Кіріспе

Джордж Оруэллдің 1934 жылы жарық көрген алғашқы романы – ағылшын жазушысы Джордж Оруэллдің 1934 жылы жарық көрген тұңғыш туындысы. Роман Британдық Бирманың империяның құлдырау кезеңінде, Бирма Британдық Үндістанның бір бөлігі ретінде Делиден басқарылған тұста жазылған. Ол «Британдық Радждің қараңғы жағының суреті» болып табылады. Романның орталық тұлғасы – Джон Флори, «адамгершілік қасиеттердің жақсы жақтарын жоққа шығаратын үлкен жүйедегі жалғыз және кемшіліктері бар адам». Роман «жергілікті жемқорлық пен империялық тарбазалықты» көрсетеді, онда «соңғы есепте, тума адамдар – тума адамдар болды», әрине қызықты, бірақ ақырында төмен тұрған халық. «Бирма күндері» алғаш рет АҚШ-та жарияланды, себебі ол артық кетіп, жала жабуға ұласуы мүмкін деген алаңдаушылық болды; Катаның нақты провинциялық қаласы тым шынайы бейнеленген; ал кейбір ойдан шығарылған кейіпкерлері нақты адамдарға тым ұқсас болды. Бір жылдан кейін аттары өзгертілген ағылшын басылымы жарық көрді. Дегенмен, Оруэллдің отаршылдық қоғамды қатал бейнелеуі «бірқатар тәжірибелі Бирма қызметкерлеріне» «жағын ашып қойғандай» болды. 1946 жылғы хатында Оруэлл: «Кейбір жағынан бұл әділ емес, кейбір егжей-тегжейлерде дәлдігі жоқ болуы мүмкін, бірақ оның көп бөлігі мен көргендерімді ғана баяндап жатырмын» деп жазды.

Өмірбаян

Оруэлл 1922 жылдан 1927 жылға дейін Бирмада (қазіргі Мьянма) Ұлыбританияның Үнді императорлық полициясының құрамында полиция офицері болып бес жыл қызмет етті. Британдықтар Бирманы бірте-бірте, кезең-кезеңмен жаулап алды, және тек 1885 жылы патшалық астана Мандалайды басып алғаннан кейін ғана Бирманы Британ империясының бір бөлігі деп толық жариялау мүмкін болды. Үндістан мен Қытайдан келген қоныс аударушылар туған бірмалықтардың қатарын толықтырды. Британдық үкімшілік астында Бирма Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең бай ел болғанымен, байлықтың көп бөлігі еуропалықтардың қолында болды. Колония ретінде ол артта қалған аймақ ретінде қарастырылды. Британдық басқару кезінде Бирма халқы әлеуметтік иерархияның ең төменгі сатысында болды, еуропалықтар – жоғарыда, үндістер, қытайлар және дін аударған азшылықтар – ортада, ал буддалық бірмалықтар – төменде орналасты. Британдықтардың осы қауымдастастықта сақтауы тиіс беделі ауыр жүк болды, және олардың көпшілігі өздерінің салт-дәстүрлерін және билігін сақтау ниетімен Ұлыбританиядан үлкен үміттермен келді. Экспорттағы тауарынң ішінде елдегі орманнан әлемдік терек ағашының 75 пайызы өндірілді. Оруэлл 1924 жылдың қаңтар айында Иравади дельтасына келіп, императорлық полиция офицері ретінде мансабын бастағанда, дельта Бирманың ең ірі экспорттаушы аймағы болып табылды, ол жыл сайын үш миллион тонна күрішпен қамтамасыз етілді, бұл әлемдік көлемінің жартысына тең. Оруэлл Бирмадағы бірнеше жерде қызмет етті. Мандалай мен Маймёда бір жылдық оқудан кейін, оның қызметкерлік орналасқан жерлері Мяунгмья, Тванте, Сириам, Моулмейн және Катар қалаларын қамтыды. Сонымен қатар, Рангунның солтүстігінде орналасқан Инсейн де болды, ол колонияның ең қауіпсіз түрмесі болып есептелді және қазір Бирманың ең танымал түрмесіне айналды. 1934 жылы ол оны өзінің агенті Леонард Мурға тапсырды, ол оны Оруэллдің бұрынғы кітабын басып шығарған Виктор Голланцқа жіберді. Голланц, басқа автордың еңбегін жариялағаны үшін қудаланудан қорқып, одан бас тартты, себебі ол жала жабу айыптауларынан қаушады. Дегенмен, романға енген көптеген еуропалық есімдер кейіннен Рангун газетінде нақты адамдарға тиесілі екені анықталды, әсіресе "У По Кын" есімі Мандалайдағы полиция оқу мектебінде Оруэллмен бірге оқыған бірмалық офицерге тиесілі болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бирма күндері 1920-шы жылдардағы Британдық Бирмада, ойдан шығарылған Кяуктада ауданында, Оруэлл қызмет еткен Катар (бұрынғы Катха) қаласына негізделген. Бұл қала, ойдан шығарылған қала сияқты, Айярвади (Иравади) өзенінің бойындағы Мандалайдан жоғары орналасқан темір жол желісінің бастапқы стансасы болып табылады. Оқиға басталғанда, сыбайлас билеуші У По Кын үндістандық дәрігер Верасвамидің беделін жоюды жоспарлап отыр. Дәрігер көмекке досы Джон Флориден үміттенді, ол пукка сахиб (еуропалық ақ адам) ретінде жоғары мәртебеге ие. Доктор Верасвами сондай-ақ Флори мүше болып табылатын қалалық Еуропалық клубқа сайлануды қалайды, себебі еуропалықтар арасындағы жақсы қарым-қатынас оны У По Киннің інтрыгаларынан сақтайды деп ойлайды. У По Кын еуропалықтарды дәрігердің британдықтарға қарсы көзқарастарға ие екеніне көндіру үшін науқан бастайды, дәрігер туралы жалған әңгімелер жазылған анонимді хаттардың "керемет нәтиже беретініне" сенімді. Ол тіпті Флориге қорқыту хаты жібереді. Жон Флори, 35 жастағы, бетінде жарық ай тәріздес туылған белгісі бар, жаңғақ ағашы саудагері, әр айдың үш аптасын джунглиде ағаш табуға жұмсайды. Өзінің еуропалық әріптестерімен дос бола бермейтін, үйленбеген, бірақ бірмалық сүйіктісі бар ол, алыс провинциялық қаладағы жергілікті Еуропалық клубтың айналасындағы экспаттар қауымдастығындағы өмірге көңілі тоққан. Сонымен қатар, ол Бирмаға соншалықты сіңіп кеткендіктен, Англияға оралу мүмкін емес. Флоридің бір жақсы досы бар, ол үндістандық дәрігер Верасвами, онымен ол жиі кездесіп, дәрігердің "мәдени әңгімелерге" шақыруын қуана қабылдайды. Бірақ Флори британдықтарды жай ғана ақша табушылар деп, жалған өмір сүруді сынағанда, "біз мұнда қара бауырларымызды тонаудың орнына көтеру үшін келдік" деген сөздері дәрігерде үлкен алаңдау тудырады, ол британдықтарды теңдесі жоқ империяның тиімді басқарушылары деп қорғайды. Флори өзінің сүйіктісіне қатысты эмоционалды жағдайында екіұшты: "Бір жағынан, Флори Бирманы жақсы көреді және оның құмарлығын бөлісетін серіктес іздейді, бұл басқа жергілікті еуропалықтарға түсініксіз; екінші жағынан, негізінен нәсілшілдік себептермен, Флори еуропалық әйел ғана серіктес ретінде қабылданады деп санайды". Оруэллдің тағы бір биографы Майкл Шелден Джозеф Конрад, Сомерсет Мом және Э. М. Форстердің ықпалы болуы мүмкін екенін айтады, бірақ "Хаусманның рухы кітап үстінде ауыр түрде сезіледі" деп санайды. Жазушылар Стэнски мен Абрахамс Флори кейіпкерінің түбірі Капитан Робинсоннан бастау алады дейді, Оруэлл Мандалайда кездескен, қызметтен шығарылған офицер, "опиум шегіп, жергілікті әйелдермен араласқан", сонымен қатар Флоридің "ең терең тамырлары Джозеф Конрадтың Лорд Джимнен бастап, Маухэмнің ең танымал мамандықтарының бірі – Шығысқа кетіп, құлдыраған ағылшындарға дейін жетеді". Джеффри Майерс 1975 жылғы Оруэллдің еңбектеріне арналған нұсқаулықта Е. М. Форстердің байланысы туралы былай деп жазды: "Бирма күндері 1924 жылы, Оруэлл Бирмада қызмет еткен кезде жарық көрген «Индияға жол» романының күшті ықпалында болды. Екі роман да ағылшынның үнділік дәрігермен достығы және колонияларға барып, никеге тұрып, кейін бұзып кеткен қыз туралы. Екеуі де клубтық көріністерді отаршылдық қоғамның қимасын көрсету үшін пайдаланады және екеуі де кейіпкерлердің тұлғасы мен құндылығын олардың нәсілдік көзқарастарымен өлшейді. Бірақ «Бирма күндері» «Индияға жолдан» гөрі әлдеқайда пессимистік кітап, өйткені ресми сәтсіздіктер табысты жеке қарым-қатынастармен толықтырылмайды". Оруэлл өзі «Неге мен жазамын» (1946) еңбегінде: "Мен бақытсыз аяқталатын, толық сипаттамаларға және таңғажайып салыстыруларға толы, сондай-ақ менің сөздерім дыбыстық әсер үшін қолданылған қызғылт жолдарға толы үлкен натуралистік роман жазуды қаладым. Шындығында, менің алғашқы толық романым «Бирма күндері» осындай кітап".

Отарлаушылық

Романның әрбір кейіпкері отаршылдыққа қатысты әртүрлі көзқарас білдіреді, бұл олардың әлеуметтік жағдайы мен тегіне байланысты. Сингапур университетінің ғалымы Стивен Л. Кектің сөзіне қарағанда, романның отаршылдықты бейнелеуі оны «тек Бірма үшін ғана емес, бүкіл Британ империясы үшін империялық тәжірибенің мифологиясының бір бөлігіне» айналдырды. «Бірма күндері» романы британдық отаршылдық билік кезіндегі Бірма тарихының бір кезеңінде өтеді, ал Оруэлл осы романды отаршылдықты сынау мақсатымен, оның бірмалықтар мен британдықтарға тигізген әсерін көрсету үшін жазды. Бірмадағы отаршылдық қоғам нәсілдік белгі бойынша бөлінгендей бейнеленген, «еуропалықтар Бірманың жерін де, халқын да пайдаланды, ал жер аударылу мен оқшауланудың құны – үнемі үмітсіздікпен күресу болды»; ал бірмалықтар мен үндістер, керісінше, отаршылдық билікке қолдау көрсеткен де, қарсылық танытқан да болып суреттелген. Кек болжағандай, сол кездегі Сая Сан шаруаларының көтерілісі Оруэллдің отаршылдыққа деген пессимистік көзқарасына әсер еткен болуы мүмкін. «Бірма күндері» романындағы кейіпкерлер отаршылдық билік туралы маңызды аргументтерді көрсету үшін жиі қолданылады. Отаршылдықтан көңілі қалған Флори доктор Верасвамимен британдық отаршылдық билік туралы пікір алмасса, екеуі де отаршылдықтың Бірмаға тигізген әсері туралы бірнеше ой айтады. Флори британдықтардың Бірмаға тек экономикалық мүмкіндіктерге қызығушылық танытқанын және «біз қара інілерімізді тонаудың орнына көтеру үшін келдік» деген жалғанды өмір сүріп жатқанын айыптайды. Доктор Верасвами британдық билік Бірманы жақсартқанына қарсылық білдіріп, колониядағы инфрақұрылым, денсаулық сақтау және білім беру деңгейін көрсетеді. Верасвами сондай-ақ, егер Бірма британдық колония болмағанда, ол дәрігер бола алмайтынын атап өтеді. Олардың пікір таласы жалғасады, бірақ келісімге келе алмайды және нәтижесіз аяқталады. Романда Бірманың жеке колония емес, Британ Раджының бір бөлігі ретіндегі мәртебесі де зерттеледі. Бірмалық ғалым Маунг Хтин Аунг «Бірма күндері» туралы жазған мақаласында романның «құнды тарихи құжат» ретінде қызмет еткенін мәлімдеді, себебі ол «Бірмадағы шиеленісті, сондай-ақ ағылшын-бірмалық қарым-қатынастарға Үндістан үкіметі актісінің нәтижесінде енген өзара күдік, үмітсіздік және жеккөрінішті айқын жазды».

Оқшаулау

Флори кейіпкері, "Пукка сахиб" – колониялық дәуірдегі Бірмадағы еуропалық қоғамның оқшаулануын көрнекті түрде бейнелейді, бұл тақырыпты Оруэлл "Сілге ат атқылау" атты әңгімесінде де зерттеген. Ол бір жағынан бірма мәдениетіне деген құштарлығымен, бірнеше бірмалықтармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысып, екінші жағынан отарлық тик саудагері ретіндегі рөлінің (билеуші топтың мүшесі ретінде ол бұл мәдениеттің ішкі жақтарын толыққанды тану мүмкіндігінен айырылады) арасында қырылысқа түседі. Доктор Верасвамимен пікір таласында бірмалықтарды қорғап, олардың әртүрлі мәселелеріне көңіл жасайды, бұл оның отаршылдыққа деген көңілінің толуын көрсетеді, соның салдарынан ол еуропалық қоғамнан оқшауланады. Флори бірмалықтар мен еуропалықтардың екеуіне де ұнаймын деседі, бірақ нәтижесінде ешкімге де жарамайды, бұл оның оқшауланғанын одан да анық көрсетеді.

Расизм

Расизм тақырыбы «Бирма күндері» романында жиі кездеседі, ол Бирмадағы үш негізгі этникалық топтың – еуропалықтардың, үндістердің және бирмалықтардың өзара қарым-қатынасында бейнеленеді. Флори романның маңызды бөлігін өткізетін еуропалықтар клубында клубқа «жергілікті тұрғынды» (бирмалықтарды меңзеп) қабылдау не қабылдамау мәселесі талқыланады, ал қатыгез және өшпенді расист Эллис дереу қарсылық білдіріп, ол ешқашан клубты «жергілікті тұрғындармен» бөліспейтінін жариялайды. Расизм роман бойына күшті тақырып болып қалады, Бирмадағы еуропалық қауымдастық үндістер мен бирмалықтарға қатысты нәсілшілдік көзқарастарды жиі білдіреді. Кектің пікірінше, «Бирма күндері» романындағы расизм бейнесі көптеген тарихшылар тарапынан «заманауи тарихтың маңызды ерекшеліктерін зерттеу құралы ретінде» жиі сілтеме жасалған.