Жак Амио: Француз эпохасының ғалымы, жазушысы және аудармашысы

Кіріспе

Канадалық жүзуші Жак Амиот (амжо; 30 қазан 1513 – 6 ақпан 1593), француз ренессанс дәуірінің епископы, ғалым, жазушы және аудармашы, Мелюн қаласында кедей отбасында дүниеге келген.

Өмірбаян

Амиот Париж университетіне жол тауып, өзін бай студенттерге қызмет ету арқылы асырады. Ол он тоғыз жасында Парижде магистратураны бітіріп, кейін Буржеде азаматтық құқық бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Бурждағы Сен-Амбрози аббаттығының абысы Жак Колюр (немесе Колин) арқылы ол мемлекеттік хатшының отбасында тәрбиеші болып жұмысқа орналасты. Хатшы оны Франция королевасы Маргарет Беррийскаяға ұсынды, оның ықпалымен ол Буржеде грек және латын тілінен профессор болды. Мұнда ол Гелиодордың «Этиопикасын» (1547) аударды, осы еңбегі үшін Франциск I оған Белозан аббаттығын сыйлады. Осылайша ол Италияға барып, Плутархтың Ватикан қолжазбасын зерттеуге мүмкіндік алды, ал оның «Өмірлер» (1559–1565) аудармасымен біраз уақыт айналысты. Сапар барысында ол Трент соборындағы миссияны орындау үшін жолданды. Отанына оралғаннан кейін ол Генрих II-нің ұлдарына тәрбиеші болып тағайындалды, олардың бірі (Карл IX) кейіннен оны бас қайырымдылық қызметкері етіп тағайындады (1561), ал екіншісі (Генрих III) оны қарапайым текті болса да, Киелі Рух орденінің басшысы етіп тағайындады. Ол соборды жөндеумен және аудармаларын жетілдірумен айналысып, өмірінің соңына дейін салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді, бірақ соңында дін қызметкерлерінің наразылығы мен бүліктерімен мазаланды. Ол дінге берілген және адал адам болды, өз қағидаларында тұруға батылдық танытты. Генрих III-нің капелланына Гиз князьдерін өлтіргеннен кейін патшаға кешірім беруден бас тартуды кеңес бергені де айтылады. Дегенмен ол осы қылмысты мақұлдаған деп күдіктелді. Оның үйі тоналды, ол қысқа мерзімге Оксерден кетуге мәжбүр болды. Ол қайтыс болғанда, Парижге бара жатқанда «кедей және жалаңаш» болған кезде алған он екі деньер үшін Орлеандағы ауруханаға 1200 крона мұра еткені айтылады. Ол Диодор Сицилийдің (1554) жеті кітабын, Лонгтың «Дафнис және Хлоясын» (1559) және Плутархтың «Моралия операсын» (1572) аударды. Оның Плутархтың күшті және көркем аудармасы «Vies des hommes illustres» ағылшын тіліне сэр Томас Норт аударды және Шекспирге оның римдік пьесалары үшін материалдармен қамтамасыз етті. Монтень оның туралы былай деді: «Мен барлық француз жазушыларынан Жаку Амиотты жоғары бағалаймын, оның тілінің қарапайымдылығы мен тазалығы үшін, ол барлығынан асып түседі, сондай-ақ оның осы ұзақ жобаға берілген адалдығы үшін және терең білімі үшін, бірақ мен оған ең бағалы жұмысты таңдаудағы даналығы үшін ең бастысы алғыс айтамын». Шындығында, Амиоттың назары Плутархқа аударған. Оның басқа аудармалары қосымша болды. Диодордың аудармасын ол жарияламады, бірақ қолжазбаны ол тапқан. Амиот ең жақсы дереккөздерді табуға және дұрыс түсіндіруге көп еңбек етті, бірақ бүгінгі күні оның кітаптарының қызығушылығы стилінде жатыр. Оның аудармасы түпнұсқа еңбек сияқты оқылады. Плутархтың жеке тәсілі естеліктерге құмар және тарихтың жалпы теориясына қабілетсіз буынға тартымды болды. Сондықтан Амиоттың кітабы үлкен танымал болды және француз жазушыларының келешек буындарына үлкен әсер етті.

Amyot found his way to the University of Paris, where he supported himself by serving some of the richer students. He was nineteen when he became M. A. at Paris, and later he graduated doctor of civil law at Bourges. Through Jacques Colure (or Colin), abbot of St. Ambrose in Bourges, he obtained a tutorship in the family of a secretary of state. By the secretary he was recommended to Margaret of France, Duchess of Berry, and through her influence was made professor of Greek and Latin at Bourges. Here he translated the Æthiopica of Heliodorus (1547), for which he was rewarded by Francis I with the abbey of Bellozane. He was thus enabled to go to Italy to study the Vatican text of Plutarch, on the translation of whose Lives (1559–1565) he had been some time engaged. On the way he turned aside on a mission to the Council of Trent. Returning home, he was appointed tutor to the sons of Henry II, by one of whom (Charles IX) he was afterwards made grand almoner (1561) and by the other (Henry III) was appointed, in spite of his plebeian origin, commander of the Order of the Holy Spirit. and here he continued to live in comparative quiet, repairing his cathedral and perfecting his translations, for the rest of his days, though troubled towards the close by the insubordination and revolts of his clergy. He was a devout and conscientious churchman, and had the courage to stand by his principles. It is said that he advised the chaplain of Henry III to refuse absolution to the king after the murder of the Guise princes. He was, nevertheless, suspected of approving the crime. His house was plundered, and he was compelled to leave Auxerre for some time. He died bequeathing, it is said, 1200 crowns to the hospital at Orléans for the twelve deniers he received there when "poor and naked" on his way to Paris. He translated seven books of Diodorus Siculus (1554), the Daphnis and Chloë of Longus (1559) and the Opera Moralia of Plutarch (1572). His vigorous and idiomatic version of Plutarch, Vies des hommes illustres, was translated into English by Sir Thomas North, and supplied Shakespeare with materials for his Roman plays. Montaigne said of him, "I give the palm to Jacques Amyot over all our French writers, not only for the simplicity and purity of his language in which he surpasses all others, nor for his constancy to so long an undertaking, nor for his profound learning but I am grateful to him especially for his wisdom in choosing so valuable a work." It was indeed to Plutarch that Amyot devoted his attention. His other translations were subsidiary. The version of Diodorus he did not publish, although the manuscript had been discovered by him. Amyot took great pains to find and interpret correctly the best authorities, but the interest of his books today lies in the style. His translation reads like an original work. The personal method of Plutarch appealed to a generation addicted to memoirs and incapable of any general theory of history. Amyot's book, therefore, obtained an immense popularity, and exercised great influence over successive generations of French writers.