Кіріспе
Британдық философ Бертран Расселдің "Неге мен христиан емеспін" атты эссесі. Алғаш рет 1927 жылдың 6 наурызында Баттерси қалалық залында Ұлттық зайырлы қоғамның Оңтүстік Лондон бөлімшесінің қолдауымен сөз сөйлегенде айтылған, содан кейін сол жылы памфлет ретінде жарық көрген және ағылшын тілінде де, аудармада да бірнеше рет қайта басылған.
Why I Am Not a Christian is an essay by the British philosopher Bertrand Russell. Originally a talk given on 6 March 1927 at Battersea Town Hall, under the auspices of the South London Branch of the National Secular Society, it was published that year as a pamphlet and has been republished several times in English and in translation.
Мазмұны
Расселл діннің моральдық негіздеріне күдік келтіреді, оның пікірінше, ол негізінен қорқынышқа құрылған. Расселл «христиан» терминін анықтап, ең төменгі екі сенімді – Құдайдың бар екендігі және Мәсіхтің жоғары моральдық үлгі екендігін қабылдамай, тым кең анықтамаларды жоққа шығарады. Одан кейін ол осы екі сенімді қабылдамауының себептерін және сондықтан өзін христиан деп санамауының себептерін түсіндіреді. Расселл адамдардың көбінесе эмоционалдық себептермен немесе тәрбиесіне байланысты христиан болатынын мойындайды, бірақ Құдайға сенуді тек ақылмен қорғауға болатындығы туралы католик догмасын сынап көрсетеді. Содан кейін Расселл осы сияқты негізгі аргументтерге қарсы шығады. Бірінші себеп туралы аргумент Құдай бірінші себеп болуы міндетті емес немесе бірінші себеп болуы мүмкін емес деген негізде жоққа шығарылады. Табиғи заң туралы аргумент кванттық физика заңдарға ұқсамайтын, ықтималдық сурет беретіндігі, заңдар – нақтылықтың адамдардың сипаттамалары ғана, емес, заңдардың өзі (жалпы мағынадағы заң сияқты) және егер мұндай заңдар болса да, Құдайдың заң беруші ретіндегі рөлін қанағаттандыратын түсіндіру жоқ деген негізде жоққа шығарылады. Дизайн туралы аргумент эволюция және зұлымдық мәселесіне байланысты жоққа шығарылады. Моральдық аргумент Эвтифро дилеммасы және әділетсіздікті жоюға бағытталған, бірақ кемелді әділеттің болмауына (өмірден кейінгі өмірдің немесе осыған ұқсас нәрсенің болуының ықтимал еместігіне байланысты) негізделген өзгертілген нұсқасымен жоққа шығарылады. Содан кейін Расселл Мәсіхке көшеді және оның кейбір үйретімдері мақтауға лайық болғанымен, жалпы алғанда ол жоғары моральдық үлгі емес (Сократпен немесе Буддамен салыстырғанда) деп мәлімдейді. Расселл Мәсіхтің тарихи тұлға екеніне күмән келтіреді, бірақ тіпті Евангелиядағы оқиғалар толығымен қабылданса да, Мәсіх құлшылыққа лайық емес деп санайды. Расселл Мәсіхтің басқа жақ бетін бұру және кедейлерге көмектесу туралы үйретімдерін мақтауға лайық мысалдар ретінде келтіреді, бірақ осы үйретімдер христиандар тарапынан жиі орындалмайтынын атап өтеді. Содан кейін Расселл Мәсіхтің тозаққа жиі шақыруын (сондай-ақ Гадаралық шошқалар және инжір ағашы туралы оқиғаларды) мейірімділік пен даналықтың жетілмеушілігін көрсететін үйретімдердің мысалдары ретінде келтіреді. Расселл діннің моральдық прогреске ең басты кедергі екенін айтады және оны ғылыммен алмастыруға шақырады (ол Расселлдің пікірінше, діннің басты себебі – қорқыныштан құтылуға көмектеседі) және біз өмір сүріп жатқан әлемді жақсырақ етуге бағытталған моральдық мақсатқа ұмтылуға шақырады. «Жақсы әлемге білім, мейірімділік және батылдық қажет; оған өткенге сағынышпен қарау немесе білімсіз адамдардың бұрын айтқан сөздерімен ақыл-ойының шектелуі қажет емес. Оған қорқынышсыз көзқарас пен еркін ой қажет. Ол болашаққа үмітпен қарауы керек, өлі өткенге үнемі артқа қарамай, біздің ақыл-ойымыз жасай алатын болашақпен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болады деп сенемін».
Тарих
Неміс тіліндегі алғашқы басылымы 1932 жылы Дрездендегі монизмілік әдебиеттер достарының үйірмесі – «Крайс дер Френдес монистсшен Шрифттумс» ұйымы шығарды, ол Эрнст Гекельден шабыттанған монизмілік бірлестік болды. 1957 жылы Пол Эдвардс сол кездегі трендтік Людвиг Витгенштейнге қарағанда Расселді жоғары бағалап, «Бертран Расселл ісі» туралы мақала мен кітаптың түсіндірмесін жариялады. Расселдің саяси және секулярлық көзқарастары, гомосексуалдық мінез-құлыққа қатысты төзімділігі және, әсіресе, «ақыл-ойы кем әйелдерді» стерилизациялауға бағытталған евгениканы қолдауы себепті Нью-Йоркте профессорлық қызметке орналасуына рұқсат берілмеді. Оңтүстік Африка сияқты кейбір елдер бұл кітапты тыйым салды. Кітаптың жаңартылған нұсқасы 1960 жылдан бері әртүрлі басылымдарда қайта басылып шықты. Нью-Йорк қалалық кітапханасы оны 20 ғасырдың ең ықпалды кітаптарының бірі деп атады.