейту – заңдарды тиісті қарастыру мен түзетусіз күштеп қабылдау туралы алаңдаушылықтарға жауап ретінде жасалды. Әр комитетте алтыдан он екіге дейін мүше болады, оның ішінде төраға және төраға орынбасары бар, ал партиялар Өкілдер палатасындағы партиялық құрамына пропорционалды түрде ұсынылады. Кейде уақытша арнайы комитеттер құрылады, мысалы, жағалау және теңіз түбін зерттеу үшін құрылған комиссия.

Жаңа Зеландия Жастар Парламенті

Парламенттің әрбір мерзімінде бір рет Жаңа Зеландия Жастар Парламенті ұйымдастырылады. Бұл маңызды ұлттық іс-шара 16-18 жас аралығындағы жастарға ашық, және олар жеке-жеке депутаттармен Веллингтонда бірнеше күнге өздерінің өкілі ретінде тағайындалады. Жастар депутаттары парламентте және таңдау комитеттерінде үлгі ретіндегі заң жобасын талқылайды, сондай-ақ министрлерге сұрақтар қояды. Алдыңғы Жаңа Зеландия Жастар Парламенті 2022 жылдың шілде айында өткен еді.