Кіріспе
Араукания тілі. 1-ден 10-ға дейінгі сандар: 1 киñе, 2 эпу, 3 күла, 4 мели, 5 кечу, 6 каю, 7 регле, 8 пура, 9 айлла, 10 мари; 20 эпу мари, 30 күла мари, 110 (киñе) патака мари. Сандардың құралуы өте тұрақты, бұл қытай және волоф тілдеріне ұқсас.
Numbers from 1 to 10 are as follows: 1 kiñe, 2 epu, 3 küla, 4 meli, 5 kechu, 6 kayu, 7 regle, 8 pura, 9 aylla, 10 mari; 20 epu mari, 30 küla mari, 110 (kiñe) pataka mari. Numbers are extremely regular in formation, which is comparable to Chinese and Wolof.
Іс-әрекеттер
Мапудунгундағы күрделі етістік жасалымдары бес немесе алты морфемадан құралады. Етістіктер шекті немесе шексіз болуы мүмкін (шексіз жұрнақтары: n, el, etew, lu, am және т.б.), өтімді немесе өтімсіз болып келеді және тұлғаға (бірінші, екінші және үшінші), санға (жекеше, екіше және көпше), дауысқа (белсенді, агентсіз пассив, өзара рефлексивті, сондай-ақ екі қолданыс түрлері) және модальдық түріне (хабарлама, бұйрық, шартты) сәйкес жіктеледі. Хабарлама түрінде қазіргі (нөлдік) және болашақ ((y)a) уақыттары ажыратылады. Прогрессивті, нәтижелі және әдеттегі түрлер сияқты бірнеше аспектілер қалыптасқан; кейбір формалар нақтырақ түрін көрсетеді. Басқа етістік морфологиясы дәлелдеме маркерін (хабарлама, таңқалу), бағытты (цислокативті, транслокативті, андативті және амбулативті, сондай-ақ үзіліс және үздіксіз әрекет маркерлері) және модальдық маркерлерді (күрт әрекет, еліктеу әрекеті, дереу әрекет және т.б.) қамтиды. Өнімді зат есімді қосу бар, сондай-ақ түбірлік құрама морфологиясы да мүмкін. "Испан тілінен алынған етістіктер әдетте үшінші тұлға жекеше түрінде Мапудунгу тіліне бейімделеді. Мысалы, "қабілетті болу" етістігі Мапудунгу тілінде "pwede" деп, ал испан тілінде "олайша" деген мағынада "puede" деп аударылады. Мапудунгу тілі мемлекеттік мектептерде оқытылмаса да, Чилидің Паптық католик университеті сияқты таңдамалы Чили университеттерінде шектеулі тіл курстары ұсынылады.
Көне шығармалары
Мапудунгун тілінің ресми тіл ретінде қалыптасуы мен нормативтенуі 1606 жылы иезуит діни қызметкері Луис де Вальдивия жариялаған алғашқы мапудунгун грамматикасымен (Arte y Gramatica General de la Lengva que Corre en Todo el Reyno de Chile) жүзеге асты. Одан да маңыздысы – 1765 жылы Лимада (Перу) иезуит Андрес Фабрес жазған «Чили патшалығының жалпы тілінің өнері» еңбегі. 1776 жылы неміс иезуиті Бернхард Хавестадтың «Chilidúgú sive Res Chilenses» атты үш томдық латын тіліндегі еңбегі Вестфалияда (Германия) жарық көрді. Фабрестің еңбегі 1810 жылдан бастап мапуче халқының жерлеріне миссионерлік қызмет атқаруға баратын діни қызметкерлерге негізгі оқу құралы ретінде пайдаланылды. 1846 жылы түзетілген нұсқасы, ал 1864 жылы сөздіксіз қысқартылған нұсқасы жарық көрді. Фабрестің кітабына негізделген еңбек – 1888 жылы итальяндық Октавиано де Низаның «Араукана тілінің қысқаша әдісі және итальян-араукана сөздігі» еңбегі. 1928 жылы Вальдивиядағы Сан-Франциско монастырында болған өртте бұл кітап жойылды.
Қазіргі заманғы шығармалар
Бүгінгі күнге дейін ең толық зерттемелер Аугустаның (1903, 1916) еңбектері болып табылады. Салас (1992, 2006) – бұл маман емес оқырмандарға арналған кіріспе, оның құрамында этнографиялық кіріспе және құнды мәтіндер жинағы бар. Zúñiga (2006) толық грамматикалық сипаттаманы, екі тілді сөздікті, бірнеше мәтінді және мәтіндік жазбалары бар аудио CD-ны (оқу материалы, дәстүрлі халық аңызы және алты заманауи өлең) қамтиды. Smeets (1989) және Zúñiga (2000) тек мамандарға арналған. Фернандес Гарай (2005) тіл мен мәдениетті таныстырады. Catrileo (1995) және Hernández & Ramos сөздіктері үш тілді (испан, ағылшын және мапудунгун). Феликс Хосе де Аугустаның «Мапуше екі тілді грамматикасы», Сантьяго, 1903 ж. [1990 ж. Séneca, Сантьяго басылымы]. Эрнесто Вильгельм де Моесбахтың «Idioma mapuche», Падре Лас Касас, Чили: Сан-Франциско, 1962. Адалберто Салас «Мапуче немесе араукано. Фоналогия, грамматика және аңыздар антологиясы», Мадрид: MAPFRE, 1992. Адалберто Салас «Мапуче немесе араукано. Фоналогия, грамматика және аңыздар антологиясы», Фернандо Zúñiga редакциялаған, Сантьяго: Centro de Estudios Públicos, 2006. [Салас 1992 ж. еңбегінің 2-ші (жаңартылған) басылымы]. Инеке Смитстің «Мапуче тілінің грамматикасы», PhD диссертациясы, Лейден университеті, 1989 ж. Фернандо Zúñiga «Mapudungun», Мюнхен: Lincom Europa, 2000. Ана Фернандес Гарай «Parlons Mapuche: La langue des Araucans», Editions L'Harmattan, 2005. Фернандо Zúñiga «Mapudungun: El habla mapuche. Мапуше тіліне кіріспе, салыстырмалы жазбалар және CD», Сантьяго: Centro de Estudios Públicos, 2006. Инеке Смитстің «A Grammar of Mapuche», Берлин / Нью-Йорк: Mouton de Gruyter, 2008.
Mapudungun: El habla mapuche. Introducción a la lengua mapuche, con notas comparativas y un CD, by Fernando Zúñiga, Santiago: Centro de Estudios Públicos, 2006. A Grammar of Mapuche, by Ineke Smeets. Berlin / New York: Mouton de Gruyter, 2008.
Сөздіктер
Феликс Хосе де Аугуста, Араукано сөздігі, Сантьяго де Чили: Imprenta Universitaria, 1916 (Бірінші том; Екінші том) [1996 жылы Cerro Manquehue, Сантьяго басылымы қайта басылды.] * Мария Катрилео, Мапуче тілінің лингвистикалық-этнографиялық сөздігі. Mapudungun español ағылшын тілінде, Сантьяго: Андрес Белло, 1995. Эстебан Эризе, Мапуче-испан сөздігі (түсіндірмелі), Бахия Бланка: Yepun, 1960. Ана Фернандес Гарай, Ranquel español/español ranquel. Аргентинаның Пампа аймағындағы мапуче тілінің бір түрінің сөздігі, Лейден: CNWS (Лейден университеті), 2001. Артуро Эрнандес және Нелли Рамос, Мапудунгун-испан-ағылшын суретті сөздігі, Сантьяго: Pehuén, 1997. Артуро Эрнандес және Нелли Рамос, Мапуче: тіл және мәдениет. Мапудунгун-испан-ағылшын, Сантьяго: Pehuén, 2005. [олардың 1997 жылғы сөздігінің (толықтырылған) 5-ші басылымы.] Муньос Урутия, Рафаэль, ред. (2006 ж.). Мапуче сөздігі: Мапудунгун/испан, испан/мапудунгун (2-ші басылым). Сантьяго де Чили: Editorial Centro Gráfico Ltda. .
María Catrileo, Diccionario lingüístico etnográfico de la lengua mapuche. Mapudungun español English, Santiago: Andrés Bello, 1995. Esteban Erize, Diccionario comentado mapuche español, Bahía Blanca: Yepun, 1960. Ana Fernández Garay, Ranquel español/español ranquel. Diccionario de una variedad mapuche de la Pampa (Argentina), Leiden: CNWS (Leiden University), 2001. Arturo Hernández and Nelly Ramos, Diccionario ilustrado mapudungun español inglés, Santiago: Pehuén, 1997. Arturo Hernández and Nelly Ramos, Mapuche: lengua y cultura. Mapudungun español inglés, Santiago: Pehuén, 2005. [5th (augmented) edition of their 1997 dictionary.] Muñoz Urrutia, Rafael, ed. (2006). Diccionario Mapuche: Mapudungun/Español, Español/Mapudungun (2ª edición). Santiago de Chile: Editorial Centro Gráfico Ltda. .
Мапудунгун тілінің курстары
Мапудунгую 1. Мапуче тілі курсы, Мария Катрилео, Вальдивия: Чилидің Оңтүстік университеті, 2002. Мапуче тілі оқулығы: Морфологиялық және синтаксистік аспектілер, Брайан Хармелинк, Темуко: Universidad de la Frontera, 1996. EH2518 Мапуче тілі мен мәдениетіне кіріспе, Сантьяго: Чили университеті, 2020.