Кіріспе

Итальян композиторы және клавиша шебері (1583–1643)

Джироламо Алессандро Фрескобальди (dʒiˈrɔːlamo freskoˈbaldi; сондай-ақ Джероламо, Джиролимо және Джеронимо Алиссандро; 1583 жылдың қыркүйегі – 1643 жылдың наурызы) – итальян композиторы және клавиша шеберінің виртуозы. Феррара герцогтығында туған ол, кеш Ренессанс және ерте Барокко дәуірлеріндегі клавишатуралық музыканың ең маңызды композиторларының бірі болды. Бала кезінде талантымен көзге түскен Фрескобальди Феррарада Луццаско Луццаскиден оқыды, бірақ оған Асканио Майоне, Джованни Мария Трабачи және Клаудио Меруло сияқты көптеген композиторлар әсер етті. Джироламо Фрескобальди 1608 жылдың 21 шілдесінен 1628 жылға дейін, содан кейін 1634 жылдан өліміне дейін Каппелла Джулияның (музыкалық ұйым) биліктің орталығы болған Санкт-Петер базиликасының органшысы болып тағайындалды. Фрескобальдидің басылған жинақтарында 17 ғасырдың ең ықпалды музыкасы бар. Оның туындылары Иоганн Якоб Фробергерге, Иоганн Себастьян Бахқа, Генри Перселлге және басқа да көрнекті композиторларға әсер етті. Оның литургиялық орган музыкасының жинағы «Fiori musicali» (1635) 19 ғасырдың соңына дейін қатаң контрапункттің үлгісі ретінде қолданылды.

Өмір

Фрескобальди Феррарада дүниеге келген. Әкесі Филиппо мүлікті адам болған, мүмкін, органшы болған, себебі Гироламо мен оның аралас ағасы Чезаре да органшы болған. (Феррараның Фрескобальдилері Флоренцияның танымал ақсүйек үйімен байланысты екеніне дәлел жоқ.) Фрескобальди мадригалдардың белгілі композиторы және герцог Альфонсо II д’Эсте сарайының органшысы Луццаско Луццаскиден сабақ алған. Луццаскидің клавиширлік музыкасы бүгінде көп танымал болмаса да (көп бөлігі жоғалып кеткен), замандастарының айтуынша, ол дарынды композитор және орындаушы болған, Никола Вичентиноның архичембалосы үшін орындап, шығара алатын санаулы адамдардың бірі. Замандастарының баяндамалары Фрескобальдиді «Италияның негізгі қалаларын аралап көрген» дарынды бала ретінде сипаттайды; ол орындаушы ретінде тез танымал болды және маңызды дворяндардың қамқорлығына ие болды. Осы кезеңде Феррараға келген композиторлардың арасында Клаудио Монтеверди, Джон Дауленд, Орланде де Лассус, Клаудио Меруло және Карло Гесуальдо сияқты көптеген шеберлер болды. Фрескобальди жиырма жасқа толғаннан кейін туған жері Феррарадан Римге кетті. Хабарлар Фрескобальдиді сол қалада 1604 жылдан бері бар екенін көрсетеді, бірақ оның қатысуын 1607 жылға дейін растау мүмкін болмады. Ол сол жылдың қаңтар-мамыр айларында Санта-Мария-ин-Трастевере шіркеуінде «Гироламо Органист» деп тіркелген органшы болып қызмет еткен. Ол сондай-ақ Родос архиепископы Гидо Бентивоглионың қызметінде болды және оны Фландрияға саяхатқа шығарды, онда Бентивоглио соттың нунциусы болып тағайындалған. Бұл Фрескобальдидің Италиядан тыс жасаған жалғыз сапары болды. Брюссельдегі соттың музыкасы сол кездегі Еуропадағы ең маңызды орындардың бірі болғанымен, Питер Корнет пен Питер Филипстің Фрескобальдиге әсер еткеніне ешқандай дәлел жоқ. Фрескобальдидің алғашқы басылымындағы 1608 жылғы мадригалдар томының алғы сөзіне сүйенсек, композитор Антверпенге де барған, онда жергілікті музыканттар оның музыкасына қатты әсерленіп, оның кем дегенде бір бөлігін жариялауға көндірген. Шетелде жүргенде Фрескобальди 21 шілдеде 1608 жылы Римдегі Әулие Петр базиликасының органшысы ретінде Эрколе Паскинидің орнын басатын болып сайланды. Алайда Фрескобальди жаз бойы Фландрияда қалды және 29 қазанға дейін Римге оралмады (оның келуін Миландағы ұзақ тұрумен кешіктірді, музыканың тағы бір жинағын, клавиширлік фантазияларды жариялады). Ол 31 қазанда қызметке кірісіп, өмірінің соңына дейін осы лауазымды ара-тұра атқарды. Ол сондай-ақ 1608 жылы Римге қоныс аударғаннан кейін Энцо Бентивоглионың музыкалық мекемесіне қосылды, бірақ ол жас әйелмен қарым-қатынасынан кейін өзінің қамқоршысынан алыстады. Бентивоглио мен Медичи отбасы арасындағы бәсекелестікке қатысты жанжал оны лауазымынан кетуге мәжбүр етті. 1610-1613 жылдар аралығында Фрескобальди кардинал Пьетро Алдобрандини үшін жұмыс істей бастады. Ол кардинал Алдобрандини қайтыс болған 1621 жылдың ақпан айына дейін оның қызметінде болды. 1613 жылдың 18 ақпанында ол Орсола дель Пино деп танылған Орсола Траваглиниге үйленді. Жұптың бес баласы болды: Франческо (1612 жылдың 29 мамырында туған заңсыз бала), Маддалена (1613 жылдың 22 шілдесінде туған заңсыз бала), Доменико (1614 жылдың 8 қарашасы, ақын және өнер жинаушы), Стефано (1616/7) және Катерина (1619 жылдың қыркүйегі). 1614 жылдың қазан айында Фрескобальдиге Мантуя герцогы Фердинандо I Гонзаганың өкілі келді. Фрескобальдиге өте жақсы ұсыныс жасалып, ол оның қызметіне кірісуге келісті. Алайда Мантуяға келген кезде оның қабылдауы соншалықты суық болды, сондықтан Фрескобальди 1615 жылдың сәуірінде Римге оралды. Ол музыкасын жариялауды жалғастырды: 1615 жылы токкаталардың алғашқы кітабының екі басылымы және ричеркарлар мен канзоналар кітабы жарық көрді. Базиликадағы және Альдобранини мекемелеріндегі міндеттерінен басқа, Фрескобальди шәкірттер қабылдады және кейде басқа шіркеулерде жұмыс істеді. 1615-1628 жылдар Фрескобальдидің ең өнімді кезеңдері болды. Бұл кезеңдегі оның маңызды шығармалары аспаптық шығармалар болды, соның ішінде: токкаталардың бірінші кітабының екінші нұсқасы (1615), ричеркарлар мен канзоналар (1615), каприччиос (1624), токкаталардың екінші кітабы (1627) және бірден төрт аспаптар мен континуо үшін канзоналар жинағы (1628). Әулие Петр базиликасы Фрескобальдиге 22 қарашада Римнен кетуге рұқсат берді. Гироламо Италияның Флоренция қаласына көшіп, Тоскананың Ұлы герцогы Медичидің қызметіне кірді. Ол сол жерде болған кезінде ең жоғары жалақы алатын музыкант болды және Флоренция шіркеуінің органшысы ретінде бір жыл қызмет етті. Ол 1634 жылға дейін қалада болды; осы кезеңде басқа нәрселермен қатар, екі кітап ариялар жарық көрді (1630). Композитор 1634 жылдың сәуір айында Римге оралды, себебі оны құдіретті Барберини отбасы, яғни VIII Ұрбан папасы шақыртты, музыкантқа ұсынылған ең жоғары сыйлық. Ол Әулие Петрде жұмысын жалғастырды және кардинал Франческо Барберинидің де қызметінде болды, ол танымал лютнист Йоханнес Йероним Капсбергерді де жұмысқа алған. Фрескобальди 1635 жылы өте ықпалды жинақтарының бірі «Музыкалық гүлдерді» (Fiori musicali) жариялады және 1637 жылы ескі жинақтардың қайта басылымдарын шығарды. Басқа басылымдар шыққан жоқ (бірақ 1645 жылы бұрын жарияланбаған шығармалар жинағы пайда болды, ал 1664 жылы Доменико Фрескобальди әкесінің ешқашан жарияланбаған шығармаларының бір бөлігіне ие болды). Фрескобальди 1643 жылдың 1 наурызында 10 күнге созылған аурудан кейін қайтыс болды. Ол Санти-Апостолиге жерленді, бірақ шіркеуді қайта жаңарту кезінде 18 ғасырдың соңында мазары жойылды. Бүгінгі таңда шіркеуде оның есімін тақтап, оны итальян музыкасының әкелерінің бірі ретінде құрметтейтін қабір бар.

Музыка

Фрескобальди Ян Питерсзуон Свеелинктан кейін, өзінің шығармашылық күшін аспаптық композицияға жұмсаған ежелгі франко-голландиялық-итальяндық дәстүрдегі алғашқы ұлы композитор болды. Фрескобальди аспаптық музыканың бұрын толық зерттелмеген тереңдігіне эмоциялардың кең спектрін әкелді. Фрескобальдидің қазіргі қолда бар туындыларында клавиатуралық музыка ең маңызды орынды иеленеді. Ол өмірінде сегіз жинағын жариялады, бірнешеуі оның қадағалауымен қайта басылды, ал тағы көбі өлгеннен кейін жарияланды немесе қолжазбалар арқылы жеткізілді. Оның аспаптық ансамбльге арналған канцоналар жинағы "Il Primo Libro delle Canzoni" 1628 жылы Римде екі басылымда жарық көрді, ал 1634 жылғы Венеция басылымында маңызды өзгерістер енгізілді. Жинақтағы қырық шығарманың он біреуі ауыстырылды және барлығы әртүрлі деңгейде қайта қарастырылды, олардың он алтысы түбегейлі өзгертілді. Бұл кең ауқымды редакциялау Фрескобальдидің өзінің шығармалары мен жинақтарының толықтығына деген үздіксіз қызығушылығын көрсетеді. Фрескобальдидің композиторлық каноны 1615 жылғы басылымдарымен басталды. 1615 жылы жарық көрген басылымдардың бірі – "Ricercari, et canzone". Бұл туынды ricercar стилінің ескі, таза түріне оралды. Жылдам ноталар мен үштік өлшем стильдің тазалығына бөгет болмауы керек еді. 1615 жылғы екінші басылым – "Toccate e partite", ол көркем клавиатуралық стильді қалыптастырды. Фрескобальди композициялаудың қалыпты ережелеріне бағынбады, екі туындының да бірдей құрылымы болмауына кепілдік берді. 1615-1628 жылдар аралығында Фрескобальдидің басылымдары оны Конгрегациямен байланыстырады, дәл сол кезде топтың қызметі Рим музыкалық тенденцияларын анықтады. Фрескобальдидің келесі композициялық ағыны олардың көркемдік ауқымын бұрын назар аударған клавиатуралық музыкадан тысқары кеңейтті. Фрескобальдидің 1627 жылдан кейінгі төрт басылымы діни және әлемдік жанрлардағы аспаптық және вокалды ансамбльдерге арналған. 1627 жылғы отыз қасиетті туындылар мен 1628 жылғы қырық ансамбльдік канцоналар жинағы құрылымдық қарама-қарсылықтарды көрсетеді. Алайда, екеуі де шіркеуде қолдануға жарамды дәстүрлі стильде жазылған. 1630 жылы жарық көрген "Arie musicali" Фрескобальдидің Римде болған кезде жазылған болуы мүмкін. Бұл екі томда вокалдық режимде клавиатуралық жұптар – романска/ругьеро және чакона/пассакалия қолданылады. 1635 жылы Фрескобальди "Fiori musicali" атты туындысын жариялады. Бұл туындылар тобы оның шіркеу музыкасына арналған жалғыз туындысы және оның толыққанды жаңа туындылар жинағы. "Fiori" массаның литургиялық шектерінде жанрлардың көптеген түрлерін зерттейді. Фрескобальдидің қолданған барлық жанрлары осы жинақта кездеседі, тек танымал стильді қоспағанда. Фрескобальди григориандық кантус фирмустың органында импровизациялаудың ескі түрін дамытты, ол "Fiori musicali" туындысында жақсы көрінеді. Орган хормен өлеңдерінде кезектесіп, контрапункттік стильде импровизациялайды. "Fiori musicali" туындылары әлі де 18-19 ғасырларда қатаң контрапункттің үлгілері ретінде қолданылып келді. "Fiori musicali"-ден басқа, Фрескобальдидің токкаталар мен партиталардың екі кітабы (1615 және 1627) оның ең маңызды жинақтары болып табылады. Оның токкаталары литургиялық және шіркеулік жағдайларда қолданылуы мүмкін. Бұл токкаталар үлкен туындыларға прелюдия ретінде қызмет етті немесе жеке тұрған маңызды ұзындықтағы туындылар болды. 1627 жылы жазылған "Secondo libro" токкаталардың бірінші кітабына кірген жанрлардың тұжырымдамасын кеңейтеді. Әртүрлі ырғақты техникалар мен төрт орган туындысымен әртүрлілік көбірек енгізілді. Екі кітап та жарқын импровизациялық стильде жазылған он екі токкатадан тұрады, олар жылдам ноталар немесе "аффекттер" деп аталатын интимді және ойлы бөлімдермен ауысады, сондай-ақ қысқа контрапункттік имитациялар бар. Музыкаға виртуоздық техника сіңіп, кейбір туындыларды тіпті қазіргі орындаушылар үшін де қиынға соғады. "Secondo libro di toccata" туындысынан Токката IX композитордың мынадай жазуы бар: "Non senza fatiga si giunge al fine" – "Еңбексіз соңына жетпейсіз". Мұндай қысқа ескертулер "Fiori musicali" туындыларында да кездеседі, олардың бірі музыканттың ricercar кезінде маңызды сәттерде ән салатын бесінші дауысына қатысты, ал маңызды сәттерді орындаушы табуға қалдырады. Фрескобальдидің бұл туындыға арналған әйгілі жазбасы: ""Intendami chi puo che m'intend' io"" – "Мені түсін, [біле алатын], мен өзімді түсінгенше". Бұл тұжырымдама Фрескобальдидің композицияға жаңашыл, батыл көзқарасының тағы бір көрінісі болып табылады. Фрескобальдидің неаполитандық Асканио Майоне мен Джованни Мария Трабачи және венециялық Клаудио Меруло сияқты көптеген бұрынғы композиторлардың ықпалы болғанымен, оның музыкасы олардың барлық ықпалынан гөрі әлдеқайда көпті білдіреді. Оның дәстүрлі формаларды шеберлікпен өңдеуінен басқа, Фрескобальди көптеген жаңалықтарымен маңызды, әсіресе темп саласында: оның алдыңғыларынан айырмашылығы, ол туындыларында контрастты темптегі бөлімдерді қосатын, ал кейбір басылымдарында орындаудың темптік аспектілерін егжей-тегжейлі баяндайтын ұзын кіріспелер бар. Нәтижесінде, ол қатаң тактуспен ақ-қара менсуралық нотация мен қазіргі темп ұғымы арасында компромисс жасады. Бұл идея жаңа болмаса да (мысалы, Джулио Каччини қолданған), Фрескобальди клавиатуралық музыкада оны танымал етушілердің бірі болды. Фрескобальди вариация өнеріне де үлкен үлес қосты; ол чакона мен пассакалияны музыка репертуарына енгізген алғашқы композиторлардың бірі болуы мүмкін, сондай-ақ түпнұсқа тақырыпқа вариациялар жинағын жазған алғашқы композиторлардың бірі болды (барлық бұрынғы мысалдар халық немесе танымал әуендерге негіделген). Фрескобальди өзінің композиторлық мансабының соңғы жылдарында байланыссыз жеке туындылардан күрделі туындыларды құрауға көбірек қызығушылық танытты. Фрескобальдидің соңғы туындысы "Cento partite sopra passacagli" оның ең әсерлі шығармашылық туындысы болды. "Cento" Фрескобальдидің бұрын жеке жазылған туындыларды біріктіруге деген жаңа қызығушылығын көрсетеді. Композитордың басқа туындыларына канцоналар, фантазиялар, каприччиолар және басқа клавиатуралық жанрлар жинақтары, сондай-ақ төрт вокалдық музыка басылымы (мотеттер мен ариялар; мотеттердің бір кітабы жоғалды) және бір ансамбльдік канцоналар жинағы кіреді.

Мұра

Қазіргі заманғы сыншылар Фрескобальдиді өз дәуірінің клавиатуралық музыкасындағы ең ірі трендсеттердің бірі деп мойындады. Тіпті Фрескобальдидің вокалдық туындыларын жақтырмаған сыншылар да оның клавиатурада орындау және композициялау өнерінде гений екеніне келісті. Фрескобальдидің музыкасы 1660 жылдарға дейін тікелей ықпалын жоғалтпады, ал оның шығармалары оның қайтысынан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы клавиатуралық музыканың дамуына әсер етті. Бернардо Паскини Гироламо Фрескобальдиді педагогикалық авторитет деңгейіне көтерді. Фрескобальдидің шәкірттерінің қатарында көптеген итальян композиторлары болды, бірақ ең маңыздысы – 1637–1641 жылдары онымен оқыған неміс Иоганн Якоб Фробергер еді. Фробергердің шығармаларына Фрескобальди ғана емес, Микеланджело Росси да ықпал етті; ол 17 ғасырдың ең ықпалды композиторларының бірі болды, және Фрескобальди сияқты, оның туындылары 18 ғасырда да зерттелді. Фрескобальдидің шығармалары Италиядан тыс көптеген көрнекті композиторларға таныс болды және оларға әсер етті, оның ішінде Генри Перселл, Иоганн Пахельбель және Иоганн Себастьян Бах. Бахтың Фрескобальдидің бірнеше шығармаларына ие болғаны мәлім, соның ішінде Фрескобальдидің «Fiori musicali» (Венеция, 1635) атты қолжазбасы, ол 1714 жылы қол қойып, мерзімін көрсетіп, сол жылы Веймарда орындады. Фрескобальдидің Бахқа тигізген әсері оның органға арналған ертедегі хоралдық прелюдияларында ең жақсы көрінеді. Соңында, Фрескобальдидің токкаталары мен канзоналары, олардың күрт өзгерістері мен контрастты бөлімдері Солтүстік Германия орган мектебінің танымал стилус фантастикусына шабыттандырған болуы мүмкін. LilyPond музыка файлдарына арналған WYSIWYG редакторы композитордың құрметіне Frescobaldi деп аталды.